સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.19-2

॥નારદ ઉવાચ॥
કાલનેમી રુષાવિષ્ટસ્તેષાં રૂપં ન બુદ્ધવાન્॥
તતો નિમિં ચ દૈત્યેન્દ્રં મત્વા દેવં મહાજવઃ

કેશેષુ ગૃહ્ય તં વીરં ચકર્ષ ચ નનાદ ચ॥
તતો નિમિરુવાચેદં કાલનેમિં મહાબલમ્

અહં નિમિઃ કાલનેમે સુતં મત્વા વધસ્વ મા॥
ભવતા મોહિતેનાજૌ દેવાન્મત્વાસુરાઃ સ્વકાઃ

સુરૈઃ સુદુર્જયાઃ કોટ્યો નિહતાદશ વિદ્ધિ તત્॥
સર્વાસ્ત્રવારણં મુંચ બ્રહ્મમસ્ત્રં ત્વરાન્વિતઃ

સ તેન બોધિતો દૈત્યો મુક્ત્વા તં સંભ્રમાકુલઃ॥
બાણં બ્રહ્માસ્ત્રવિહિતં મુમોચ ત્વરયાન્વિતઃ

બ્રહ્માસ્ત્રં તત્પ્રજજ્વાલ તતઃ ખે સુમહાદ્ભુતમ્॥
દેવાનાં ચાભવત્સૈન્યં સર્વમેવ ભયાકુલમ્

શંબરાસ્ત્રં તતઃ શાંતં બ્રાહ્મપ્રતિહતં તદા॥
તસ્મિન્પ્રતિહતે હ્યસ્ત્રે ભાસ્કરઃ પ્રભુઃ

મહેંદ્રજાલમાસ્તાય ચક્રે ભીષણાં તનુમ્॥
વિસ્ફૂર્જત્કરસંઘાતસમાક્રાંતજગત્ત્રયઃ

તતાપ દાનવાનીકં ગલન્મજ્જાઙ્ઘ્રિશોણિતમ્॥
ચક્ષૂંષિ દાનવેન્દ્રાણાં ચકારાંધાનિ સ પ્રભુઃ

ગજાનામગલન્મેદઃ પેતુશ્ચાપિ રથા ભુવિ॥
તુરંગમાઃ શ્વસંતશ્ચ ઘર્માર્તા રથિનોપિ ચ

ઇતશ્ચેતશ્ચ સલિલં પ્રાર્થયંતસ્તૃષાતુરાઃ॥
ગિરિદ્રોણીશ્ચ પાદાંશ્ચ ગિરિણાં ગહનાનિ ચ

તેષાં પ્રાર્થયતાં શીઘ્રમન્યોન્યં ચ વિસર્પિણામ્॥
દાવાગ્નિરજ્વલત્તીવ્રો ઘોરો નર્દગ્ધપાદપઃ

તોયાર્થિનઃ પુરો દૃષ્ટ્વા તોયં કલ્લો લમાલિતમ્॥
પુરઃસ્થિતમપિ પ્રાપ્તું ન શેકુરુપસાદિતુમ્

અપ્રાપ્ય સલિલં ભૂમાવભ્યાશે દ્રુતમેવ તે॥
તત્રતત્ર વ્યદૃશ્યન્ત મૃતા દૈત્યેશ્વરાભુવિ

રથા ગજાશ્ચ પતિતાસ્તુરંગાશ્ચ શ્રમાન્વિતાઃ॥
સ્થિતા વમંતો ધાવંતો ગલદ્દ્રુતવસાસ્રજઃ

દાનવાનાં કોટિકોટિ વ્યદૃશ્યતમૃતં તદા॥
એવં ક્ષયો જાનવાનાં તસ્મિન્મહતિ વર્તિતે

પ્રકોપોદ્ભૂતતામ્રાક્ષઃ કાલનેમી રુષાતુરઃ॥
બભૂવ કાલમેધાભઃ સ્ફુરદ્રોમશતહ્રદઃ

ગંભીરાસ્ફોટનિર્હ્રાદજગદ્ધૃદયકંપનઃ॥
પ્રચ્છાદ્ય ગગનં સૂર્યપ્રભાં સર્વાં વ્યનાશયત્

વવર્ષ શીતં ચ જલં દાનવેન્દ્રબલં પ્રતિ॥
દૈત્યાસ્તાં વૃષ્ટિમાસાદ્ય સમાશ્વસ્તાસ્તતઃ ક્રમાત્

બીજાંકુરા ઇવ મ્લાનાઃ પ્રાપ્ય વૃષ્ટિં ધરાતલે॥
તતઃ સ મેઘરૂપેણ કાલનેમિર્મહાસુરાઃ

શસ્ત્રવૃષ્ટિં વવર્ષોગ્રાં દેવનીકેષુ દુર્જયઃ॥
તયા વૃષ્ટ્યા પીડ્યમાના દૈત્યૈરન્યૈશ્ચ દેવતાઃ

ગતિં કાંચિન્ન પશ્યન્તિ ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ॥
પરસ્પરં વ્યલીયંત ગજેષુ તુરગેષુ ચ॥
રથેષુ ચ ભયત્રસ્તાસ્તત્રતત્ર નિલિલ્યિરે

એવં તે લીયમાનાશ્ચ નિહતાઃ કાલને મિના॥
દૃશ્યંતે પતિતા દેવાઃ શસ્ત્રભિન્નંગસંધયઃ

વિભિન્ના ભિન્નમૂર્ધાનસ્તથા ભિન્નોરુજાનવઃ॥
વિપર્યસ્તં રથાંગૈશ્ચ પતિતં ધ્વજશક્તિભિઃ

તુરંગાણાં સહસ્રાણિ ગજાનામયુતાનિ ચ॥
રક્તેન તેષાં ઘોરેણ દુસ્તરા ચાભવન્મહી

એવમાજૌ મહાદૈત્યઃ કાલનેમિર્મહાસુરઃ॥
જઘ્ને મુહુર્તમાત્રેણ ગંધર્વાણાં દશાયુતમ્

યક્ષાણાં પંચલક્ષાણિ કિંનરાણાં તથૈવ ચ॥
જઘ્ને પિશાચમુખ્યાનાં સપ્તલક્ષાણિ નિર્ભયઃ

ઇતરેષાં ન સંખ્યાસ્તિ સુરજાતિનિકાયિનામ્॥
જઘ્ને સ કોટિશઃ ક્રદ્ધઃ કાલનેમિર્મદોત્કટઃ

એવં પ્રતિભયે ભીમે તદામર મહાક્ષયે॥
સંક્રુદ્ધાવશ્વિનૌ વીરૌ ચિત્રાસ્ત્રકવચોજ્જવલૌ

જઘ્નતુસ્તૌ રણે દૈત્યમેકૈકં ષષ્ટિભિઃ શરૈઃ॥
નિર્ભિદ્ય તે મહાદૈત્યં સપુંખા વિવિશુર્મહીમ્

તાભ્યાં બાણપ્રહારૈસ્તુ કિંચિત્સોઽવાપ્તચેતનઃ॥
જગ્રાહ ચક્રં લક્ષારં તૈલધૌતં રણેઽધિકમ્

તેન ચક્રેણ સોશ્વિભ્યાં ચિચ્છેદ રથકૂબરમ્॥
જગ્રાહાથ ધનુર્દૈત્યઃ શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્

વવર્ષ ભિષજોર્મૂર્ધ્નિ સંછાદ્યાકાશગોચરમ્॥
તાવપ્યસ્ત્રૈઃ સ્મૃતૈઃ સર્વાશ્છેદતુર્દૈત્યસાયકાન્

તચ્ચ કરમ તયોર્દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ કોપમાવિશત્॥
જગ્રાહ મુદ્ગરં ભીમ કાલદંડવિભીષણમ્

સ તદમુદ્ભ્રામ્ય વેગેન ચિક્ષેપાસ્ય રથં પ્રતિ॥
તં તુ મુદ્ગરમાયાંતમાલોક્યાંબરગોચરે

મુક્ત્વા રથાવુભૌ વેગાદાપ્લુતૌ તરસાશ્વિનૌ॥
તૌ રથૌ સ તુ નિષ્પિષ્ય મુદ્ગરોઽચલસંનિભઃ

દારયામાસ ધરણીં હેમજાલપરિષ્કૃતઃ॥
તસ્ય કર્માથ તદ્દૃષ્ટ્વા ભિષજૌ ચિત્રયોધિનૌ

વજ્રાસ્ત્રં ચ પ્રકુર્વાણૌ દાનવેંદ્રમયુધ્યતામ્॥
ઘોરવજ્રપ્રહારૈસ્તુ દાનવઃ સ પરિક્ષતઃ

રથો ધ્વજો ધનુશ્ચૈવ છત્રં ચ કવચં તથા॥
ક્ષણેન શતધા ભૂતં સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા દુકરં કર્મ સોઽશ્વિભ્યાં ભીમવિક્રમઃ॥
નારાયણાસ્ત્રં બલવાન્મુમોચ રણમૂર્ધનિ

તતઃ શશામ વજ્રાસ્ત્રં કાલનેમિસ્તતો રુષા॥
જીવગ્રાહં ગ્રાહયિતુમશ્વિનૌ તૌ પ્રચક્રમે

તાવભિપ્રાયમાલક્ષ્ય સંત્યજ્ય સમરાંગણમ્॥
પદાતી વેપમાનાંગૌ પ્રદ્રુતૌ વાસવોયતઃ

તયોરનુગતો દૈત્યઃ કાલનેમિર્નદન્મુહુઃ॥
પ્રાપ્યેંદ્રસ્ય બલં ક્રૂરો દૈત્યાનીકપદાનુગઃ

સ કાલ ઇવ કલ્પાંતે યદા વાસવમાદ્રુતઃ॥
તં દૃષ્ટ્વા સર્વભૂતાનિ વિવિશુર્વિહ્વલાનિ તુ

હાહારાવં પ્રકુર્વાણાસ્તદા દેવાશ્ચ મેનિરે॥
પરાજયં મહેંદ્રસ્ય સર્વલોકક્ષયાવહમ્

ચેલુઃ શિખરિણો મુખ્યાઃ પેતુરુલ્કા નભસ્તલાત્॥
જગર્જુર્જલદા દિક્ષુ સંભૂતશ્ચ મહારવઃ

તાં ભૂતાવિકૃતિં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સેંદ્રા ભયાવહાઃ॥
મનસા શરણં જગ્મુર્વાસુદેવં જગત્પતિમ્

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ॥
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિંદાય નમોનમઃ

સ નો રક્ષતુ ગોવિંદો ભયાર્તાસ્તે જગુઃ સુરાઃ॥
સુરાણાં ચિંતિતં જ્ઞાત્વા ભગવાન્ગરુડધ્વજઃ

વિબુધ્યૈવ ચ પર્યંકાદ્યોગનિદ્રાં વિહાય સઃ॥
લક્ષ્મીકરયુગાંભોજલાલિતાંઘ્રિસરોરુહઃ

શારદંબરનીરાબ્જકાંતિદેહચ્છવિઃ પ્રભુઃ॥
કૌસ્તુભોદ્ભાસિહૃદયઃ કાંતકેયૂરભાસ્કરઃ

વિમૃશ્ય સુરસંક્ષોભં વૈનતેયમાતાહ્વયત્॥
આહૂતેઽવિસ્થિતેતસ્મિન્ગરુડે દુઃખિતે ભૃશમ્

દિવ્યનાનાસ્ત્રતીક્ષ્ણાર્ચિરારુહ્યાગાત્સુરાહવમ્॥
તત્રાપશ્યત દેવેંદ્રં ભયભીતમભિદ્રુતમ્

દાનવેંદ્રૈર્નવાંભોદસચ્છાયૈઃ સર્વથોત્કટૈઃ॥
યથા હિ પુરુષં ઘોરૈરભાગ્યૈરર્થકાંક્ષિભિઃ

તત્ત્રાણાયાવ્રજદ્વિષ્ણુઃ સ્તૂયમાનો મુહુઃ સુરૈઃ॥
અભાગ્યેભ્યઃ પરિત્રાતું સુકૃતં નિર્મલં યથા

અથાપશ્યત દૈત્યેંદ્રો વિયતિ દ્યુતિમંડલમ્॥
સ્ફુરંતમુદયાચ્છીઘ્રં કાંતં સૂર્યશતં યથા

પ્રભવં જ્ઞાતુમિચ્છંતો દાનવાસ્તસ્ય તેજસઃ॥
ગરુડં તમથા પશ્યન્કલ્પાંતાનલભૈરવમ્

તત્ર સ્થિતં ચતુર્બાહું હરિં ચાનુપમદ્યુતિમ્॥
તમાલોક્યાસુરેંદ્રાસ્તુ હર્ષસંપૂર્ણમાનસાઃ

અયં સ દેવઃ સર્વેષાં શરણં કેશવોઽરિહા॥
અસ્મિઞ્જિતે જિતાઃ સર્વા દેવતા નાત્ર સંશયઃ

એનમાશ્રિત્ય લોકેશા યજ્ઞભાગભુજોઽમરાઃ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે સમાગમ્ય સર્વ એવ તતસ્તતઃ

તં જઘ્નુર્વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ પરિવાર્ય સમંતતઃ॥
કાલનેમિપ્રભૃતયો દશ દૈત્યમહારથાઃ

ષષ્ટ્યા વિવ્યાધબાણાનાં કાલનેમિર્જનાર્દનમ્॥
નિમિઃ શતેન બાણાનાં મથનોઽશીતિભિઃ શરૈઃ

જંભકશ્ચૈવ સપ્તત્યા શુંભો દશભિરેવ ચ॥
શેષા દૈત્યે શ્વરાઃ સવ વિષ્ણુમેકૈકશઃ શરૈઃ

દશભિર્દશભિઃ શલ્યૈર્જઘ્નુઃ સગરુડં રણે॥
તેષામમૃષ્યત્તત્કર્મ વિષ્ણુર્દાનવસૂદનઃ

એકૈકં દાનવં જઘ્ને ષડ્ભિઃ પડ્ભિરજિહ્નગૈઃ॥
આકર્ણકૃષ્ટૈર્ભૂયશ્ચ કાલનેમિસ્ત્રિભિઃ શરૈઃ

વિષ્ણું વિવ્યાધ હૃદયે રોષાદ્રક્તવિલોચનઃ॥
તસ્યાશોભંત તે બાણા હૃદયે તપ્તકાંચનાઃ

મયૂખા ઇવ સંદીપ્તાઃ કૌસ્તુભસ્ય સ્ફુરત્ત્વિષઃ॥
તૈર્બાણૈઃ કિંચિદાયસ્તો હરિર્જગ્રાહ મુદ્ગરમ્

સ તમુદ્ગ્રાહ્ય વેગેન દાનવાય મુમોચ વૈ॥
દાનવેન્દ્રસ્તમપ્રાપ્તં વિયત્યેવ શતૈઃ શરૈઃ

ચિચ્છેદ તિલશઃ ક્રુદ્ધો દર્શયન્પાણિલાઘવમ્॥
તતો વિષ્ણુઃ પ્રકુપિતઃ પ્રાસં જગ્રાહ ભૈરવમ્

તેન દૈત્યસ્ય હૃદયં તાડયામાસ વેગતઃ॥
ક્ષણેન લબ્ધસંજ્ઞસ્તુ કાલનેમિર્મહાસુરઃ

શક્તિં જગ્રાહ તીક્ષ્ણાગ્રાં હેમઘંટાટ્ટહાસિનીમ્॥
તયા વામં ભુજં વિષ્ણોર્બિભેદ દિતિનંદનઃ

ભિન્નં શક્ત્યા ભુજં તસ્ય સ્રુતશોણિતમાબભૌ॥
નીલે બલા હકે વિદ્યુદ્વિદ્યોતંતી યથા મુહુઃ

તતો વિષ્ણુઃ પ્રકુપિતો જગ્રાહ વિપુલં ધનુઃ॥
સપ્તદશ ચ નારાચાંસ્તીક્ષ્ણાગ્રાન્મર્મભેદિનઃ

દૈત્યસ્ય હૃદયં ષડ્ભિર્વિવ્યાધ ચ શરૈસ્ત્રિભિઃ॥
ચતુર્ભિઃ સારથિં ચાસ્ય ધ્વજં ચૈકેન પત્રિણા

દ્વાભ્યાં ધનુર્જ્યાધનુષી ભુજં ચૈકેન પત્રિણા॥
સ વિદ્ધો હૃદયે ગાઢં દોષૈર્મૂઢો યથા નરઃ

સ્રુતરક્તારુણઃ પ્રાંશુઃ પીડાચલિતમાનસઃ॥
ચકંપે મારુતેનેવ ચોદિતઃ કિંશુકદ્રુમઃ

તતઃ કંપિતમાલક્ષ્ય ગદાં જગ્રાહ કેશવઃ॥
તાં ચ વેગેન ચિક્ષેપ કાલનેમિવધં પ્રતિ

સા પપાત શિરસ્યુગ્રા સહસા કાલનેમિનઃ॥
સંચૂર્ણિતોત્તમાં ગસ્તુ નિષ્પિષ્ટમુકુટોસુરઃ

સ્રુતરક્તૌઘરંધ્રશ્ચ સ્રુતધાતુરિવાચલઃ॥
પપાત સ્વે રથે ભગ્નો વિસંજ્ઞઃ શિષ્ટજીવનઃ

પતિતસ્ય રથોપસ્થે દાનવસ્યાચ્યુતોઽરિહા॥
સ્મિતપૂર્વમુવાચેદં વાક્યં ચક્રાયુધઃ પ્રભુઃ

ગચ્છાસુર વિમુક્તોઽસિ સાંપ્રતં જીવ નિર્વૃતઃ॥
તતઃ સ્વલ્પેન કાલેન અહમેવ તવાંતકઃ

એવં વચસ્તસ્ય નિશમ્ય વિષ્ણોઃ સર્વેશ્વરસ્યાથ રથં નિમેષાત્॥
નિનાય દૂરં કિલ કાલનેમિનો ભીતસ્તદા સારથિર્લોકનાથાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે દેવાસુરાસંગ્રામે કાલનેમિકૃતયુદ્ધસંમર્દે વિષ્ણુના સહ કાલનેમિયુદ્ધવર્ણનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ