સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.20-2

॥નારદ ઉવાચ॥
તં દૃષ્ટ્વા દાનવાઃ સર્વે ક્રુદ્ધાઃ સ્વૈઃસ્વૈર્બલૈર્વૃતાઃ॥
સરઘા ઇવ માક્ષિકં રુરુધુઃ સર્વતસ્તતઃ

પર્વતાભે ગજે ભીમે મદસ્રાવિણિ દુર્દમે॥
સિતચિત્રપતાકે તુ પ્રભિન્નકરટામુખે

સ્વર્ણવર્ણાંચિતે યદ્વન્નગે દાવાગ્નિસંવૃતે॥
આરુહ્યજૌ નિમિર્દૈત્યો હરિં પ્રત્યુદ્યયૌ બલી

તસ્યાસન્દાનવા રૌદ્રા ગજસ્ય પરિરક્ષિણઃ॥
સપ્તવિંશતિકોટ્યશ્ચ કિરીટકવચોજ્જવલાઃ

અશ્વમારુહ્ય શૈલાભં હરિમાદ્રવત્॥
પંચયોજનપ્રગ્રીવમુષ્ટ્રમાસ્થાય જંભકઃ

શુમ્ભો મેષં સમારુહ્યાવ્રજદ્દ્વાદશયોજનમ્॥
અપરે દાનવેન્દ્રાશ્ચ યત્તા નાનાસ્ત્રાપાણયઃ

આજગ્મુઃ સમરે ક્રુદ્ધા વિષ્ણુમક્લિષ્ટકારિણમ્॥
પરઘેણ નિમિર્દૈત્યો મથનો મુદ્ગરેણ ચ

શુમ્ભઃ શૂલેન તીક્ષ્ણેન પ્રાસેન ગ્રસનસ્તથા॥
ચક્રેણ ક્રથનઃ ક્રુદ્ધો જંભઃ શક્ત્યા મહારણે

જઘ્નુર્નારાયણં શેષા વિશિખૈર્મર્મભેદિભિઃ॥
તાન્યસ્ત્રાણિ પ્રયુક્તાનિ વિવિશુઃ પુરુષોત્તમમ્

ઉપદેશા ગુરોર્યદ્વત્સચ્છિષ્યં બહુધેરિતાઃ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો હરિર્ગૃહ્ય ધનુર્બાણાંશ્ચ પુષ્કલાન્

મમર્દ દૈત્યસેનાં તદ્ધર્મમર્થવચો યથા॥
નિમિં વિવ્યાધ વિંશત્યા વાણૈરનલવર્ચસૈઃ

મથનં દશભિશ્ચૈવ શુમ્ભં પંચભિરેવ ચ॥
શતેન મહિષં ક્રુદ્ધો વિવ્યાધોરસિ માધવઃ

જંભં દ્વાદશભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ સર્વાંશ્ચૈકૈક શોઽષ્ટભિઃ॥
તસ્ય તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા દાનવાઃ ક્રોધમૂર્છિતાઃ

ચક્રુર્ગાઢતરં યત્નમાવૃણ્વાના હરિં શરૈઃ॥
ચિચ્છેદાથ ધનુર્જ્યાં ચ નિમિર્ભલ્લેન દાનવઃ

હસ્તાચ્ચાપં ચ સંરંભાચ્ચિચ્છેદ મહિષાસુરઃ॥
ષીડયામાસા ગરુડં જંભો બાણાયુતૈસ્ત્રિભિઃ

ભુજાવસ્ય ચ વિવ્યાધ શંભો બાણાયુતેન વૈ॥
તતો વિસ્મિતચિત્તસ્તુ ગદાં જગ્રાહ માધવઃ

તાં પ્રાહિણોત્સ વેગેન મથનાય મહાહવે॥
તામાપ્રાપ્તાં નિમિર્બાણૈર્મુશલાભૈઃ સહસ્રશઃ

આહત્ય પાતયામાસ વિનદન્કાલમેઘવત્॥
તતોંઽતરિક્ષે હાહેતિ ભૂતાનાં જજ્ઞિરે કથાઃ

નૈતદસ્તિ બલં વ્યક્તં યત્રાશીર્યત સા ગદા॥
તાં હરિઃ પતિતાં દૃષ્ટ્વા અસ્થાને પ્રાર્થનામિવ

જગ્રાહ મુદ્ગરં ઘોરં દિવ્યરત્નપરિષ્કૃતમ્॥
તં મુમોચાતિવેગેન નિમિમુદ્દિશ્ય દાનવમ્

તમાયાંતં વિયત્યેવ ત્રયો દૈત્યા હ્યવારયન્॥
ગદયા દંભદૈત્યસ્તુ ગ્રસનઃ પટ્ટિશેન તુ

શક્ત્યા ચ મહિષો દૈત્યો વિનદંતો મહારરવમ્॥
નિરાકૃતં તમાલોક્ય દુર્જનૈઃ સુજનં યથા

જગ્રાહ શક્તિમુગ્રોગ્રાં શતઘંટામહાસ્વનામ્॥
જંભાય તાં સમુદ્દિશ્ય પ્રાહિણોદ્ભીષણેરણે

તામાયાન્તીમથાલોક્ય જંભોઽન્યસ્ય રથાત્ત્વરાત્॥
આપ્લુત્ય લીલયા ગૃહ્ણન્કામિનીં કામુકો યથા

તયૈવ ગરુડં મૂર્ધ્નિ જઘ્ને સ પ્રહસન્બલી॥
તતો ભૂયો રથં પ્રાપ્ય ઘનુર્ગૃહ્યભ્યયોજયત્

વિચેતાશ્ચાભવદ્યુદ્ધે ગરુડઃ શક્તિપીડિતઃ॥
તતઃ પ્રહસ્ય તં વિષ્ણુઃ સાધુસાધ્વિતિ ભારત

કરસ્પર્શેન કૃતવાન્વિમોહં વિનતાત્મજમ્॥
સમાશ્વાસ્ય ચ તં વાગ્ભિઃ શક્તિં દૃષ્ટ્વા ચ નિષ્ફલામ્

કુભાર્યસ્ય યથા પુંસઃ સર્વંસ્યાચ્ચિંતિતં વૃથા॥
દૃઠસારમહામૌર્વીમન્યાં સંયોજયત્તતઃ

કૃત્વા ચ તલનિર્ઘોષં રૌદ્રમસ્ત્રં મુમોચ સઃ॥
તતોઽસ્ત્રતેજસા સર્વમાકાશં નૈવ દૃશ્યતે

ભૂમિર્દિશશ્ચ વિદિશો બામજાલમયા બુભુઃ॥
દૃષ્ટ્વા તદસ્ત્રમાહાત્મ્યં સેનાનીર્ગ્રસનોઽસુરઃ

બ્રાહ્મમસ્ત્રં ચકારાશુ સર્વાસ્ત્રવિનિવારણમ્॥
તેન તત્પ્રશમં યાતં રૌદ્રાસ્ત્રં લોકભીષણમ્

અસ્ત્રે પ્રતિહતે તસ્મિન્વિષ્ણુર્દાનવસૂદનઃ॥
કાલદંડાસ્ત્રમકરોત્સર્વલોકભયંકરમ્

સંધીયમાનેસ્ત્રે તસ્મિન્મારુતઃ પરુષો વવૌ॥
ચકંપે ચ મહી દેવી ભિન્નાશ્ચાંબુધયોઽભવન્

તદસ્ત્રમુગ્રં દૃષ્ટ્વા તુ દાનવા યુદ્ધદુર્મદાઃ॥
ચક્રુરસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ નાનારૂપાણિ સંયુગે

નારાયણાંસ્ત્રં ગ્રસનસ્તુ ચક્રે ત્વાષ્ટ્રં નિમિશ્ચાસ્ત્રવરં મુમોચ॥
ઐષીકમસ્ત્રં ચ ચકાર જંભો યુદ્ધસ્ય દણ્ડાસ્ત્ર નિવારણાય

યાવચ્ચ સંધાનવશં પ્રયાંતિ નારાયણાદીનિ નિવારણાય॥
તાવત્ક્ષણેનૈવ જઘાન કોટીંદૈત્યેશ્વરાણાં કિલ કાલદંડઃ

અનંતરં શાંતભયં તદસ્ત્રં દૈત્યાસ્ત્રયોગેન ચ કાલદણ્ડમ્॥
શાંતં તદાલોક્ય હરિઃ સ્વમસ્ત્રં કોપેન કાલાનલતુલ્યમૂર્તિઃ

જગ્રાહ ચક્રં તપના યુતપ્રભમુગ્રારમાત્માનમિવ દ્વિતીયમ્॥
ચિક્ષેપ સેનાપતયે જ્વલંતં ચતુર્ભૂજઃ સંયતિ સંપ્રગૃહ્ય

તદાવ્રજચ્ચક્રમથો વિલોક્ય સર્વાત્મના દૈત્યવરાઃ સ્વવીર્યાત્॥
નાશક્નુન્વારયિતું પ્રચંડં દૈવં યથા પૂર્વમિવોપપન્નમ્

તદપ્રતર્ક્યં નવહેતિતુલ્યં ચક્રં પપાત ગ્રસનસ્ય કણ્ઠે॥
તદ્રક્તધારા રુણઘોરનાભિ જગામ ભૂયોપિ કરં મુરારેઃ

ચક્રાહતઃ સંયતિ દાનવશ્ચ પપાત ભૂમૌ પ્રમમાર ચાપિ॥
દૈત્યાશ્ચ શેષા ભૃશશૌકમાપુઃ ક્રોધં ચ કેચિત્પિપિષુર્ભુજાંશ્ચ

તતો વિનિહતે દૈત્યે ગ્રસને બલનાયકે॥
નિર્મર્યાદમયુધ્યંત હરિણા સહ દાનવાઃ

પટ્ટિશૈર્મુશલૈઃ પ્રાસૈગ્નિ દાભિઃ કણપૈરપિ॥
તીક્ષ્ણાનનૈશ્ચ નારાચૈશ્ચક્રૈઃ શક્તિભિરેવ ચ

તદસ્ત્રજાલં તૈર્મુક્તં લબ્ધલક્ષો જનાર્દનઃ॥
એકૈકં શતધા ચક્રે બાણૈરગ્નિ શિખોપમૈઃ

જઘાન તેષાં સંક્રુદ્ધઃ કોટિકોટિં જનાર્દનઃ॥
તતસ્તે સહસા ભૂત્વા ન્યપતન્કેશવોપરિ

ગરુડં જગૃહુઃ કેચિત્પાદયોઃ શતશોઽસુરાઃ॥
લલંબિરે ચ પક્ષાભ્યાં મુખે ચાન્યે લલંબિરે

કેશવસ્યાપિ ધનુષિ ભુજયોઃ શીર્ષ એવ ચ॥
લલંબિરે મહાદૈત્યા નિનદંતો મુહુર્મુહુઃ

તદદ્ભુતં મહદ્દૃષ્ટ્વા સિદ્ધચારણવાર્તિકાઃ॥
હાહેતિ મુમુચુર્નાદસંબરે ચાસ્તુવન્હરિમ્

તતો હરિર્વિનિર્ધૂય પાતયામાસ તાન્ભુવિ॥
યથા પ્રબુદ્ધઃ પુરુષો દોષાન્સંસારસંભવાન્

વિકોશં ચ તતઃ નંદકં ખડ્ગમુત્તમમ્॥
ચર્મ ચાપ્યમલં વિષ્ણુઃ પદાતિસ્તાનધાવત

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ પદ્માનિ દશ કેશવઃ॥
ચકર્ત્ત માર્ગે બહુભિર્વિચરન્દૈત્યસત્તમાન્

તતો નિમિપ્રભૃતયો વિનદ્યાસુરસત્તમાઃ॥
અધાવંત મહેષ્વાસાઃ કેશવં પાદચારિણમ્

ગરુત્માંશ્ચાભ્યયાત્તૂર્ણમારુરોહ ચ તં હરિઃ॥
ઉવાચ ચ ગરુત્મંતં તસ્મિંશ્ચ તુમુલે રણે

અશ્રાંતો યદિ તાર્ક્ષ્યાસિ મથનં પ્રતિ તદ્વ્રજ॥
શ્રાંતશ્ચેચ્ચ મુહૂર્તં ત્વં રણાદપસૃતો ભવ

॥તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ॥
ન મે શ્રમોઽસ્તિ લોકેશ કિંચિત્સંસ્મરતશ્ચ મે॥
યન્મે સુતાન્વાહનત્વે કલ્પયામાસ તારકઃ

ઇતિ બ્રવન્રણે દૈત્યં મથનં પ્રતિ સોઽગમત્॥
દૈત્યસ્તવભિમુખં દૃષ્ટ્વા શંખચક્રગદાધરમ્

જઘાન ભિંડિપાલેન શિતધારેણ વક્ષસિ॥
તં પ્રહારમચિંત્યૈવ વિષ્ણુસ્તસ્મિન્મહાહવે

જઘાન પંચભિર્બાણૈર્ગિરીંદ્રસ્યાપિ ભેદકૈઃ॥
આકર્ણકૃષ્ટૈર્દશભિઃ પુનર્વિદ્ધઃ સ્તનાંતરે

વિચેતનો મુહૂર્તાત્સ સંસ્તભ્ય મથનઃ પુનઃ॥
ગૃહીત્વા પરિઘં મૂર્ધ્નિ જનાર્દનમતાડયત્

વિષ્ણુસ્તેન પ્રહારેણ કિંચિદાઘૂર્ણિતોઽભવત્॥
તતઃ કોપવિવૃત્તાક્ષો ગદાં જગ્રાહ માધવઃ

તયા સંતાડયામાસ મથનં હૃદયે દૃઢમ્॥
સ પપાત તથા ભૂમૌ ચૂર્ણિતાંગો મમાર ચ

તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ મથને મથિતે ભૃશમ્॥
અવસાદં યુયુર્દૈત્યાઃ સર્વે તે યુદ્ધમણ્ડલે

તતસ્તેષુ વિષણ્ણેષુ દાનવેષ્વતિમાનિષુ॥
ચુકોપ રક્તનયનો મહિષો દાનવેશ્વરઃ

પ્રત્યુદ્યયૌ હરિં રૌદ્રઃ સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ॥
રીક્ષ્ણધારેણ શૂલેન મહિષો હરિમર્દયન્

શક્ત્યા ચ ગરુડં વીરો હૃદયેઽભ્યહનદ્દૃઢમ્॥
તતો વિવૃત્ય વદનં મહામલગુહાનિભમ્

ગ્રસ્તુમૈચ્છદ્રણે દૈત્યઃ સગરુત્મંતમચ્યુતમ્॥
અથાચ્‌યુતોઽપિ વિજ્ઞાય દાનવસ્ય ચિકીર્ષિતમ્

વદનં પૂરયામાસ દિવ્યૈસ્ત્રૈર્મહાબલઃ॥
સ તૈર્બાણૈરભિહતો મહિષોઽચલસંનિભઃ

પરિવર્તિતકાયાર્ધઃ પપાતાથ મમાર ચ॥
મહિષં પતિતં દૃષ્ટ્વા જીવયિત્વા પુનર્હરિઃ

મહિષં પ્રાહ મત્તસ્ત્વં વધં નાર્હસિ દાનવ॥
યોષિદ્વધ્યઃ પુરોક્તસ્ત્વં સાક્ષાત્કમલયોનિના

ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છ મન્મુક્તો દ્રુતમસ્માન્મહારણાત્॥
ઇત્યુક્તો હરિણા તસ્માદ્દેશાદપગતોઽસુરઃ

તસ્મિન્પરાઙ્મુખે દૈત્યે મહિષે શુંભદાનવઃ॥
સંદષ્ટૌષ્ઠપુટાટોપો ભૃકુટીકુટિલાનનઃ

નિર્મધ્ય પાણિના પાણિં ધનુરાદાય ભૈરવમ્॥
સજ્જીકૃત્ય મહાઘોરાન્મુમોચ શતશઃ શરાન્

સ ચિત્રયોધી દૃઢમુષ્ટિપાતસ્તતશ્વ વિષ્ણું ચ દૈત્યઃ॥
બાણૈર્જ્વલદ્વહ્નિશિખાનિકાશૈઃ ક્ષિપ્તૈરસંખ્યૈઃ પ્રતિઘાહીનૈઃ

વિષ્ણુશ્ચ દૈત્યેંદ્રશરાર્દિતો ભૃશં ભુશુંડિમાદાય કૃતાંતતુલ્યામ્॥
તયા મુખં ચાસ્ય પિપેષ સંખ્યે શુંભસ્ય જત્રું ચ ધરાધરાભમ્

તતસ્ત્રિભિઃ શંભુભુજં દ્વિષષ્ટ્યા સૂતસ્ય શીર્ષં દશક્ષિશ્ચ કેતુમ્॥
વિષ્ણુર્વિકૃષ્ટૈઃ શ્રવણાવસાનં દૈત્યસ્ય બાણૈર્જ્વલનાર્કવર્ણૈઃ

સ તૈશ્ચ વિદ્ધો વ્યથિતો બભૂવ દૈત્યેશ્વરો વિસ્રુતશોણિતાક્તઃ॥
તતોઽસ્ય કિંચિચ્ચલિતસ્ય ધૈર્યાદુવાચ શંખાંબુજસાર્ઙ્ગપાણિઃ

યોષિત્સુવધ્યોઽસિ રણં વિભુંચ શુંભાઽશુભ સ્વલ્પતરૈરહોભિઃ॥
મત્તોર્હસિ ત્વં ન વૃથૈવ મૂઢ તતોઽપયાતઃ સ ચ શંભદાનવઃ

જમ્ભોઽથ તદ્વિષ્ણુમુખાન્નિશમ્ય જગર્જ ચોચ્ચૈઃ કૃતસિંહનાદઃ॥
પ્રોવાચ વાક્યં ચ સલીલમાજૌ મહાટ્ટહાસેન જગદ્વિકંપ્ય

કિમેભિસ્તે જલાવાસ દૈત્યૈર્હીનપરાક્રમૈઃ॥
મામાસાદય યુદ્ધેઽસ્મિન્યદિ તે પૌરુષં ક્વચિત્

યત્તે પૂર્વં હતા દૈત્યા હિરણ્યાક્ષમુખાઃ કિલ॥
જંભસ્તદાભવન્નૈવ પશ્ય મામદ્ય સંસ્થિતમ્

પશ્ય તાલપ્રતી કાશૌ ભુજાવેતૌ હરે મમ॥
વક્ષો વા વજ્રકઠિનં મયિ પ્રહર તત્સુખમ્

ઇત્યુક્તઃ કેશવસ્તેન સૃક્કિણી સંલિહન્રુષા॥
મુમોચ પરિઘંઘોરં વિરીણામપિ દારણમ્

તતસ્તસ્યાપ્યનુપદં કાલાયસમયં દૃઢમ્॥
મુમોચ મુદ્ગરં વિષ્ણુર્દ્વિતીયં પર્વતં યથા

તદાયુધદ્વયં દૃષ્ટ્વા જંભો ન્યસ્ય રથે ધનુઃ॥
આપ્લુત્ય પરિઘં ગૃહ્ય ગરુડં તેન જઘ્નિવાન્

દ્વિતીયં મુદ્ગરં ચાનુ ગૃહીત્વા વિનદન્રણે॥
સર્વપ્રાણેન ગોવિંદં તેન મૂર્ધ્નિ જઘાન સઃ

તાભ્યાં ચાતિપ્રહારાભ્યામુભૌ ગરુડકેશવૌ॥
મોહાવિષ્ટૌ વિચેતસ્કૌ મૃતકલ્પાવિવાસતામ્

તદદ્ભુતં મહદ્દૃષ્ટ્વા જગર્જુર્દૈત્યસત્તમાઃ॥
નૈતાન્હર્ષમદોદ્ધૂતાનિદં સેહે જગત્તદા

સિંહનાદૈસ્તલોન્નાહૈર્ધનુર્નાદૈશ્ચ બાણજૈઃ॥
જંભં તે હર્ષયામાસુર્વાસાંસ્યાદુધુવુશ્ચ તે

શંખાંશ્ચ પૂરયામાસુશ્ચિક્ષિપુર્દેવતા ભૃશમ્

સંજ્ઞામવાપ્યાથ મહારણે હરિઃ સવૈનતેયઃ પરિરભ્ય જંભમ્॥
પરાઙ્મુખઃ સંયુગાદપ્રધૃષ્યાત્પલાયનં વેગપરશ્ચકાર

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે દૈત્યૈઃ સહ વિષ્ણોર્યુદ્ધવર્ણનંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ