સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.21

॥લોમશ ઉવાચ॥
વર્દ્ધમાના તદા સાધ્વી રરાજ પ્રતિવાસરમ્॥
અષ્ટવર્ષા યદા જાતા હિમાલયગૃહે સતી

મહેશો હિમવદ્દ્રોણ્યાં તતાપ પરમં તપઃ॥
સર્વૈર્ગણૈઃ પરિવૃતો વીરભદ્રાદિભિસ્તદા

એતત્તપો જુષાણં તં મહેશં હિમવાન્યયૌ॥
તત્પાદપલ્લવં દ્રષ્ટું પાર્વત્યા સહ બુદ્ધિમાન્

યાવત્સમાગતો દ્રષ્ટં નંદિનાસૌ નિવારિતઃ॥
દ્વારિ સ્થિતે ચ તદા ક્ષણમેકં સ્થિરોઽભવત્

પુનર્વિજ્ઞાપયામાસ નંદિના હિમવાન્ગિરિઃ॥
વિજ્ઞપ્તો નંદિના શંભુરચલો દ્રષ્ટુમાગતઃ

તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય નંદિનઃ પરમેશ્વરઃ॥
આનયસ્વ ગિરિં ચાત્ર નંદિનં વાક્યમબ્રવીત્

તથેતિ મત્વા નંદી તં પર્વતં ચ હિમાચલમ્॥
આનયામાસ સ તથા શંકરં લોકશંકરમ્

દૃષ્ટ્વા તદાનીં સકલેશ્વરં પ્રભું તપો જુષાણં વિનિમીલિતેક્ષણમ્

કપર્દ્ધિનં ચંદ્રકલાવિભૂષણં વેદાંતવેદ્યં પરમાત્મનિ સ્થિતમ્॥
વવંદ શીર્ષ્ણા ચ તદા હિમાચલઃ પરાં મુદં પ્રાપદહીનસત્ત્વઃ

ઉવાચ વાક્યં જગદેકમંગલં હિમાલયો વાક્યવિદાં વરિષ્ઠઃ

સભાગ્યોઽહં મહાદેવ પ્રસાદાત્તવ શંકર॥
પ્રત્યહં ચાગમિષ્યામિ દર્શનાર્થં તવ પ્રભો

અનયા સહ દેવેશ અનુજ્ઞાં દાતુર્મહસિ॥
શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય દેવદેવો મહેશ્વરઃ

આગંતવ્યં ત્વયા નિત્યં દર્શનાર્થં મમાચલ॥
કુમારીં ચ ગૃહે સ્થાપ્ય નાન્યથા મમ દર્શનમ્

અચલઃ પ્રત્યુવાચેદં ગિરિશં નતકંધરઃ॥
કસ્માન્મયાનયા સાર્દ્ધં નાગંતવ્યં તદુચ્યતામ્॥
અચલં ચ વ્રીત શંભુઃ પ્રહસન્વાક્યમબ્રવીત્

ઇયં કુમારી સુશ્રોણી તન્વી ચારુપ્રભાષિણી॥
નાનેતવ્યા મત્સમીપે વારયામિ પુનઃ પુનઃ

એતચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય શંભોર્નિરામયં નિઃસ્પૃહનિષ્ઠુરં વા॥
તપસ્વિનોક્તં વચનં નિશમ્ય ઉવાચ ગૌરી ચ વિહસ્ય શંભુમ્

॥ગૌર્યુવાચ॥
તપઃશક્ત્યાન્વિતઃ શંભો કરોષિ વિપુલં તપઃ॥
તવ બુદ્ધિરિયં જાતા તપસ્તપ્તું મહાત્મનઃ

કસ્ત્વં કા પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા ભગવંસ્તદ્વિમૃશ્યતામ્॥
પાર્વત્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા મહેશો વાક્યમબ્રવીત્

તપસા પરમેણૈવ પ્રકૃતિં નાશયામ્યહમ્॥
પ્રકૃત્યા રહિતઃ સુભ્રુ અહં તિષ્ઠમિ તત્ત્વતઃ॥
તસ્માચ્ચ પ્રકૃતે સિદ્ધૈર્ કાર્યઃ સંગ્રહઃ ક્વચિત્

॥પાર્વત્યુવાચ॥
યદુક્તં પરયા વાચા વચનનં શંકર ત્વયા॥
સા કિં પ્રકૃતિ ર્નૈવ સ્યાદતીતસ્તાં ભવાન્કથમ્

યચ્છૃણોપિ યદશ્રાસિ યચ્ચ પશ્યસિ શંકર॥
વાગ્વાદેન ચ કિં કાર્યમસ્માકે ચાધુના પ્રભો

તત્સર્વં પ્રકૃતેઃ કાર્યં મિથ્યાવાદો નિર્ર્થકઃ॥
પ્રકૃતેઃ પરતો ભૂત્વા કિમર્થં તપ્યતે તપઃ

ત્વયા શંભોઽધુના હ્યસ્મિન્ગિરૌ હિમવતિ પ્રભો॥
પ્રકૃત્યા મિલિતોઽસિ ત્વં ન જાનાસિ હિ શંકર

વાગ્વાદેન ચ કિં કાર્યમસ્માકં ચાધુના પ્રભો॥
પ્રકૃતેઃ પરતસ્ત્વં ચ યદિ સત્યં વચસ્તવ॥
તર્હિ ત્વયા ન ભેતવ્યં મમ શંકર સંપ્રતિ

પ્રહસ્ય ભગવાન્દેવો ગિરિજાં પ્રત્યુવાચ હ

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
પ્રત્યહં કુરુ મે સેવાં ગિરિજે સાધુભાષિણિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ગિરિજાં મહેશો હિમાલયં વાક્યમથો બભાષે॥
અત્રૈવ સોઽહં તપસા પરેણ ચરામિ ભૂમ્યાં પરમાર્થભાવઃ

તપસ્તપ્તુમનુજ્ઞા મે દાતવ્યા પર્વતાધિપ॥
અનુજ્ઞયા વિના કિંચિત્તપઃ કર્તું ન પાર્યતે

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
પ્રહસ્ય હિમવાઞ્છંભુમિદં વચનમબ્રવીત્

ત્વદીયં હિ જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્॥
કિમહં તુ મહાદેવ તુચ્છો ભૂત્વા દદામિ તે

એવમુક્તો હિમવતા શંકરો લોકશંકરઃ॥
પ્રહસ્ય ગિરિરાજં તં યાહીતિ પ્રાહ સાદરમ્

શંકરેણાબ્યનુજ્ઞાતઃ સ્વગૃહં હિમવાન્યયૌ॥
સાર્દ્ધં ગિરિજયા સોઽપિ પ્રત્યહં દર્શને સ્થિતઃ

એવં કતિપયઃ કાલો ગતશ્ચોપાસનાત્તયોઃ

સુતાપિત્રોશ્ચ તત્રૈવ શંકરો દુરતિક્રમઃ॥
પાર્વતીં પ્રતિ તત્રૈવ ચિંતામાપેદિરે સુરાઃ

તે ચિંત્યમાનાશ્ચ સુરાસ્તદાનીં કથં મહેશો ગિરિજાં સમેષ્યતિ॥
કિં કાર્યમદ્યૈવ વયં ચ કુર્મો બૃહસ્પતે તત્કથયસ્વ મા ચિરમ્

બૃહસ્પતિરુવાચેદં મહેંદ્રં પ્રતિ સદ્વચઃ॥
એવમેતત્ત્વયા કાર્યં મહેંદ્ર શ્રૂયતાં તદા

એતત્કાર્યં મદનેનૈવ રાજન્નાન્યઃ સમર્થો ભવિતા ત્રિલોકે॥
વિપ્લાવિતં તાપસાનાં તપો હિ તસ્માત્ત્વરાત્પ્રાર્થનીયો હિ મારઃ

ગુરોર્વચનમાકર્ણ્ય આહ્વયન્મદનં હરિઃ॥
આહ્વાનાદાજગામાથ મદનઃ કાર્યસાધકઃ

રત્યા સમેતઃ સહ માધવેન સ પુષ્પધન્વા પુરતઃ સભાયામ્॥
મહેંદ્રમાગમ્ય ઉવાચ વાક્યં સગર્વિતં લોકમનોહરં ચ

અહમાકારિતઃ કસ્માદ્બ્રૂહિ મેઽદ્ય શચીપતે॥
કિં કાર્યં કરવાણ્યદ્ય કથ્યતાં મા વિલંબિતમ્

મમ સ્મરણમાત્રેણ વિભ્રષ્ટા હિ તપસ્વિનઃ॥
ત્વમેવ જાનાસિ હરે મમ વીર્યપરાક્રમૌ

મમ વીર્યં ચ જાનાતિ શક્તેઃ પુત્રઃ પરાશરઃ॥
એવં ચાનયે ચ બહવો ભૃગ્વાદ્ય ઋષયો હ્યમી

ગુરુરપ્યભિજાનાતિ ભાર્યોતથ્યસ્ય ચૈવ હિ॥
તસ્યાં જાતો ભરદ્વાજો ગુરુણા સંકરો હિ સઃ

ભરદ્વાજો મહાભાગ ઇત્યુવાચ ગુરુસ્તદા॥
જાનાતિ મમ વીર્યં ચ શૌર્યં ચૈવ પ્રજાપતિઃ

ક્રોધો હિ મમ બંધુશ્ચ મહાબલપરક્રમઃ॥
ઉભાભ્યાં દ્રાવિતં વિશ્વં જંગમાજંગમં મહત્॥
બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યંતં પ્લાવિતં સચરાચરમ્

॥દેવા ઊચુઃ॥
મદનદ્વં સમર્થોસિ અસ્માઞ્જેતું સદૈવ હિ॥
મહેશં પ્રતિ ગચ્છાશુ સુરકાર્યાર્થસિદ્ધયે॥
પાર્વત્યા સહિતં શંભું કુરુષ્વાદ્ય મહામતે

એવમભ્યર્થિતો દેવૈર્મદનો વિશ્વમોહનઃ॥
જગામ ત્વરિતો ભૂત્વા અપ્સરોભિઃ સમન્વિતઃ

તતો જગામાશુ મહાધનુર્દ્ધરો વિસ્ફાર્ય ચાપં કુસુમાન્વિતં મહત્॥
તથૈવ બાણાંશ્ચ મનોરમાંશ્ચ પ્રગૃહ્ય વીરો ભુવનૈકજેતા॥
તસ્મિન્હિમાદ્રૌ પરિદૃશ્યમાનોઽવનૌ સ્મરો યોધયતાં વરિષ્ઠઃ

તત્રાગતા તદા રંભા ઉર્વશી પુંજિકસ્થલી॥
સુમ્લોચા મિશ્રકેશી ચ સુભગા ચ તિલોત્તમા

અન્યાશ્ચ વિવિધાઃ જાતાઃ સાહાય્યે મદનસ્ય ચ॥
અપ્સરસો ગણૈર્દૃષ્ટા મદનેન સહૈવ તાઃ

સર્વે ગણાશ્ચ સહસા મદનેન વિમોહિતાઃ॥
ભૃંગિણા ચ તદા રંભા ચણ્ડેન સહ ચોર્વશી

મેનકા વીરભદ્રેણ ચણ્ડેન પુંજિકસ્થલી॥
તિલોત્તમાદયસ્તત્ર સંવૃતાશ્ચ ગણૈસ્તદા

અમત્તભૂતૈર્બહુભિસ્ત્રપાં ત્યક્ત્વા મનીષિભિઃ॥
અકાલે કોકિલા ભિશ્ચ વ્યાપ્તામાસીન્મહીતલમ્

અશોકાશ્ચંપકાશ્ચૂતા યૂથ્યશ્ચૈવ કદંબકાઃ॥
નીષાઃ પ્રિયાલાઃ પનસા રાજવૃક્ષાશ્ચરાયણાઃ

દ્રાક્ષાવલ્લયઃ પ્રદૃશ્યંતે બહુલા નાગકેશરાઃ॥
તથા કદલ્યઃ કેતક્યો ભ્રમરૈરુપશોભિતાઃ

મત્તા મદનસંગેન હંસીભિઃ કલહંસકાઃ॥
કરેણુભિર્ગજાહ્યાસઞ્છિખંડીભિઃ શિખંડિનઃ

નિષ્કામા હ્યતુરા હ્યાસઞ્છિવસંપર્કજૈર્ગુણૈઃ॥
અકસ્માચ્ચ તથાભૂતં કથં જાતં વિમૃશ્ય ચ

શૈલાદો હિ મહાતેજા નંદી હ્યમિતવિક્રમઃ॥
રક્ષસં વિબુધાનાં વા કૃત્યમસ્તીત્યચિંતયત્

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર મદનો હિ ધનુર્દ્ધરઃ॥
પંચબાણાન્સમારોપ્ય સ્વકીયે ધનુષિ દ્વિજાઃ॥
તરોશ્છાયાં સમાશ્રિત્ય દેવદારુગતાં તદા

નિરીક્ષ્ય શંભું પરમાસને સ્તિતં તપો જુષાણં પરમેષ્ઠિનાં પતિમ્॥
ગંગાધરં નીલતમાલકંઠં કપર્દિનં ચન્દ્રકલાસમેતમ્

ભુજંગભોગાંકિતસર્વગાત્રં પંચાનનં સિંહવિશાલવિક્રમમ્॥
કર્પૂરગૌરે પરયાન્વિતં ચ સ વેદ્ધુકામો મદનસ્તપસ્વિનમ્

દુરાસદં દીપ્તિમતાં વરિષ્ઠં મહેશમુગ્રં સહ માધવેન॥
યાવચ્છિવં વેદ્ધુકામઃ શરેણ તાવદ્યાતા ગિરિજા વિશ્વમાતા॥
સખીજનૈઃ સંવૃતા પૂજનાર્થં સદાશિવં મંગલં મંગલાનામ્

કનકકુસુમમાલાં સંદધે નીલકંઠે સિતકિરણમનોજ્ઞાદુર્લ્લભા સા તદાનીમ્॥
સ્મિતવિકસિતનેત્રા ચારુવક્ત્રં શિવસ્ય સકલજનનિત્રી વીક્ષમાણા બભૂવ

તાવદ્વિદ્ધઃ શરેણૈવ મોહનાખ્યેન ચત્વરાત્॥
વિધ્યમાનસ્તદા શંભુઃ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને॥
દદર્શ ગિરિજાં દેવોબ્ધિર્યથા શશિનઃ કલામ્

ચારુપ્રસન્નવદનાં બિંબોષ્ઠીં સસ્મિતેક્ષણામ્॥
સુદ્વિજામગ્નિજાં તન્વીં વિશાલવદનોત્સવામ્

ગૌરીં પ્રસન્નમુદ્રાં ચ વિશ્વમોહનમોહનામ્॥
યયા ત્રિલોકરચના કૃતા બ્રહ્માદિભિઃ સહ

ઉત્પત્તિપાલનવિનાશકરી ચ યા વૈ કૃત્વાગ્રતઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ॥
સા ચેતનેન દદૃશે પુરતો હરેણ સંમોહની સકલમંગલમંગલૈકા

તાં નિરીક્ષ્ય ભવો દેવો ગિરિજાં લોકપાવનીમ્॥
મુમોહ દર્શનાત્તસ્યા મદનેનાતુરીકૃતઃ॥
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનો બભૂવ સહસા શિવઃ

એવં વિલોકમાનોઽસૌ દેવદેવો જગત્પતિઃ॥
મનસા દૂયમાનેન ઇદમાહ સદાશિવઃ

અનયા મોહિતઃ કસ્માત્તપઃસ્થોઽહં નિરામયઃ॥
કુતઃ કસ્માચ્ચ કેનેદં કૃતમસ્તિ મમાપ્રિયમ્

તતો વ્યલોકયચ્છંભુર્દ્દિક્ષુ સર્વાસુ સાદરમ્॥
તાવદ્દૃષ્ટો દક્ષિણસ્યાં દિશિ હ્યાત્તશરાસનઃ

ચક્રીકૃતધનુઃ સજ્જં ચક્રે બેદ્ધું સદાશિવમ્॥
યાવત્પુનઃ સંધયતિ મદનો મદનાંતકમ્॥
તાવદ્દૃષ્ટો મહેશેન સરોષેણ તદા દ્વિજાઃ

નિરીક્ષિતસ્તૃતીયેન ચક્ષુષા પરમેણ હિ॥
મદનસ્તત્ક્ષણાદેવ જ્વાલામાલાવૃતોઽભવત્॥
હાહાકારો મહાનાસીદ્દેવાનાં તત્ર પશ્યતામ્

॥દેવા ઊચુઃ॥
દેવદેવ મહાદેવ દેવાનાં વરદો ભવ॥
ગિરિજાયાઃ સહાયાર્થં પ્રેષિતો મદનોઽધુના

વૃથા ત્વયાથ દગ્ધોઽસૌ મદનો હિ મહાપ્રભઃ

ત્વયા હિ કાર્યં જગદેકબંધો કાર્યં સુરાણાં પરમેણ વર્ચસા॥
અસ્યાં સમુત્પત્સ્યતિ દેવ શંભો તેનૈવ સર્વં ભવતીહ કાર્યમ્

તારકેણ મહાદેવ દેવાઃ સંપીડિતા ભૃશમ્॥
તદર્થં જીવિતં ચાસ્ય દત્ત્વા ચ ગિરિજાં પ્રભો

વરયસ્વ મહાભાગ દેવાકાર્યે ભવ ક્ષમઃ॥
ગજાસુરાત્તવયા ત્રાતા વયં સર્વે દિવૌકસઃ

કાલકૂટાચ્ચ નૂનં હિ રક્ષિતાઃ સ્મો ન ચાન્યથા॥
ભસ્માસુરાચ્ચ સર્વેશ ત્વયા ત્રાતા ન સંશયઃ

મદનોયં સમાયાતઃ સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે॥
તસ્માત્ત્વયા રક્ષણીય ઉપકારઃ પરો હિ નઃ

વિના તેન જગત્સર્વં નાશમેષ્યતિ શંકર॥
નિષ્કામસ્ત્વં કથં શંભો સ્વબુદ્ધ્યા ચ વિમૃસ્યતામ્

તદોવાચ રુષાવિષ્ટો દેવાન્પ્રતિ મહેશ્વરઃ॥
વિના કામેન ભો દેવા ભવિતવ્યં ન ચાન્યથા

યદાઃકામં પુરસ્કૃત્ય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ॥
પદભ્રષ્ટાશ્ચ દુઃખેન વ્યાપ્તા દૈન્યં સમાશ્રિતાઃ

કામો હિ નરકાયૈવ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ધ્રુવમ્॥
દુઃખરૂપી હ્યનંગોઽયં જાનીધ્વં મમ ભાષિતમ્

તારકોઽપિ દુરાચારો નિષ્કામોઽદ્ય ભવિષ્યતિ॥
વિનાકામેન ચ કથં પાપમાચરતે નરઃ

તસ્માત્કામો મયા દગ્ધઃ સર્વેષાં શાંતિહેતવે॥
યુષ્માભિશ્ચ સુરૈઃ સર્વૈરસુરૈશ્ચ મહર્ષિભિઃ

અન્યૈઃ પ્રાણિભિરેવાત્ર તપસે ધીયતાં મનઃ॥
કામક્રોધવિહીનં ચ જગત્સર્વં મયા કૃતમ્

તસ્માદેનં પાપિનં દુઃખમૂલં ન જીવયિષ્યામિ સુરાઃ પ્રતીક્ષ્યતામ્॥
નિરન્તરં ચાત્મસુખપ્રબોધમાનંદલક્ષણમાગાધમનન્યરૂપમ્

એવમુક્તાસ્તદા તેન શંભુના પરમેષ્ઠિના॥
ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે શકર લોકશંકરમ્

યદુક્તં ભવતા શંભો પરં શ્રેયસ્કરં હિ નઃ॥
કિં તુ વક્ષ્યામ દેવેશ શ્રૂયતાં ચાવધાર્યતામ્

યથા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં કામક્રોધસમન્વિતમ્॥
તત્સર્વં કામરૂપં હિ સ કામો ન તુ હન્યતે

ધર્માર્થકામામોક્ષાશ્ચ ચત્વારો હ્યેકરૂપતામ્॥
નીતાયેન મહાદેવ સ કામોઽયં ન હન્યતે

કથં ત્વયા હિ સંદગ્ધઃ કામો હિ દુરતિક્રમઃ॥
યેન સંઘટિતં વિશ્વમાબ્રહ્મસ્થાવરાત્મકમ્

કામેન હીયતે વિશ્વં કામેન પાલ્યતે॥
કામેનોત્પદ્યતે વિશ્વં તસ્માત્કામો મહાબલઃ

યસ્માત્ક્રોધો ભવત્યુગ્રો યેન ત્વં ચ વશીકૃતઃ॥
તસ્માત્કામં મહાદેવ સંબોધયિતુમર્હસિ

ત્વયા સંપાદિતો દેવ મદનો હિ મહાબલઃ॥
સમર્થો હિ સમર્થત્વાત્તત્સામર્થ્યં કરિષ્યતિ

ઋષિભિશ્ચૈવમુક્તોઽપિ દ્વિગુણં રૂપમાસ્થિતઃ॥
ચક્ષુષા હિ તૃતીયેન દગ્ધુકામો હરસ્તદા

મુનિભિશ્ચારણૈઃ સિદ્ધૈર્ગણૈશ્ચાપિ સદાશિવઃ॥
સ્તુતશ્ચ વંદિતો રુદ્રઃ પિનાકી વૃષવાહનઃ

મદનં ચ તથા દગ્ધ્વા ત્યક્ત્વા તં પર્વતં રુષા॥
હિમવંતાભિધં સદ્યસ્તિરોધાનગતોઽભવત્

તિરોધાનગતં દેવી વીક્ષ્ય દગ્ધં ચ મન્મથમ્॥
સકોકિલં સચૂતં ચ સભૃંગં સહચંપકમ્

તથૈવ દગ્ધં મદનં વિલોક્ય રત્યા વિલાપં ચ તદા મનસ્વિની॥
સબાષ્પદીર્ઘં વિમના વિમૃસ્ય કથં સ રુદ્રો વશગો ભવેન્મમ

એવં વિમૃશ્ય સુચિરં ગિરિજા તદાનીં સંમોહમાપ ચ સતી હિ તથા બભાષે॥
સંમુહ્યમાના રુદતીં નિરીશ્યરતિર્મહારૂપવતીં મનસ્વિનીમ્

મા વિષાદં કુરુ સખિ મદનં જીવયામ્યહમ્॥
ત્વદર્થં ભો વિશાલાક્ષિ તપસાઽઽરાધયામ્યહમ્

હરં રુદ્રં વિરુપાક્ષં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્॥
મા ચિંતાં કુરુ સુશ્રોમિ મદનં જીવયામ્યહમ્

એવમ શ્વાસ્ય તાં સાધ્વી ગિરિજાં રતિરંજસા॥
તપસ્તેપે ચ સુમહત્પતિં પ્રાપ્તું સુમધ્યમા

મદનો યત્ર દગ્ધશ્ચ રુદ્રેણ પરમાત્મના॥
તપ્યમાનાં તપસ્તત્ર નારદો દદૃશે તદા

ઉવાચ ગત્વા સહસા ભામિનીં રતિમંતિકે॥
કસ્યાસિ ત્વં વિશાલાક્ષિ કેન વા તપ્યતે તપઃ

તરુણી રૂપસંપન્ના સૌભાગ્યેન પરેણ હિ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રોષેણ મહતા તદા॥
ઉવાચ વાક્યં મધુરં કિંચિન્નિષ્ઠુરમેવ ચ

॥રતિરુવાચ॥
નારદોઽસિ મયા જ્ઞાતઃ કુમારસ્ત્વં ન સંશયઃ॥
સ્વસ્વરૂપાદર્શનં ચ કર્તુમર્હસિ સુવ્રત

યથાગતેન માર્ગેણ ગચ્છ ત્વં મા વિલંબિતમ્॥
બટો ન કિંચિજ્જાનાસિ કેવલં કલિકૃન્મહાન્

પરસ્ત્રીકામુકાઃ ક્ષુદ્રા વિટા વ્યસનિનશ્ચ યે॥
તથા હ્યકર્મિણઃ સ્તબ્ધાસ્તેષાં મધ્યે ત્વમગ્રણીઃ

એવં નિર્ભર્ત્સિતો રત્યા નારદો મુનિસત્તમઃ॥
સ્વયં જગામ ત્વરીતં શંબરં દૈત્યપુંગવમ્

શશંસ દૈત્યરાજાય દગ્ધં મદનમેવ ચ॥
રુદ્રેણ ક્રોધયુક્તેન તસ્ય ભાર્યા મનસ્વિની

તામાનય મહાભાગ ભાર્યાં કુરુ મહાબલ॥
અતીવ રૂપસંપન્ના યા આનીતાસ્ત્વયાનઘ॥
તાસાં મધ્યે રૂપવતી રતિઃ સા મદનપ્રિયા

એવમાકર્ણ્ય વચનં દેવર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ॥
જગામ સહસા તત્ર યત્રાસ્તે સા સુશોભના

તાં દૃષ્ટ્વા સુ વિશાલાક્ષીં રતિં મદનમોહિનીમ્॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં શંબરો દેવસંકટઃ

એહિ તન્વિ મયા સાર્દ્ધં રાજ્યં ભોગાન્યથેષ્ટતઃ॥
ભુંક્ષ્વ દેવિ પ્રસાદાન્મે તપસા કિં પ્રયોજનમ્

એવમુક્તા તદા તેન શંબરેણ મહાત્મના॥
ઉવાચ તન્વી મધુરં મહિષી મદનસ્ય સા

વિધવાહં મહાબાહો નૈવં ભાષિતુમર્હસિ॥
રાજા ત્વં સર્વદૈત્યાનાં લક્ષ્ણૈઃ પરિવારિતઃ

એતત્તદ્વચનં શ્રુત્વા શંબરઃ કામમોહિતઃ॥
કરે ગ્રહીતુ કામોઽસૌ તદા રત્યા નિવારિતઃ

વિમૃશ્ય મનસા સર્વમજેયત્વં ચ તસ્ય વૈ॥
મા સ્પૃશ ત્વં ચ રે મૂઢ મમ સંસ્પર્શજેન વૈ

સંપર્કેણ ચ દગ્ધોઽસિ નાન્યથા મમ ભાષિતમ્॥
તદોવાચ મહાતેજાઃ શંબરઃ પ્રહસન્નિવ

વિભીષિકાભિર્બહ્વીભિર્માં ભીષયસિ માનિનિ॥
ગચ્છ શીઘ્રં મમ ગૃહં બહૂક્ત્યા કિં પ્રયોજનમ્

ઇત્યુચ્યમાનેન તદા નીતા સા પ્રસભં તથા॥
સ્વપુરં પરમં તન્વી શંબરેણ મનસ્વિની

કૃતા મહાનસેઽધ્યક્ષા નામ્ના માયાવતીતિ ચ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
પાર્વત્યાધિકૃતં સર્વં મદનાનયનં પ્રતિ॥
સંબરેણ હૃતાતન્વી મદનસ્ય પ્રિયા સતી॥
અત ઊર્ધ્વં તદા સૂત કિં જાતં તત્ર વર્ણ્યતામ્

॥સૂત ઉવાચ॥
ગતં તદા શિવં દૃષ્ટ્વા દગ્ધ્વા મદનમોજસા॥
પાર્વતી તપસા યુક્તા સ્થિતા તત્રૈવ ભામિની

પિત્રા તેન તદા તન્વી માત્રા ચૈવ વિચારિતા॥
બાલે એહિ ગૃહે શીઘ્રં મા શ્રમં કર્તુમર્હસિ

ઉક્તા તાભ્યાં તદા સાધ્વી ગિરિજા વાક્યમબ્રવીત્

॥પાર્વત્યુવાચ॥
નાગચ્છામિ ગૃહં માતસ્તાત મે શ્રૃણુ તત્ત્વતઃ॥
વાક્યં ધર્માર્થયુક્તં ચ યેન ત્વં તોષમેષ્યસિ

શંભુઃ પરેષાં પરમો દગ્ધો યેન મહાબલઃ॥
મદનો મમ સાન્નિધ્યમાનયેઽત્રૈવ તં શિવમ્

દુર્લભોહિ તદા શંભુઃ પ્રાણિનાં ગૃહમિચ્છતામ્॥
નાગચ્છામિ ગૃહં માતસ્તસ્માત્સર્વં વિમૃશ્યતામ્

તદોવાચ મહાતેજા હિમવાન્સ્વસુતાં પ્રતિ॥
દુરારાધ્યઃ શિવઃ સાક્ષાત્સર્વદેવનમસ્કૃતઃ॥
ત્વયા પ્રાપ્તુમશક્યો હિ તસ્માત્ત્વં સ્વગૃહં વ્રજ

સા બાષ્પપૂરિતેનૈવ કંઠેન સ્વસુતાં પ્રતિ॥
ઉવાચ મેના તન્વંગિયાહિ શીઘ્રં ગૃહં પ્રતિ

તદા પ્રહસ્ય ચોવાચ માતરં પ્રતિ પાર્વતી॥
પ્રતિજ્ઞાં શ્રૃણુ મે માતસ્તપસા પરમેણ હિ

અત્રૈવ તં સમાનીય વરયામિ વિચક્ષણમ્॥
નાશયામિ રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં વારવર્ણિનિ

સુખરૂપં પરિત્યજ્ય ગિરિજા ચ મનસ્વિની॥
શંભોરારધનં ચક્રે પરમેણ સમાધિના

જયા ચ વિજયા ચૈવ માધવી ચ સુલોચના॥
સુશ્રુતા ચ શ્રુતા ચૈવ તથૈવ ચ શુકી પરા

પ્રમ્લોચા સુભગા શ્યામા ચિત્રાંગી ચારુણી સ્વધા॥
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહવઃ સખ્યસ્તા ગિરિજાં પ્રતિ॥
ઉપાસાંચક્રિરે સા ચ દેવગર્ભા ચ ભામિની

તપસા પરમોગ્રેણ ચરંતી ચારુહાસિની॥
મદનો યત્ર દગ્ધશ્ચ રુદ્રેણ ચ મહાત્મના॥
તત્રૈવ વેદિં કૃત્વા ચ તસ્યોપરિ સુસંસ્થિતા

ત્યક્ત્વા જલાશનં બાલા પર્ણાદા હ્યભવચ્ચ સા॥
તતઃ સાઽર્દ્રાણિ પર્ણાનિ ત્યક્ત્વા શુષ્કાણિ ચાદદે

શુષ્કાણિ ચૈવ પર્ણાનિ નાશિતાનિ તયા યદા॥
અપર્ણેતિ ચ વિખ્યાતા બભુવ તનુમધ્યમા

વાયુપાનરતા જાતા અંબુપાનાદનંતરમ્॥
કાલક્રમેણ મહતા બભૂવ ગિરિજા સતી॥
એકાંગુષ્ઠેન ચ તદા દધાર ચ નિજં વપુઃ

એવમુગ્રેણ તપસા શંકરારાધનં સતી॥
ચકાર પરયા તુષ્ટ્યા શંભોઃ પ્રીત્યર્થમેવ ચ

પરં ભાવં સમાશ્રિત્ય જગન્મંગલમંગલા॥
તુષ્ટ્યર્થં ચ મહેશસ્ય તતાપ પરમં તપઃ

એવં દિવ્યસહસ્રાણિ વર્ષાણિ ચ તતાપ વૈ॥
હિમા લયસ્તદાગત્ય પાર્વતીં કૃતનિશ્ચયામ્

સભાર્યઃ સ સુતામાપ્ત ઉવાચ ચ મહાસતીમ્॥
મા ખિદ્યતાં મહાદેવિ તપસાનેન ભામિનિ

ક્વ રુદ્રો દૃશ્યતે બાલે વિરક્તો નાત્ર સંશયઃ॥
ત્વં તન્વી તરુણી બાલા તપસા ચ વિમોહિતા

ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ સત્યં પ્રતિવદામિ તે॥
તસ્માદુત્તિષ્ઠ યાહ્યાશુ સ્વગૃહં વરવર્ણિનિ

કિં તેન તવ રુદ્રેણ યે દગ્ધઃ પુરાઽનઘે॥
મદનો નિર્વિકારિત્વાત્તં કથં પ્રાર્થયિષ્યસિ

ગગનસ્થો યથા ચંદ્રો ગ્રહીતું ન હિ શક્યતે॥
તથૈવ દુર્ગમઃ શર્ભુર્જાનીહિ ત્વં શુચિસ્મિતે

તથૈવ મેનયા ચોક્તા તથા સહ્યાદ્રિણા સતી॥
મેરુણા મંદરેણૈવ મૈનાકેન તથૈવ ચ

એભિરુક્તા તદા તન્વી પાર્વતી તપસિ સ્થિતા॥
ઉવાચ પ્રહસન્ત્તેવ હિમવંતં શુચિસ્મિતા

પુરા પ્રોક્તં ત્વયા તાત અંબ કિં વિસ્મૃતં ત્વયા॥
અધુનૈવ પ્રતિજ્ઞાં ચ શ્રૃણુધ્વં મમ બાંધવાઃ

વિરક્તોઽસૌ મહાદેવો મદનો યેન વૈ હતઃ॥
તં તોષયામિ તપસા શંકરં લોકશંકરમ્

સર્વે યૂયં ચ ગચ્છંતુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા॥
દગ્ધો હિ મદનો યેન યેન દગ્ધં ગિરેર્વનમ્

તમાનયામિ ચાત્રૈવ તપસા કેવલેન હિ॥
તપોબલેન મહતા સુસેવ્યો હિ સદાશિવઃ

તં જાનીધ્વં મહાભાગાઃ સત્યંસત્યં વદામ્યહમ્

સંભાષમાણા જનનીં તદાનીં હિમાલયં ચૈવ તથા ચ મેનામ્॥
તથૈવ મેરું મિતભાષિણી તદા સા મંદરં પર્વતરાજકન્યા॥
જગ્મુસ્તદા તેન પથા ચ પર્વતા યથાગતેનાપિ વિચક્ષમાણાઃ

ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ સખીભિઃ પરિવારિતા॥
તત્રૈવ ચ તપસ્તેપે પરમાર્થા સતી તદા

તપસા તેન મહતા તપ્તમાસીચ્ચરાચરમ્॥
તદા સુરાસુરાઃ સર્વે બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ॥ ૨૧-૧૬૧ ॥
॥દેવા ઊચુઃ॥
ત્વયા સૃષ્ટમિદં સર્વં જગદ્દેવ ચરાચરમ્॥
ત્રાતુમર્હસિ દેવાન્નસ્ત્વદન્યો નોપપદ્યતે

અસ્માકં રક્ષણે શક્ત ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તદા॥
વિમૃશ્ય ચ તદા બ્રહ્મા મનસા પરમેણ હિ

ગિરિજાતપસોદ્ભૂતં દાવાગ્નિં પરમં મહત્॥
જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા જગા માશુ ક્ષીરાબ્ધિં પરમાદ્ભુતમ્

તત્ર સુપ્તં સુપ્લયંકે શેષાખ્યે ચાતિશોભને॥
લક્ષ્મ્યા પાદોપયુગલં સેવ્યમાનં નિરંતરમ્

દૂરસ્થેનાપિ તાર્ક્ષ્યેણ નતકંધરધારિણા॥
સેવ્યમાનં શ્રિયા કાંત્યા ક્ષાંત્યા વૃત્ત્યા દયાદિભિઃ

નવશક્તિયુતં વિષ્ણું પાર્પદૈઃ પરિવારિતમ્॥
કુમુદોથ કુમુદ્વાંશ્ચ સનકશ્ચ સનંદનઃ

સનાતનો મહાભાગઃ પ્રસુપ્તો વિજયોઽરિજિત્॥
જયંતશ્ચ જયત્સેનો જયશ્ચૈવ મહાપ્રભઃ

સનત્કુમારઃ સુતપા નારદશ્ચૈવ તુંબુરુઃ॥
પાંચજન્યો મહાશંખો ગદા કૌમોદકી તથા

સુદર્શનં તથા ચાપં શાર્ઙ્ગં ચ પરમાદ્ભુતમ્॥
એતાનિ વૈ રૂપવંતિ દૃષ્ટાનિ પરમેષ્ઠિના

વિષ્ણોઃ સમીપે પરમામનો ભૃશં સમેત્ય સર્વે સુરદાનવાસ્તદા॥
વિષ્ણું ચાહુઃ પરમેષ્ઠિનાં પતિં તીરે તદાનીમુદધેર્મહાત્મનઃ

ત્રાહિત્રાહિ મહાવિષ્ણો તપ્તાન્નઃ શરણાગતાન્॥
તપસોગ્રેણ મહતા પાર્વત્યાઃ પરમેણ હિ॥
શેષાસને ચોપવિષ્ટ ઉવાચ પરમેશ્વરઃ

યુષ્માભિઃ સહિતશ્ચાપિ વ્રજામિ પરમેશ્વરમ્॥
મહાદેવં પ્રાર્થયામો ગિરિજાં પ્રતિ વૈ સુરાઃ

પાણિગ્રહાર્થમધુના દેવદેવઃ પિનાકધૃક્॥
યથા નેષ્યતિ તત્રૈવ કરિષ્યામોઽધુના વયમ્

તસ્માદ્વયં ગમિષ્યામો યત્ર રુદ્રો મહાપ્રભુઃ॥
તપસોગ્રેણ સંયુક્તો હ્યાસ્તે પરમમંગલઃ

વિષ્ણોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઊચુઃ સર્વે સુરાસુરાઃ॥
ન યાસ્યામો વયં સર્વે વિરૂપાક્ષં મહાપ્રભમ્

યદા દગ્ધઃ પુરા તેન મદનો દુરતિક્રમઃ॥
તથૈવ ધક્ષ્યત્યસ્માકં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પ્રહસ્ય ભગવાન્વિષ્ણુરુવાચ પરમેશ્વરઃ॥
મા ભયં ક્રિયતાં સર્વૈઃ શિવરૂપી સદાશિવઃ

સ ન ધક્ષ્યતિ સર્વેષાં દેવાનાં ભયનાશનઃ॥
તસ્માદ્ભવદ્ભિર્ગતવ્યં મયા સાર્દ્ધં વિચક્ષણાઃ

શંભું પુરાણં પુરુષં હ્યધીશં વરેણ્યરૂપં ચ પરં પરાણામ્॥
તપો જુષાણં પરમાર્થરૂપં પરાત્પરં તં શરણં વ્રજામિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે પાર્વતીપશ્ચર્યાવર્ણનંનામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ