સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.22

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
સ્વામિન્નિત્યશિવાનન્દ ભગવન્નંદિકેશ્વર ॥
આહ્લાદિતોઽસ્મિ શોણેશમાહાત્મ્યસુધયા ત્વયા

કથં વજ્રાંગદઃ પાંડ્યરાજઃ શોણવ્યતિક્રમમ્ ॥
ચક્રે કથં તદ્ભક્ત્યૈવ પ્રાપ્તવાન્સંપદં પુનઃ

કથં વિદ્યાધરાધીશૌ કાંતિશાલિકલાધરૌ ॥
દુર્વાસઃશાપનિર્વિદ્ધાવવિતૌ શોણશંભુના

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
દીર્ઘાયુષ્યત્વસાફલ્યં લબ્ધવાંસ્ત્વં મૃકણ્ડુજ ॥
યદિયં સ્થેયસી ભક્તિર્ભવતો ભૂતનાયકે

વક્ષ્યે વજ્રાંગદોદંતં વૃત્તં વિદ્યાભૃતોરપિ ॥
યતોઽભૂન્મહિતો લોકે શોણાદ્રીશ્વરવૈભવઃ

આસીદ્વજ્રાંગદોનામ પુરા પાંડ્યેષુ પાર્થિવઃ ॥
આસ્તે યસ્ય ભુજસ્તમ્ભે વસુધા સાલભંજિકા

ધાર્મિકો ન્યાયવિજ્જ્ઞાતા ગંભીરો દક્ષિણમ્ ક્ષમઃ ॥
શાંતો વિનયવાન્ધીમાનેકદારવ્રતઃ કૃતી

શિવપૂજાર્ચનરતઃ શ્રીમાઞ્છીલવતાં વરઃ ॥
પૃથ્વીમાસેતુકેદારાચ્છશાસ જિતશાત્રવઃ

કદાચિન્મૃગયાવ્યાજાત્સ ચરન્સુતુરંગમઃ ॥
અરુણાચલપર્યંતં કાંતારં સમગાહત

સ તત્ર બહલામોદં કંચિત્કસ્તૂરિકામૃગમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તમન્વક્તુરગં પ્રાવર્તયત કૌતુકાત્

સ મૃગોઽનુદ્રુતસ્તેન અભિતઃ શોણપર્વતમ્ ॥
પ્રાદક્ષિણ્યાત્પરીયાય પપાત ચ મનોજવઃ

તતઃ સ ભગ્નસારોપિ રાજા જાતશ્રમશ્ચરન્ ॥
પપાત વાહાદ્વિચ્છાયઃ ક્ષીણપુણ્ય ઇવ દ્યુતઃ

અજ્ઞાતકારણેનૈવં માતંગેનેવ પીડિતઃ ॥
નાજ્ઞાસીત્ક્ષણમાત્માનં રાજા ગ્રહગૃહીતવત્

અચિંતયચ્ચ કોયં મે નિર્હેતુઃ સત્ત્વવિપ્લવઃ ॥
ક્વ ગતઃ સ હ્યકસ્માન્મે ઉપવાહ્યસ્તુરંગમઃ

ઇતિ ચિંતાકુલે તસ્મિંસ્તજ્જ્ઞાનેપ્યપટીયસિ ॥
તડિત્તટજટાલેવ સહસા દ્યૌરદૃશ્યત

નિરીક્ષમાણ એવાસ્મિન્હિત્વા તિર્યક્કલેવરમ્ ॥
તૂર્ણં તુરંગસારંગૌ ખેચરત્વમુપાગતૌ

કિરીટિનૌ કુણ્ડલિનૌ હારકેયૂરધારિણૌ ॥
ક્ષૌમાંતરીયોત્તરીયૌ સ્રગ્વિણૌ ચ વિરેજતુઃ

અવોચતાં ચ નૃપતિમાશ્ચર્યાકૃષ્ટમાનસમ્ ॥
હરંતાવિવ દન્તાંશુજાલૈસ્ત્વસ્યાર્ત્તિજં તમઃ

રાજન્નલં વિષાદેન શોણાદ્રીશપ્રભાવતઃ ॥
એતાં જાનીહિ સંજાતાં નવાં નૌ ચેદૃશી દશામ્

તદોવાચ તયોઃ કિંચિદાશ્વસ્તૈવ પાર્થિવઃ ॥
કૃતાંજલિરભાષિષ્ટ તાવુભૌ વિનયાન્વિતઃ

કૌ યુવાં નિર્મિતો યાભ્યામભિષંગો મમેદૃશઃ ॥
ભદ્રૌ ભણતમાર્ત્તાનાં ત્રાણં હિ મહતાં ગુણઃ

ઇતિ તેન કૃતે પ્રશ્ને તમુવાચ કલાધરઃ ॥
રાજાનં જનિતાશ્ચર્યં નિર્દિષ્ટઃ કાંતિશાલિના

અવેહિ રાજન્નાવાં હિ પુરાવિદ્યાધરેશ્વરૌ ॥
પરસ્પરાતિસૌહાર્દૌ વસંતમદનાવિવ

એકદા તુ સુવર્ણાદ્રેઃ પાર્શ્વે દુર્વાસસો મુનેઃ ॥
તપોવનમગચ્છાવ મનસોઽપિ દુરાસદમ્

ક્રોશેદ્ધાં તપસસ્તસ્ય શિવારાધનસાધનીમ્ ॥
પુષ્પોજ્જ્વલામપશ્યાવ પુણ્યામારામવાટિકામ્

વિનીતાવપ્યસંજાતૌ તત્ત્વોચિતસુધીગણૌ ॥
પ્રાવિશાવ તદુદ્યાનં પ્રસૂનાવચયોત્સુકૌ

સ્થલસ્ય તસ્ય સૌહાર્દાત્કાંતિશાલ્યતિગર્વિતઃ ॥
સંચચાર મુહુઃ પાદન્યાસૈરાઘટ્ટયન્મહીમ્

અહં તુ તત્ર પુષ્પાણાં ગંધાતિશયમોહિતઃ ॥
વિકસ્વરેષુ પુષ્પેષુ ન્યસ્તહસ્તો દુરાશયઃ

તતઃ શાંડિલ્યમૂલસ્થો વ્યાઘ્રચર્માસને સ્થિતઃ ॥
દુર્વાસાસ્તપસાં રાશિર્જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ

અમર્ષોત્કર્ષનીરંધ્રસ્પંદમાનાધરચ્છદઃ ॥
કરાલ ભૃકુટીબંધસારાલિતવિશાલભૂઃ

સરોષોઽભૂત્તેજસાઢ્યો ઘર્મદંતુરવિગ્રહઃ ॥
દહન્નિવ દૃશા પશ્યન્નભર્ત્સયત નૌ મુનિઃ

આઃ પાપૌ પ્રચ્યુતાચારૌ કૌ યુવામતિગર્વિતૌ ॥
જ્વલતઃ કોપવહ્નેર્મે શલભત્વમુપાગતૌ

તપોવનમિદં મત્કં પાવનં ભૂતભાવનમ્ ॥
પાદૈર્ન સ્પૃશતઃ ક્વાપિ સૂર્યાચંદ્રમસાવપિ

પુરવૈરિસપર્યાયાઃ પર્યાયકમિદં વનમ્ ॥
ન સ્પંદતેઽત્ર વાતોપિ ન લિપ્યંતેઽત્ર ષટપદાઃ

તદેતત્પાદસંચારૈર્દૂષયન્નેષ પાતકી॥
હયો ભવતુ ભૂલોકે પરવાહ્યત્વપીડિતઃ

અપરોપ્યયમત્યુગ્રે પતત્વચલકંદરે।
પ્રસૂનગંધલોભાદ્યો ગંધસારંગતાં ગતઃ

ઇતિ તેનોગ્રરોષેણ શાપવજ્રે નિપાતિતે ॥
તત્ક્ષણાદ્વિગલદ્ગર્વાવાવાં તં શરણં ગતૌ

અભિધાય ચ તં દેવમાહિતાંઘ્રિપરિગ્રહૈઃ ॥
અમોઘ એષ ત્વચ્છાપસ્તદસ્યાંતો નિવેદ્યતામ્

અથાતિદીનમનસાવાવામાલોક્ય પાર્થિવ ॥
સાનુગ્રહોઽભૂન્મુનિરાટ્ કારુણ્યાદતિશીતલઃ

અભાષત ચ મૈવં ભો ભવતોઃ ક્વાપિ દુર્ધિયોઃ ॥
શાપસ્ય ભવિતા શાંતિરરુણાદ્રેઃ પ્રદક્ષિણાત્

પુરા ખલુ પુરારાતિરધ્યતિષ્ઠચ્છુભાં સભામ્ ॥
પર્યુપાસ્યત દિક્પાલૈરિંદ્રોપેંદ્રયમાદિભિઃ

તદા ચ દેવદેવાય નંદનારણ્યદેવતા ॥
ઉપાયનીકૃતવતી ફલં કિમપિ પાટલમ્

બાલ્યાત્કુતૂહલાક્રાન્તૌ ગજાનનષડાનનૌ ॥
પિતરં તદયાચેતાં લોભનીયતરં ફલમ્

અથ તાવવદદ્દેવસ્તનયૌ ફલતર્ષિતૌ ॥
ગોપયિત્વા ફલં પાણિસંપુટેન કુમારકૌ

ઇમાં સમસ્તાં પૃથિવીં લોકાલોકેન વેષ્ટિતામ્ ॥
યો વાં પ્રદક્ષિણીકર્તુમીષ્ટે તસ્મૈ દદામ્યહમ્

ઇત્યુક્તે પાર્વતીશેન સ્મયમાનમુખેંદુના ॥
સ્કંદઃ પ્રદક્ષિણીકર્તું મેદિનીમુપચક્રમે

લંબોદરસ્તુ દેવસ્ય શોણશૈલાકૃતેઃ પિતુઃ ॥
પ્રદક્ષિણં તતઃ કૃત્વા પુરસ્તાદેવ તત્ક્ષણાત્

તદ્દૃષ્ટ્વા તસ્ય ચાતુર્યં હેરંબાય ત્રિયંવકઃ ॥
ફલં વિતીર્ણવાનસ્મૈ પ્રણયાઘ્રાતમસ્તકઃ

અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેષાં ફલાનામધિનાયકઃ ॥
ભવેત્યસ્મૈ વરં દત્ત્વા હ્યેકદંતાય શંકરઃ

બભાષે ચ સભાસ્તારાન્સર્વાનપિ સુરાસુરાન્ ॥
પ્રસરદ્દશનજ્યોત્સ્નાકર્બુરીકૃતમંદિરઃ

સ્થાવરોયં મમાકારઃ શોણાદ્રિર્યોઽસ્ય ભક્તિતઃ ॥
પ્રદક્ષિણાં વિતનુતે સ મે સારૂપ્યભાગ્ભવેત્

ગિરેઃ પ્રદક્ષિણેનાસ્ય યસ્ય ધત્તઃ પદે રુજમ્ ॥
સ સમ્રાટ્સકલોત્કૃષ્ટં લભતે શાશ્વતં પદમ્

ઇતિ શાસનતઃ શંભોઃ શોણશૈલપ્રદક્ષિણમ્ ॥
વિધાય સર્વગીર્વાણા લેભિરે સ્વં સ્વમીપ્સિતમ્

યુવામપિ મદોદ્ભૂતમાલિન્યૌ શિક્ષિતૌ મયા ॥
પ્રદક્ષિણેન શોણાદ્રેઃ શાપાંતો વાં ભવિષ્યતિ

તિરશ્ચોરપિ વાં સિધ્યેદરુણાદ્રેઃ પ્રદક્ષિણા ॥
વજ્રાંગદસ્ય પાંડ્યસ્ય નૃપતેરનુબંધતઃ

ઇત્યમર્ષણમહર્ષિમહાબ્ધેઃ શાપહાલહલ શોષિતગાત્રૌ ॥
પાતિતૌ બહુલપાતકભારાત્ક્ષિપ્રમશ્વમૃગજાતિષુ જાતૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે ઽરુણાચલપ્રદક્ષિણામાહાત્મ્યે વજ્રાંગદ વૃત્તાંતવર્ણનં નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ