સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.20

॥ઋષય ઊચુઃ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સગુણાઃ કીર્તિતાસ્ત્વયા॥
લિંગરૂપી તથૈવેશો નિર્ગુણોઽસૌ કથં વદ

ત્રિભિર્ગુણૈર્વ્યાપ્તમિદં ચરાચરં જગન્મહદ્વ્યાપ્યથ વાલ્પકં વા॥
માયામયં સર્વમિદં વિભાતિ લિંગં વિના કેન કુતોવિભાતિ

યદ્દૃશ્યમાનં મહદલ્પકં ચ તન્નશ્વરં કૃતકત્વાચ્ચ સૂત

તસ્માદ્વિમૃશ્ય ભોઃ સૂત સંશયં છેત્તુમર્હસિ॥
વ્યાસપ્રસાદાત્સકલં જાનાસિ ત્વં ન ચાપરઃ

॥સુત ઉવાચ॥
વ્યાસેન કથિતં સર્વમસ્મિન્નર્થે શુકં પ્રતિ॥
શુક ઉવાચ॥
લિંગરૂપી કથં શંભુર્નિર્ગુણઃ કથતે ત્વયા॥
એતન્મે સંશયં તાત ચ્છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ

॥વ્યાસ ઉવાચ॥
શ્રુણુ વત્સ બ્રવીમ્યેતત્પુરા પ્રોક્તં ચ નંદિના॥
અગસ્ત્યં પૃચ્છમાનં ચ યેન સર્વં શ્રુતં શુક

નિર્ગુણં પરમાત્માનં વિદ્ધિ લિંગસ્વરૂપિણમ્॥
પરા શક્તિસ્તથા જ્ઞેયા નિર્ગુણા શાશ્વતી સતી

યયા કૃતિમિદં સર્વં ગુણત્રયવિભાવિતમ્॥
એતચ્ચરાચરં વિશ્વં નશ્વરં પરમાર્થતઃ

એક એવ પરો હ્યાત્મા લિંગરૂપી નિરંજનઃ॥
પ્રકૃત્યા સહ તે સર્વે ત્રિગુણા વિલયં ગતાઃ

યસ્મિન્નેવ તતો લિંગં લયનાત્કથિતં પુરા॥
તસ્માલ્લિંગે લયં પ્રાપ્તા પરા શક્તિઃ કુતોઽપરે

લીના ગુણાશ્ચ રુદ્રોક્ત્યા યૈરિદં બદ્ધમેવ ચ॥
ચરાચરં મહાભાગ તસ્માલ્લિંગં પ્રપૂજયેત્

લિંગં ચ નિર્ગુણં સાક્ષાજ્જાનીધ્વં ભો દ્રિજોતમાઃ॥
લયાલ્લિંગસ્ય માહાત્મ્યં ગુણાનાં પરિકીર્ત્યતે

શંકરઃ સુખદાતા હિ ઉચ્યમાનો મનીષિભિઃ॥
સર્વો હિ કથ્યતે વિપ્રાઃ સર્વેષામાશ્રયો હિ સ

શંભુર્હિ કથ્યતે વિપ્રા યસ્માચ્ચ શુભસંભવઃ

એવં સર્વાણિ નામાનિ સાર્થકાનિ મહાત્મનઃ॥
તેનાવૃતં જગત્સર્વં શંભુના પરમેષ્ઠિના

॥ઋષય ઊચુઃ॥
યદા દાક્ષાયણી ચાગ્નૌ પતિતા યજ્ઞકર્મણિ॥
દક્ષસ્ય ચ મહાભાગા તિરોધાનગતા સતી

પ્રાદુર્ભૂતા કદા સૂત કથ્યતાં તત્ત્વયાઽધુના॥
પરા શક્તિર્મહેશસ્ય મિલિતા ચ કથં પુનઃ

એતત્સર્વં મહાભાગ પૂર્વવૃત્તં ચ તત્ત્વતઃ॥
કથનીયં ચ અસ્માકં નાન્યો વક્તાસ્તિ કશ્ચન

॥સૂત ઉવાચ॥
જજ્ઞે દાક્ષાયણી બ્રહ્મન્વિદગ્ધાવયવા યદા॥
વિના શક્ત્યા મહેશોઽપિ તતાપ પરમં તપઃ

લીલાગૃહીતવપુષા પર્વતે હિમવદ્ગિરૌ॥
ભૃંગિણા સહ વિશ્વેન નંદિના ચ તથૈવ ચ

તથા ચંડેન મુંડેન તથાન્યૈર્બહુભિર્વૃતઃ॥
દશભિઃ કોટિગુણિતૈર્ગણૈશ્ચ પરિવારિતઃ

ગણાનાં ચૈવ કોટ્યા ચ તથા ષષ્ટિસહસ્રકૈઃ॥
એવં તત્ર ગણૈર્દેવ આવૃતો વૃષભધ્વજઃ

તપો જુષાણઃ સહસા મહાત્મા હિમાલયસ્યાગ્રગતસ્તથૈવ॥
ગણૈર્વૃતો વીરભદ્રપ્રધાનૈઃ સ કેવલો મૂલવિદ્યાવિહીનઃ

એતસ્મિન્નંતરે દૈત્યાઃ પ્રાદુર્ભૂતા હ્યવિદ્યયા॥
વિષ્ણુના હિ બલિર્બદ્ધસ્તથા તે વૈ મહાબલાઃ

જાતા દૈત્યાસ્તતો વિપ્રા ઇંદ્રોપદ્રવકારકાઃ॥
કાલખંજા મહારૌદ્રાઃ કાલકાયાસ્તથાપરે

નિવાતકવચાઃ સર્વે રવરાવકસંજ્ઞકાઃ॥
અન્યે ચ બહવો દૈત્યાઃ પ્રજાસંહારકારકાઃ

તારકો નમુચેઃ પુત્રસ્તપસા પરમેણ હિ॥
બ્રહ્માણં તોષયામાસ બ્રહ્મા તસ્ય તુતોષ વૈ

વરાન્દદૌ યથેષ્ટાંશ્ચ તારકાય દુરાત્મને॥
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે સર્વાન્કામાન્દદામિ તે

તચ્છત્વા વચનં તસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ॥
વરયામાસ ચ તદા વરં લોકભયાવહમ્

યદિ મે ત્વં પ્રસન્નઽસિ અજરામરતાં પ્રભો॥
દેહિ મે યદ્વિજાનાસિ અજેયત્વં તથૈવ ચ

એવમુક્તસ્તદા તેન તારકેણ દુરાત્મના॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યમમરત્વં કુતસ્તવ

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુરેતજ્જાનીહિ તત્ત્વતઃ॥
પ્રહસ્ય તારકઃ પ્રાહ અજેયત્વં ચ દેહિ મે

બ્રહ્મોવાચ તદા દૈત્યજેયત્વં તવાનઘ॥
વિનાર્ભકેણ દત્તં વૈ હ્યર્ભકસ્ત્વાં વિજેષ્યતે

તદા સ તારકઃ પ્રાહ બ્રહ્માણં પ્રણતઃ પ્રભો॥
કૃતાર્થોઽહં હિ દેવેશ પ્રસાદાત્તવ સંપ્રતિ

એવં લબ્ધવરો ભૂત્વા તારકો હિ મહાબલઃ॥
દેવાન્યુદ્ધાર્થમાહૂય યુયુધે તૈઃ સહાસુરઃ

મુચુકુન્દં સમાશ્રિત્ય દેવાસ્તે જયિનોઽભવન્॥
પુનઃ પુનર્વિકુર્વાણા દેવાસ્તે તારકેણ હિ

મુચુકુન્દબલેનૈવ જયમાપુઃસુરાસ્તદા॥
કિં કર્તવ્યં હિ ચાસ્માકં યુધ્યમાનૈર્નિરંતરમ્

ભવિતવ્યમિતિ સ્મૃત્વા ગતાસ્તે બ્રહ્મણઃ પદમ્॥
બ્રહ્મણશ્ચાગ્રતો ભૂત્વા હ્યબ્રુવંસ્તે સવાસવાઃ

॥ દેવા ઊચૂઃ॥
બલિના સહ પાતાલમાસ્તેઽસૌ મધુસૂદનઃ॥
વિષ્ણું વિના હિ તે સર્વે વૃષાદ્યાઃ પતિતાઃ પરૈઃ

દૈત્યેંદ્રૈશ્ચ મહાભાગ ત્રાતુમર્હસિ નઃ પ્રભો॥
તદા નભોગતા વાણી હ્યુવાચ પરિસાંત્વ્ય વૈ

હે દેવાઃ ક્રિયતામાશુ મમ વાક્યં હિ તત્ત્વતઃ॥
શિવાત્મજો યદા દેવા ભવિષ્યતિ મહાબલઃ

યુદ્ધે પુનસ્તારકં ચ વધિષ્યતિ ન સંશયઃ॥
યેનોપાયેન ભગવાઞ્છંભુઃ સર્વગુહાશયઃ

દારાપરિગ્રહી દેવાસ્તથા નીતિર્વિધીયતામ્॥
ક્રિયતાં ચ પરો યત્નો ભવદ્ભિર્નાન્યથા વચઃ

યૂયં દેવા વિજાનીધ્વમિત્યુવાચાશરીરવાક્॥
પરં વિસ્મયમાપન્ના ઊચુર્દેવાઃ પરસ્પરમ્

શ્રુત્વા નભોગતાં વાણીમાજગ્મુસ્તે હિમાલયમ્॥
બૃહસ્પતિં પુરસ્કૃત્ય સર્વે દેવા વચોઽબ્રુવન્

હિમાલયં મહાભાગાઃ સર્વે કાર્યાર્થગૌરવાત્॥
હિમાલય મહાભાગ શ્રૂયતાં નોઽધુના વચઃ

તારકસ્ત્રાસયત્યસ્માન્સાહાય્યં તદ્વધે કુરુ॥
ત્વં શરણ્યો ભવાસ્માકં સર્વેષાં ચ તપસ્વિનામ્॥
તસ્માત્સર્વે વયં યાતા મહેંદ્રસહિતા વિભો

॥ લોમશ ઉવાચ॥
એવમભ્યર્થિતો દેવૈર્હિમવાન્ગિરિસત્તમઃ॥
ઉવાચ દેવાન્પ્રહસન્વાક્યં વાક્યવિદાં વરઃ

મહેન્દ્ર મુદ્દિશ્ય તદા હ્યુપહાસસમન્વિતઃ॥
અક્ષમાશ્ચ વયં સર્વે મહેન્દ્રેણ કૃતાઃ સુરાઃ

કિં કુર્મઃ સુરકાર્યં ચ તારકસ્ય વધં પ્રતિ॥
પક્ષયુક્તા વયં સર્વે યદિ સ્યામ સુરોત્તમાઃ

તદા વયં ઘાતયામસ્તારકં સહ બાંધવૈઃ॥
અચલોહં વિપક્ષશ્ચ કિં કાર્યં કરવાણિ વ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે દેવાસ્તમબ્રુવન્॥
સર્વે યૂયં વયં ચૈવ અસમર્થા વધં પ્રતિ॥
તારકસ્ય મહાભાગ એતત્કાર્યં વિચંત્યતામ્

યેન સાધ્યો ભવેચ્છત્રુસ્તારકો હિ મહાબલઃ॥
તદોવાચ મહાતેજા હિમવાન્સ સુરાન્પ્રતિ

કેનોપાયેન ભો દેવાસ્તારકં હંતુમિચ્છથ॥
કથયંતુત્વરેણૈવ કાર્યં વેત્તું મમૈવ હિ

તદા સુરૈઃ કથિતં સર્વમેતદ્વાણ્યા ચોક્તં યત્પુરા કાર્યહેતોઃ॥
શ્રુતં તદા ગિરિણા વાક્યમેત xxxxxxx હિમવાન્પર્વતો હિ

શિવસ્ય પુત્રેણ ચ ધીમતા યદા વધ્યો દૈત્યસ્તારકો વૈ મહાત્મા॥
તદા સર્વં સુરગકાર્યં શુભંસ્યાદ્વાણ્યા ચોક્તં સત્યમેતદ્ભવેચ્ચ

તસ્માત્તદેનત્ક્રિયતાં ભવદ્ભિર્યથા મહેશઃ કુરુતે પરિગ્રહમ્॥
કન્યા યથા તસ્ય શિવસ્ય યોગ્યા નિરીક્ષ્યતામાશુ સુરૈરિદાનીમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્યોચુઃ સુરાસ્તદા॥
જનિતવ્યા ત્વયા કન્યા શિવાર્થં કાર્યસિદ્ધયે

સુરાણાં ચ ગિરે વાક્યં કુરુ શીઘ્રં મહામતે॥
આધારસ્ત્વં તુ દેવાનાં ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તો ગિરિરાજોઽથ દેવૈઃ સ્વગૃહમામાવિશત્॥
પત્નીં મેનાં ચ પપ્રચ્છ સુકાર્યં સમાગતમ્

જનિતવ્યા સુકન્યૈકા સુરકાર્યાર્થસિદ્ધયે॥
દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ તથૈવ ચ તપસ્વિનામ્

પ્રિયં ન ભવતિ સ્ત્રીણાં કન્યાજનનસેવ ચ॥
તથાપિ જનિતવ્યા ચ કન્યૈકા ચ વરાનને

પ્રહસ્ય મેના પ્રોવાચ સ્વપતિં ચ હિમાલયમ્॥
યદુક્તં ભવતા વાક્યં શ્રૂયતાં મે ત્વયાઽધુના

કન્યા સદા દુઃખકરી નૃણાં પતે સ્ત્રીણાં તથા શોકકરી મહામતે॥
તસ્માદ્વિમૃશ્ય સુચિરં સ્વયમેવ બુદ્ધ્યા યથા હિતં શૈલપતે તદુચ્યતામ્

હિમવાંસ્તદુપશ્રુત્યા પ્રિયાયા વચનં તદા॥
ઉવાચ વાક્યં મેધાવી પરોપકરણાન્વિતમ્

યેનયેન પ્રકારેણ પરેષામુપજીવનમ્॥
ભવિષ્યતિ ચ તત્કાર્યં ધીમતા પુરુષેણ હિ

સ્ત્રિયાપિ ચૈવ તત્કાર્યં પરોપકરણાન્વિતમ્॥
એવં પ્રવર્તિતા તેન ગિરિણા મહિષી તદા॥
દધાર જઠરે કન્યાં મેના ભાગ્યવતી તદા

મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધાસ્વરૂપિણી॥
રુદ્રકાલી ચ અંબા ચ સતી દાક્ષાયણી પરા

તાં વિભૂતિં વિશાલાક્ષી જઠરે પરમાં સતી॥
બભાર સા મહાભાગા મેના ચારુવિલોચના

સ્તુતિં ચક્રુસ્તદા દેવા ઋષયો યક્ષકિન્નરાઃ॥
મેનાયા ભૂરિભાગ્યાયાસ્તથા હિમવતો ગિરેઃ

એતસ્મિન્નંતરે જાતા ગિરિજા નામ નામતઃ॥
પ્રાદુર્ભૂતા યદા દેવી સર્વેષાં ચ સુખપ્રદા

દેવદુંદુભયો નેદુર્નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ॥
જગુર્ગંધર્વપતયો નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

પુષ્પવર્ષેણ મહતા વવૃષુર્વિબુધાસ્તથા॥
તદા પ્રસન્નમભવત્સર્વં ત્રૈલોક્યમેવ ચ

યદાવતીર્ણા ગિરિજા મહાસતી તદૈવ દૈત્યા ભયમાવિશંસ્તે॥
પ્રાપ્તા મુદં દેવગણા મહર્ષયઃ સચારણાઃ સિદ્ધગણાસ્તથૈવ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે શ્રીભવાન્યુત્પત્તિવર્ણનંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ