સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.4

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
મુને મનઃપરીક્ષાર્થં તથા ત્વં ભાષિતો મયા ॥
તવ ચેન્નાભિધાસ્યામિ કસ્ય વાન્યસ્ય કથ્યતે

ત્વાદૃગન્યોસ્તિ કિં લોકે શિવધર્મપરાયણઃ ॥
યેન સ્વલ્પાયુષાપ્યેવં નિત્યેનાભાવિ ભક્તિતઃ

કસ્યાન્યસ્ય કૃતે દેવઃ સ્વસ્યૈવાજ્ઞાકરં યમમ્ ॥
ક્રુદ્ધો નિયંત્રયામાસ ચરણાંગુષ્ઠપીડિતમ્

ત્વમેવ શાંકરાન્ધર્માન્સર્વાન્વિદ્ધિ રહસ્યતઃ ॥
યોગ્રેઽસિ કાલવદ્ભ્રાંતઃ પરિપક્વોસિ ચેતસા

ત્વયૈવાન્યેન કેનાહમેવં શુશ્રૂષિતશ્ચિરમ્ ॥
ત્વયીવ કસ્મિન્નન્યસ્મિન્મમાપિ પ્રીતિરીદૃશી

ઉપદેક્ષ્યામિ તે ક્ષેત્રં ગુપ્તં તદ્ધર્મશાસનૈઃ ॥
ભક્ત્યાવધારણીયં યદ્ભક્તિકૈવલ્યકાંક્ષિભિઃ

આદરાદનુયુંજાનં શિષ્યં યો દેશિકઃ સ્વયમ્ ॥
ઉપદેશેન સંતુષ્ટં ન કરોતિ સ કિં ગુરુઃ

સમાહિતમના ભૂત્વા વિશ્વાસં કુરુ શાશ્વતમ્ ॥
મયોપદિશ્યમાનેઽસ્મિન્રહસ્યે પારમેશ્વરે

સ્મર સ્મરાંતકં દેવં વંદસ્વાધ્યાય શાંકરીમ્ ॥
ઉપાંશૂચ્ચારયોંકારં શ્રેયસ્તે મહદાગતમ્

અસ્તિ દક્ષિણદિગ્ભાગે દ્રાવિડેષુ તપોધન ॥
અરુણાખ્યં મહાક્ષેત્રં તરુણેંદુશિખામણેઃ

યોજનત્રયવિસ્તીણમુપાસ્યં શિવયોગિભિઃ ॥
તદ્ભૂમેર્હૃદયં વિદ્ધિ શિવસ્ય હૃદયંગમમ્

તત્ર દેવઃ સ્વયં શમ્ભુઃ પર્વતાકારતાં ગતઃ ॥
અરુણાચલસંજ્ઞાવાનસ્તિ લોકહિતાવહઃ

આવાસઃ સર્વસિદ્ધાનાં મહર્ષીણાં સુપર્વણામ્ ॥
વિદ્યાધરાણાં યક્ષાણાં ગંધર્વાપ્સરસામપિ

સુમેરોરપિ કૈલાસાદપ્યસૌ મન્દરાદપિ ॥
માનનીયો મહર્ષીણાં યઃ સ્વયં પરમેશ્વરઃ

સ્પૃહયંતિ યદીયેભ્યો જંતુભ્યોપિ દિવૌકસઃ ॥
અયત્નલભ્યમુક્તિભ્યો દિવાવાસપ્રવંચિતાઃ

ન કલ્પવૃક્ષાઃ સદૃશા યત્રત્યાનાં મહીરુહામ્ ॥
પત્રપુષ્પફલૈર્નિત્યં યેર્ચયંતિ ગિરૌ હરમ્

હિંસૈકરુચયો વ્યાધા અપિ રૂપાનુસારતઃ ॥
અનંતા યત્ર દેવસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યફલાસ્પદમ્

યદુદ્દેશચરા મેઘાઃ શિખરાણ્યભિબંધકાઃ ॥
ગંગાવતો હિમવતોઽપ્યધિકં સ્વં વિજાનતે

કલારાવાઃ ખગા યત્ર ક્વણંતે કીચકા અપિ ॥
યક્ષકિંનરગન્ધર્વૈલભ્યતે દુર્લભં પદમ્

સ્મરન્તો યત્ર ખદ્યોતાઃ કૃષ્ણપક્ષે નિશાગમે ॥
આરાર્તિકપ્રદાતૄણાં દેવસ્યાશ્નુવતે પદમ્

નિષ્પ્રત્યૂહકૃતાશ્લેષા નિત્યં યત્તટિનીરુહાઃ ॥
સૌભીગ્યગર્વતો દેવીમપર્ણામવમન્વતે

યસ્યોત્તુંગસ્ય શૃંગાગ્રસંગમા અપિ તારકાઃ ॥
આત્મનો લબ્ધસામાન્યાશ્ચન્દ્રેણ બહુ મન્વતે

મૃગાઃ સર્વેપિ સતતં ચરંતો યત્ર સાનુષુ ॥
પાણિપ્રણયિનં શમ્ભોરેણમપ્યવજાનતે

યસ્ય પાદાંતિકચરૈઃ પ્રાયેણ શબરૈરપિ ॥
નિકુમ્ભકુમ્ભસાદૃશ્યમયત્નાદુપલભ્યતે

કિં બહૂક્ત્યાભ્યસૂયંતે દ્વૈમાતુરકુમારયોઃ ॥
યદંગરૂઢાસ્તરવસ્તિર્યંચઃ શબરા અપિ

સિંહવ્યાઘ્રદ્વિપા યસ્મિન્કાલે ત્યક્તકલેવરાઃ ॥
વાસપ્રદત્વાન્માન્યંતે ધ્રુવં શોણાદ્રિશમ્ભુના

અસ્ય ભાસ્કરનામાદ્રિઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ દૃશ્યતે ॥
યત્ર સ્થિતઃ સદા વજ્રી સેવતે શોણપર્વતમ્

પ્રતીચ્યાં દિશિ દંડાદ્રિરિતિ કશ્ચિન્મહીધરઃ ॥
પ્રાચેતસસ્તદગગઃ સેવતેઽરુણપર્વતમ્

દક્ષિણસ્યાં ચ શોણાદ્રેરદ્રિરસ્ત્યમરાચલઃ ॥
કાલઃ શોણાદ્રિસેવાર્થમધ્યાસ્તે તદધિત્યકામ્

ઉત્તરેઽસ્મિન્હરિદ્ભાગે સિદ્ધાધ્યાસિતકન્દરઃ ॥
વિરાજતે ત્રિશૂલાદ્રિઃ શ્રીદેન પરિપાલિતઃ

તત્પર્યંતપ્રભૂતાનામન્યેષામપિ ભૂભૃતામ્ ॥
તટકેષ્વપરે ચૈવ દિક્પાલાઃ પર્યુપાસતે

ધારિતા યેન સતતં સર્વેપિ ધરણીરુહાઃ ॥
આરાધનાદપ્યધિકમધિગચ્છંતિ વૈભવમ્

યસ્મિન્ગિરીશે સંદૃષ્ટે મેનાતુહિનભૂભૃતોઃ ॥
સમાનસંબંધતયા પ્રમોદો વર્દ્ધતેતરામ્

તરુપલ્લવલક્ષેણ લક્ષ્યમાણજટાધરઃ ॥
સ્થાવરોયં સ્વયં શમ્ભુરિહેશ ઇવ જંગમઃ

જ્યોતિષ્મત્તોયશૃંગસ્ય દ્વિપાર્શ્વસ્થેન્દુભાસ્કરઃ ॥
વ્યનક્તિ સ્વસ્ય લોકેભ્યસ્તેજસ્ત્રિતયનેત્રતામ્

વર્ષાસુ શિખરાધસ્તાદભિનીલબલાહકઃ ॥
વિરાજતે યઃ કણ્ઠેન કાલકૂટમિવોદ્વહન્

સહસ્રપાદઃ સાહસ્રશીર્ષો યઃ પર્વતેશ્વરઃ ॥
ઉક્તો ન કેવલં શ્રુત્યા સાક્ષાદપ્યુપલક્ષ્યતે

શિરોલીનામરસરિત્સ્રોતાઃ પ્રાગિતિ નાદ્ભુતમ્ ॥
ગિરીશોઽદ્યાપિ યઃ શૃંગલીનાનેકસરિદ્ગણઃ

આસાદિતાપકટકઃ શારદૈર્યઃ પયોધરૈઃ ॥
વિડંબયતિ ગોશ્રેષ્ઠમારૂઢવૃષપુંગવમ્

યત્ર શૃઙ્ગાગ્રસંલગ્રસંલગ્નનીલલોહિતઃ ॥
સ્થાણુત્વં સ્થાવરત્વેન ગહનત્વેન ભીમતામ્

સુદુર્ગમત્વાદુગ્રત્વમપિ ધત્તે ન નામતઃ ॥
ક્ષુદ્રાઃ સરીસૃપા યત્ર કટકેષુ કૃતાસ્પદાઃ

તક્ષકાનંતસર્પાદ્યૈઃ સ્પર્ધન્તે ભુજગેશ્વરૈઃ ॥
અષ્ટાભિર્યોઽભિતઃ કોણૈરાવિભૂર્તો વિભૂતિભિઃ

સુસ્પષ્ટં વિશિનષ્ટીવ સ્વકીયામષ્ટમૂર્તિતામ્ ॥
યેર્ણ્યાશક્તિતરંગિણ્યો ઇડાપિંગલયોઃ સ્વયમ્

શિવસ્ય શૃઙ્ગતો મધ્યે સુષુમ્ના કમલાપગા ॥
જ્યોતિઃસ્તંભસ્વરૂપસ્ય મૂલાગ્રે યસ્ય વીક્ષતુમ્

કોલહંસાકૃતી નાલં બ્રહ્મવિષ્ણૂ બભૂવતુઃ ॥
તાભ્યાં ચ પ્રાર્થિતઃ શમ્ભુસ્તસ્મિન્સાંનિધ્યવાનભૂત્

અરુણાચલનાથાખ્યં પ્રપન્નઃ પ્રમદૈઃ સમમ્ ॥
ગૌતમસ્તત્ર યોગીંદ્રઃ સહસ્રં પરિવત્સરાન્

તપ્ત્વા તપાંસિ તીવ્રાણિ સાક્ષાચ્ચક્રે સદાશિવમ્ ॥
પ્રાલેયશૈલકન્યાપિ તત્ર કૃત્વા તપઃ પુરા

અલબ્ધ વામદેહાર્દ્ધં મન્મથારેઃ પ્રસેદુષઃ ॥
ગૌર્યા પ્રતિષ્ઠિતં તત્ર પ્રવાલાદ્રીશ્વરાભિધમ્

લિંગં ભોગપ્રદં પુંસાં કૈવલ્યાય પ્રકલ્પતે ॥
તત્ર ગૌરીનિદેશેન દુર્ગા મહિષમર્દિની

સાક્ષાદ્ભૂય સતાં દત્તે મન્ત્રસિદ્ધિમવિઘ્નતઃ ॥
ખડ્ગતીર્થમિતિ ખ્યાતં તત્ર ગૌર્યાશ્રમે નવમ્

સકૃન્નિમજ્જનાન્નૄણાં પંચપાતકનાશનમ્ ॥
દુર્ગયા ચાર્ચિતં લિંગં પાપનાશનનામકમ્

સકૃત્પ્રણામમાત્રેણ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥
તત્ર વજ્રાંગદો રાજા વિત્તસારો વ્યતિક્રમાત્

પુનસ્તદ્ભક્તિમાહાત્મ્યાચ્છિવસાયુજ્યમાપ્તવાન્ ॥
તસ્ય પ્રદક્ષિણેનૈવ કાંતિશાલિકલાધરૌ

વિદ્યાધરેશ્વરૌ મુક્તૌ દુર્વાસઃશાપબન્ધનાત્ ॥
નાસ્તિ શોણાદ્રિતઃ ક્ષેત્રં નાસ્તિ પંચાક્ષરાન્મનુઃ

નાસ્તિ માહેશ્વરાદ્ધર્મો નાસ્તિ દેવો મહેશ્વરાત્ ॥
નાસ્તિ જ્ઞાનં શિવજ્ઞાનાન્નાસ્તિ શ્રીરુદ્રતઃ શ્રુતિઃ

નાસ્તિ શૈવાગ્રણીર્વિષ્ણોર્નાસ્તિ રક્ષા વિભૂતિતઃ ॥
નાસ્તિ ભક્તેઃ સદાચારો નાસ્તિ રક્ષાકરાદ્ગુરુઃ

નાસ્તિ રુદ્રાક્ષતો ભૂષા નાસ્તિ શાસ્ત્રં શિવાગમાત્ ॥
નાસ્તિ બિલ્વદલાત્પત્રં નાસ્તિ પુષ્પં સુવર્ણકાત્

નાસ્તિ વૈરાગ્યતઃ સૌખ્યં નાસ્તિ મુક્તેઃ પરં પદમ્ ॥
નારુણાદ્રેઃ સમો મેરુર્ન કૈલાસો ન મંદરઃ

તે નિવાસા ગિરિવ્યાપ્તાઃ સોઽયં તુ ગિરિશઃ સ્વયમ્

ઇતિ વદતિ શિલાદનંદને મુદિતમનાઃ સ મૃકણ્ડુનંદનઃ ॥
પુનરપિ બહુશઃ પ્રણમ્ય તં ચકિતમના ભવતો વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

કિં કિં નૃણાં કર્મ ભવાય જાયતે કથં નુ તત્તન્નરકાય શ્રૂયતે ॥
તેષાં ચ તેષાં ચ કથં પ્રતિક્રિયા કથં નુ તત્તન્મમ કથ્યતામિતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉતરાર્ધેઽરુણાચલસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ