સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.16

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
દેવદેવ તવૈશ્વર્યં કેન શક્યેત વેદિતુમ્ ॥
વિના ભાયૈક્યસુલભં ભવદીયમનુગ્રહમ્

અકર્તૃકાણિ વાક્યાનિ ઐશ્વર્યં તે નિરત્યયમ્ ॥
ન સ્તોતું શક્યતે કિં તુ નમસ્કુર્વંતિ દૂરતઃ

કો વિષ્ણુઃ કોઽહમેતે વા દિક્પાલા વાસવાદયઃ ॥
ત્વમેવ દેવ કર્ત્તાસિ જગત્સૃજનરક્ષયોઃ

પતિસ્ત્વં પાર્વતીનાથ પશવો વયમપ્યમી ॥
બદ્ધં પાશેન મોક્તું વા ત્વમેવાસ્માન્પ્રગલ્ભસે

ષડ્વિંશત્તત્ત્વરૂપસ્ત્વમભિતશ્ચાભિવર્ત્તસે ॥
કોવિદઃ કો વિનિર્ણેતું તવ યાથાત્મ્યમીશ્વરઃ

કિરાતઃ કિલ દેવસ્ત્વં સારમેયૈઃ કિલાગમૈઃ ॥
ષડ્વર્ગહિંસ્રાન્સંહર્તું કરોષ્યાખેટકૌતુકમ્

દેવ દક્ષાધ્વરે પૂર્વં વરિભદ્રસ્ત્વદાજ્ઞયા ॥
કાંકાં શિક્ષામકાર્ષીન્ન ઇતિ કાપિ વિડમ્બના

તવ કાલાગ્નિરૂપસ્ય સર્વબ્રહ્માંડદાહિનઃ ॥
પોષણાત્પુષ્પચાપસ્ય પ્રાયો જિહ્વેતિ શેમુષી

કૃતાપરાધઃ શૂલેન ત્વયા દીર્ણો જલંધરઃ ॥
અન્તકોંધકદૈત્યશ્ચ પ્રતિવીરશ્ચ કોઽસ્તિ તે

અધારયિષ્યત્કણ્ઠેન કાલકૂટં ન ચેદ્ભવાન્ ॥
કથં ચ ધારયિષ્યામો વયં સર્વેઽપિ જીવિતમ્

દેવદારુવને પૂર્વં મુનીન્કેવલકર્મઠાન્ ॥
પ્રક્ષોભ્ય ધૂર્તવેષસ્ત્વં દયયાન્વગ્રહીસ્તથા

અંઘ્રિણાક્રાંતવાન્નો ચેદત્યુગ્રાં ત્વમપસ્મૃતિમ્ ॥
તયાક્રાંતમિદં કૃત્સ્નમંધકારાયતે જગત્

અર્ધનારીશ્વરં રૂપં ત્વયા ચેન્ન પ્રકાશિતમ્ ॥
પ્રભવામિ કથં સ્રષ્ટું જગદેતચ્ચરાચરમ્

ભવતા સ્તંભિતઃ શમ્ભો સંરંભાજ્જંભજિદ્ભુજઃ॥
કિયંતં હંત કાલં તે જયસ્તંભ ઇવ સ્થિતઃ

ભિક્ષોઃ કપાલમાપૂર્ય રુધિરેણાત્મનો હરિઃ॥
શૂલેનોત્ક્ષિપ્ય મુમુહે હ્યેતત્ત્વમવધારય

ન ચેદશિક્ષયઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રાણ્યનુકંપયા ॥
નિર્વાપયેત્કથં વૈરં ક્રુદ્ધોપિ જમદગ્નિભૂઃ

નૃહરિં શરભાકારઃ સમહાર્ષીન્ન ચેદ્ભવાન્ ॥
સ એવ સંહરેદ્વિશ્વં હિરણ્યકશિપોરપિ

ત્વમાચકૃક્ષઃ કલ્પાબ્ધૌ કૈવર્ત્તો મત્સ્યકચ્છપૌ ॥
હરિં બદ્ધ્વાહિરાટ્સૂત્રૈર્નૃસિંહમથ સૂકરમ્

એકોને પદ્મસાહસ્રે સ્વનેત્રેણ કૃતાર્ચનમ્ ॥
શૂલિન્સુદર્શનં દત્ત્વા દૈત્યદ્વિષમતૂતુપઃ

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સ્તુત્યૈવમસ્ય વિષ્ણોશ્ચ પ્રાર્થનેન પ્રસેદિવાન્ ॥
ધૂર્જટિઃ સૃષ્ટિકર્તૃત્વં પુનરસ્યાભ્યમન્યત

સમઁજ્યાસુ દ્વિજાનાં ચ પૂજનં ચાનુશિષ્ટવાન્ ॥
ઉભાવપ્યબ્રવીદેતૌ વાત્સલ્યાચ્ચદ્રશેખરઃ

॥ શ્રીશિવ ઉવાચ ॥ ॥
વત્સૌ યુવાં ન જ્ઞાત્વૈવં ભૂયો ભવતમુદ્ધતૌ ॥
ગુરું સ્મરતો મામેવ જાગ્રતં સૃષ્ટિરક્ષયોઃ

ઇહ પ્રદેશે યુવયોર્યન્મયાનુગ્રહઃ કૃતઃ ॥
પુણ્યક્ષેત્રમિદં પુંસાં તતો મોક્ષાય કલ્પતામ્

યોજનત્રયમાત્રેઽસ્મિન્ક્ષેત્રે નિવસતાં નૃણામ્ ॥
દીક્ષાદિકં વિનાપ્યસ્તુ મત્સાયુજ્યં મમાજ્ઞયા

યદ્વા તિરશ્ચામપ્યત્ર સ્થાવરાણાં ચ દેહિનામ્ ॥
અબુદ્ધિપૂર્વિકા બુદ્ધિરપવર્ગસ્ય જાયતામ્

નૃણાં ચ દર્શનાદ્દૂરે કૈવલ્યં સ્મરણેન વા ॥
અસ્તુ વેદાંતવિજ્ઞાનં ન સાધ્યં નિષ્પ્રયાસતઃ

શુભાય તૈજસી મૂર્તિઃ સ્થાવરા મમ શાશ્વતી ॥
અરુણાદ્રિરિતિ ખ્યાતા નિત્યમેવાત્ર વર્ત્તતામ્

યુગાત્યયેપિ નૈનં તુ મજ્જયેયુર્મહાબ્ધયઃ ॥
ન ચાલયેયુર્મરુતો ન દહેયુશ્ચ વહ્નયઃ

જ્યોતિર્મયમિદં લિંગં જ્યોતિઃષ્વપિ ન જાતુચિત્॥
ક્રમંતા નિર્ગમાગત્યા ખેચરાણિ સમંતતઃ

યસ્યાનુગ્રહમિચ્છામિ જંતોતસ્યાત્ર સંભવઃ॥
દેહાંતે કલ્પતાં મુક્ત્યૈ વિનૌપનિષદીર્ગિરઃ

એષ દૂરાત્પ્રણામેન નિકર્ષાચ્ચ પ્રદક્ષિણાત્॥
અપિ પાપાત્મનાં પુંસામસ્તુ નિશ્રેયસપ્રદઃ

અત્રૈવ નિયતં વાસાઃ સંભવંતિ મહાત્મનામ્ ॥
તસ્માત્સ્થલમિદં હિત્વા ન ગંતવ્યં કદાચન

શોણાચલમનાદૃત્ય ક્વચિત્સ્થિત્વાપિ મુક્તયે ॥
તસ્માદ્યુવાં વિધિહરી વસતં ચાત્ર નિત્યશઃ

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તવંતં કામારિં પ્રણમ્ય વિધિમાધવૌ ॥
તૌ વ્યજ્ઞાપયતાં દેવં દૂરીભવદહંક્રિયૌ

॥ વિધિમાધવાવૂચતુઃ ॥ ॥
એવમેતજ્જગદાધાર જગદાધારતાં ગતઃ ॥
આસ્તાં ગિરિરસૌ કિં તુ તેજો હ્યસ્ય સુદુસ્સહમ્

અતોયમુત્તમો રુદ્ર તેજઃ સામાન્યશૈલવત્ ॥
તિષ્ઠત્વભેદ્યમહિમા નિશ્રેયસમહાખનિઃ

વિવૃણોતિ નિજં જ્યોતિર્વિશ્વસ્યાસ્ય સમૃદ્ધયે ॥
પ્રત્યબ્દં કાર્ત્તિકે માસિ કૃત્તિકાસુ દિનાત્યયે

શર્મદોપિ નૃણાં દેવ શોણાદ્રિસ્તવ શાસનાત્ ॥
મહત્ત્વાદર્ચિતું શક્યો ન સ્યાદ્ભક્તસ્ય કસ્યચિત્

એતસ્યોપત્યકાયાં તદદ્યારભ્યાસ્મદર્થનાત્॥
દેવેન સન્નિધાતવ્યમવન્યાં લિંગરૂપિણા

તચ્ચારુણગિરીશાનમાવામારાધયાવહે॥
અભિષેકાનુલેપાદ્યૈરુપચારૈર્યથાવિધિ

સંત્યત્ર કેશરાશ્ચૂતા નાગપુંનાગકેસરાઃ॥
આરગ્વધાઃ કુરબકા માલૂરાઃ પાટલા અપિ

અત્રૈવ સન્નિધાતવ્યં દેવદેવ દયાનિધે ॥
યતસ્ત્વદ્ભક્તિદાર્ઢ્યં નૌ ભવતાત્ત્વદુપાસનાત્

નાન્યથા ચિત્તશુદ્ધિર્ન્નૌ દેવેઽપ્યેવં પ્રસેદુષિ ॥
અનાદ્યવિદ્યાવૃતયે યો ભવિષ્યતિ નિત્યશઃ

શોણાદ્રેઃ પૂર્વદિગ્ભાગે સ એષ ભૃશમુન્નતઃ ॥
સ એવાલં નિવાસાય દેવસ્ય હૃદયંગમઃ ॥

સાંગવેદા ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણાનિ શિવાગમાઃ ॥
કૃત્વા ચ સકલાઃ પ્રોક્તા ભવતૈવ ભવાવયોઃ

નિશ્રેયસાય ભક્તાનાં ત્વયૈવ ગુરુરૂપિણા॥
અષ્ટાવિંશતિરાખ્યાતા આગમાઃ શૈવસંજ્ઞિતાઃ

તેષુ કસ્ય પ્રકારેણ કુર્વાણૌ ત્વદુપાસનામ્ ॥
કદાપ્યજ્ઞાનજામાર્તિં નાધિગચ્છાવ શંકર

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તૌ ધાતૃગોવિંદૌ પાદપદ્માવલંબિનૌ ॥
જગાદ કરુણામૂર્ત્તિર્જગતીભૃત્સુતાપતિઃ

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યુક્તમુક્તમિદં ભદ્રૌ મયાપ્યેવં મનીષિતમ્ ॥
કામિકોક્તેન માર્ગેણ મામર્ચયિતુમર્હથઃ

મોહતો વિસ્મૃતા મન્યે ભવદ્ભ્યાં શૈવસંહિતા ॥
અધુના મત્પ્રસાદેન પુનરુદ્ભાસતાં હૃદિ

॥ નન્દીશ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શ્રીશવાગીશૌ ગિરિશોઽન્તરધાદથ ॥
તદા પ્રાદુરભૂત્તત્ર લિંગં કિમપિ મંગલમ્

તચ્ચાવલોક્ય સાશ્ચર્ય્યૌ મુકુન્દકમલાસનૌ ॥
મુહુઃ પ્રણમ્ય સાનંદં પ્રાર્ચ્ય તુષ્ટુવતુશ્ચિરમ્

તાવકારયતાં શોણગિરિનાથસ્ય ચાલયમ્ ॥
નાનાશિલ્પાદ્ભુતં વિશ્વકર્મણા પ્રચયેન ચ

ખાનયામાસતુસ્તત્ર સરઃ કિમપિ પાવનમ્ ॥
અભિષેકાય દેવસ્ય સર્વતીર્થમયં નવમ્

અરુણાખ્યં પુરં ચારાત્કલ્પયામાસતુશ્ચિરમ્ ॥
સિદ્ધ્યૈ નોત્કંઠતે લબ્ધ્વા કૈલાસાયાપિ ધૂર્જટિઃ

તસ્યાં બ્રહ્મર્ષયો દેવા ગંધર્વા દિવ્યયોષિતઃ ॥
સિદ્ધવિદ્યાધરા યક્ષાઃ પૌરત્વં સમુપાયયુઃ

તીર્થાનિ ધાર્ય કૂપત્વં ગંગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા ॥
નંદનાદીનિ ચ વનાન્યભવન્નિષ્કુટત્વતઃ

ગોલોકો ગોગોષ્ઠતયા નૈગમત્વં કિલાગમાઃ ॥
શૈલાશ્ચ ગોપુરાદિત્વં સ્મૃતયો વિધિતાં યયુઃ

ભૂતાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાશ્ચ વેતાલાઃ કટપૂતનાઃ ॥
પ્રપન્ના માનુષં દેહં તસ્યાં કિલ પૃથગ્જનાઃ

દેવોપિ ધૂર્જટિસ્તસ્યાં કૌતુકી સિદ્ધરૂપધૃક્ ॥
યોગિત્વં સમુપાસ્થાય માત્રાકૌપીનમુણ્ડધૃક્

ન કેનચિદવિજ્ઞાતઃ સદા સર્વત્ર દીપ્યતિ ॥
તૌ ચ કેશવલોકેશૌ જટિલૌ ભસ્મગુણ્ઠિતૌ

દાંતૌ શોણાદ્રિનાથં તમર્ચયામાસતુશ્ચિરમ્ ॥
તત્રત્યાનાં ચ સર્વેષાં વર્ણાનામાનુગુણ્યતઃ

દીક્ષાદિકાનિ ચક્રાતે સ્વયમાચાર્યતાં ગતૌ ॥
ક્રમેણ હૃતનિર્માલ્યૌ સર્વાગમરહોવિદૌ

પ્રાતઃ સ્નાત્વા સમાહૃત્ય પુષ્પપત્રાદિકં ફલમ્ ॥
મંત્રં ચારુણનાથસ્ય તત એવ રહઃ શ્રુતમ્

જંજલ્પાકૌ જજપતુઃ સર્વમંત્રાધિકં સદા ॥
ધૂપપ્રદીપનૈવેદ્યૈર્ગીતવાદિત્રનર્તનૈઃ

પ્રદક્ષિણાનમસ્કારૈર્મુદ્રાબંધૈર્નવૈર્નવૈઃ ॥
આસનેન ચ મૂર્ત્ત્યા ચ મૂલેન ચ યથાવિધિ

પંચબ્રહ્મષડંગાદ્યૈરર્ચયામાસતુઃ શિવમ્ ॥
એવં વર્ષસહસ્રાણિ ષોડશારુણશંકરમ્

વેધોવિષ્ણૂ સમારાધ્ય શિવજ્ઞાનમવાપતુઃ

ઇતીદમશ્રાવિ મયા રહસ્યં પિતુઃ શિલાદસ્ય મુખાત્પુરા યત્ ॥
નિવેદિતં ચાદ્ય તદેવ તુભ્યં કિમન્યદાકર્ણયિતું મનીષા

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે બ્રહ્મવિષ્ણુકૃતારુણાચલેશ મંદિરવર્ણનંનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ