સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.2-2

॥લોમશ ઉવાચ॥
એકદા તુ તદા તેન યજ્ઞઃ પ્રારંભિતો મહાન્॥
તત્રાહૂતાસ્તદા સર્વે દીક્ષિતેન તપસ્વિના

ઋષયો વિવિધાસ્તત્ર વશિષ્ઠાદ્યાઃ સમાગતાઃ॥
અગસ્ત્યઃ કશ્યપોઽત્રિશ્ચ વામદેવસ્તથા ભૃગુઃ

દધીચો ભગવાન્વ્યાસો ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ

તથા સર્વે સુરગણા લોકપાલસ્તથાઽપરે વિદ્યાધરાશ્ચ ગંધર્વાઃ કિંનરાપ્સરસાં ગણાઃ

સપ્તલોકાત્સમાનીતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
વૈકુંઠાચ્ચ તથા વિષ્ણુઃ સમાનીતો મરવં પ્રતિ

દેવેન્દ્રો હિ સમાનીત ઇંદ્રાણ્યા સહ સુપ્રભઃ॥
તથા ચંદ્રો હિ રોહિણ્યા વરુણઃ પ્રિયયયા સહ

કુબેરઃ પુષ્પકારૂઢો મૃગાઽઽરૂઢોઽથ મારુતઃ॥
બસ્તાઽઽરૂઢઃ પાવકશ્ચ પ્રેતાઽઽરૂઢોઽથ નિરૃતિ

એતે સર્વે સમાયાતા યજ્ઞવાટે દ્વિજન્મનઃ॥
તે સર્વે સત્કૃતાસ્તેન દક્ષેણ ચ દુરાત્મના

ભવનાનિ મહાર્હાણિ સુપ્રભાણિ મહાંતિ ચ॥
ત્વષ્ટ્રા કૃતાનિ દિવ્યાનિ કૌશલ્યેન મહાત્મના

તેષુ સર્વેષુ ધિષ્ણ્યેષુ યથાજોષં સમાસ્થિતાઃ

વર્ત્તમાને મહાયજ્ઞે તીર્થે કનખલે તથા॥
ઋત્વિજશ્ચ કૃતાસ્તેન ભૃગ્વાદ્યાશ્ચ તપોધનાઃ

દીક્ષાયુક્તસ્તદા દક્ષઃ કૃતકૌતુકમંગલઃ॥
ભાર્યયા સહિતો વિપ્રૈઃ કૃતસ્વત્યયનો ભૃશમ્

રેજે મહત્ત્વેન તદા સુહૃદ્ભિઃ પરિતઃ સદા॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર દધીચિર્વાક્યમબ્રવીત્

॥દધીચિરુવાચ॥
એતે સુરેશા ઋષયો મહત્તરાઃ સલોકપાલાશ્ચ સમાગતાસ્તવ॥
તથાઽપિ યજ્ઞસ્તુ ન શોભતે ભૃશંપિનાકિના તેન મહાત્મના વિના

યેનૈવ સર્વાણ્યપિ મંગલાનિ જાતાનિ શંસંતિ મહાવિપશ્ચિતઃ॥
સોઽસૌ ન દૃષ્ટોઽત્ર પુમાન્પુરાણો વૃષધ્વજો નીલકણ્ઠઃ કપર્દી

અમંગલાન્યેવ ચ મંગલાનિ ભવંતિ યેનાધિકૃતાનિ દક્ષ॥
ત્રિયંબકેનાથ સુમંગલાનિ ભવંતિ સદ્યોહ્યપમંગલાનિ

તસ્માત્ત્વયૈવ કર્તવ્યમાહ્વાનં પરમેષ્ઠિના॥
ત્વરિતં ચૈવ શક્રેણ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

સર્વૈરેવ હિ ગંતવ્યં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

દાક્ષાયણ્યા સમેતં તમાનયધ્વં ત્વરાન્વિતાઃ॥
તેન સર્વં પવિત્રં સ્યાચ્છંભુના યોગિના ભૃશમ્

યસ્ય સ્મૃત્યા ચ નામોક્ત્યા સમગ્રં સુકૃતં ભવેત્॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સમાનેયો વૃષધ્વજઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસન્નાહ દુષ્ટધીઃ॥
મૂલં વિષ્ણુર્હિ દેવાનાં યત્ર ધર્મઃ સનાતનઃ

યસ્મિન્વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ કર્માણિવિવિધાનિ ચ॥
પ્રતિષ્ઠિતાનિ સર્વાણિ સોઽસૌ વિષ્ણુરિહાગતઃ

સત્યલોકાત્સમાયાતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
વેદૈશ્ચોપનિષદ્ભિશ્ચ આગમૈર્વિવિધૈઃ સહ

તથા સુરગણૈઃ સાકમાગતઃ સુરરાટ્‌ સ્વયમ્॥
તથા યૂયં સમાયાતા ઋષયો વીતકલ્મષાઃ

યેયે યજ્ઞોચિતાઃ શાંતાસ્તેતે સર્વે સમાગતાઃ॥
વેદવેદાર્થતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વે યૂયં દૃઢવ્રતાઃ

અત્રૈવ ચ કિમસ્માકં રુદ્રેણાપિ પ્રયોજનમ્.॥
કન્યા દત્તા મયા વિપ્રા બ્રહ્મણા નોદિતેન હિ

અકુલીનો હ્યસૌ વિપ્રા નષ્ટો નષ્ટપ્રિયઃ સદા॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં પતિરેકો દુરત્યયઃ

આત્મસંભાવિતો મૂઢઃસ્તબ્ધો મૌની સમત્સરઃ॥
કર્મણ્યસ્મિન્નયોગ્યોઽસૌ નાનીતો હિ મયાઽધુના

તસ્માત્ત્વયા ન વક્તવ્યં પુનરેવં વચોદ્વિજ॥
સર્વૈર્ભવદ્ભિઃ કર્તવ્યો યજ્ઞો મે સફલો મહાન્

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દધીચિર્વાક્યમબ્રવીત્

॥દધીચિરુવાચ॥
સર્વેષામૃષિવર્યાણાં સુરાણાં ભાવિતાત્મનામ્॥
અનયોઽયં મહાઞ્જાતો વિના તેન મહાત્મના

વિનાશોઽપિ મહાન્સદ્યોહ્યત્રત્યાનાં ભવિષ્યતિ॥
એવમુક્ત્વા દધીચોઽસાવેક એવ વિનિર્ગતઃ

યજ્ઞવાટાચ્ચ દક્ષસ્ય ત્વરિતઃ સ્વાશ્રમં યયૌ॥
મુનૌ વિનિર્ગતે દક્ષઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્

ગતઃ શિવપ્રિયો વીરો દધીચિર્નામ નામતઃ॥
આવિષ્ટચિત્તા મંદાશ્ચ મિથ્યાવાદરતાઃ ખલાઃ

વેદબાહ્ય દુરાચારાસ્ત્યાજ્યાસ્તે હ્યત્ર કર્મણિ॥
વેદવાદરતા યૂયં સર્વે વિષ્ણુપુરોગમાઃ

યજ્ઞં મે સફલં વિપ્રાઃ કુર્વંતુ હ્યચિરાદિવ॥
તદા તે દેવયજનં ચક્રુઃ સર્વે સહર્ષયઃ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર પર્વતે ગંધમાદને॥
ધારાગૃહે વિમાનેન સખીભિઃ પરિવારિતા

દાક્ષાયણી મહાદેવી ચકાર વિવિધાસ્તદા॥
ક્રીડા વિમાનમધ્યસ્તા કન્દુકાદ્યાઃ સહસ્રશઃ

ક્રીડાસક્તા તદા દેવી દદર્શાથ મહાસતી॥
યજ્ઞં પ્રયાંતં સોમં ચ રોહિણ્યા સહિતં પ્રભુમ્

ક્વ ગમિષ્યતિ ચંદ્રોઽયં વિજયે પૃચ્છ સત્વરમ્॥
તયોક્તા વિજયા દેવી તં પપ્રચ્છ યથોચિતમ્

કથિતં તેન તત્સર્વં દક્ષસ્યૈવ મખાદિકમ્॥
તચ્છ્રુત્વા ત્વરિતા દેવી વિજયા જાતસંભ્રમા॥
કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં શશિના ભૃશમ્

વિમૃશ્ય કારણં દેવી કિમાહ્વાનં કરોતિ ન॥
દક્ષઃ પિતા મે માતા ચ વિસ્મૃતા માં કુતોઽધુના

પૃચ્છામિ શંકરં ચાદ્ય કારણં કૃતનિશ્ચયા॥
સ્થાપયિત્વા સખીસ્તત્ર આગતા શંકરં પ્રતિ

દદર્શતં સભામધ્યે ત્રિલોચનમવસ્થિતમ્॥
ગણૈઃ પરિવૃતં સર્વૈશ્ચંડમુંડાદિભિસ્તદા

બાણો ભૃંગિસ્તથા નંદી શૈલાદો હિ મહાતપાઃ॥
મહાકાલો મહાચંડો મહામુંડો મહાશિરાઃ

ધૂમ્રાક્ષો ધૂમ્રકેતુશ્ચ ધૂમ્રપાદસ્તથૈવ ચ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવો ગણા રુદ્રાનુવર્તિનઃ

કેચિદ્ભયાનકા રૌદ્રાઃ કબંધાશ્ચ તથા પરે॥
વિલોચનાશ્ચ કેચિચ્ચ વક્ષોહીનાસ્તથા પરે

એવંભૂતાશ્ચ શતશઃ સર્વે તે કૃત્તિવાસસઃ॥
જટાકલાપસંભૂષાઃ સર્વે રુદ્રાક્ષભૂષણાઃ

જિતેંદ્રિયા વીતરાગાઃ સર્વે વિષયવૈરિણઃ॥
એભિઃ સર્વૈઃ પરિવૃતઃ શંકરો લોકશંકરઃ॥
દૃષ્ટસ્તયા ઉપાવિષ્ટ આસને પરામાદ્ભુતે

આક્ષિપ્તચિત્તા સહસા જગામ શિવસંનિધિમ્॥
શિવેન સ્થાપિતા સ્વાંકે પ્રીતિયુક્તેન વલ્લભા

પ્રેમ્ણોદિતા વચોભિઃ સા બહુમાનપુરઃસરમ્॥
કિમાગમનકાર્યંમે વદ શીઘ્રં સુમધ્યમે

એવમુક્તા તદા તેન ઉવાચાસિતલોચના

॥સત્યુવાચ॥
પિતુર્મમ મહાયજ્ઞે કસ્માત્તવ ન રોચતે॥
ગમનં દેવદેવશ તત્સર્વં કથય પ્રભો

સુહૃદામેષ વૈ ધર્મઃ સુહૃદ્ભિઃ સહ સંગતિમ્॥
કુર્વંતિ યન્મહાદેવ સુહૃદાં પ્રીતિવર્ધિનીમ્

તસમાત્સર્વપ્રયત્નેન અનાહૂતોઽપિ ગચ્છ ભોઃ॥
યજ્ઞવાટં પિતુર્મેઽદ્ય વચનાન્મે સદાશિવ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બ ભાષે સૂનૃતં વચઃ॥
ત્વયા ભદ્રે ન ગંતવ્યં દક્ષસ્ય યજનં પ્રતિ

તસ્ય યે માનિનઃ સર્વે સસુરાસુકિંનરાઃ॥
તે સ્રેવ યજનં પ્રાપ્તાઃ પિતુસ્તવ ન સંશયઃ

અનાહૂતાશ્ચ યે સુભ્રુ ગચ્છંતિ પરમન્દિરમ્॥
અપમાનં પ્રાપ્નુવન્તિ મરણાદધિકં તતઃ

પરેષાં મંદિરં પ્રાપ્ત ઇંદ્રોપિ લઘુતાં વ્રજેત્॥
તસ્માત્ત્વાયા ન ગંતવ્યં દક્ષસ્ય યજનં શુભે

એવમુક્તા સતી તેન મહેશેન મહાત્મના॥
ઉવાચ રોષસંયુક્તં વાક્યં વાક્યવિદાં વરા

યજ્ઞો હિ સત્યં લોકે ત્વં સ ત્વં દેવવરેશ્વર॥
અનાહૂતોઽસિ તેનાદ્ય પિત્રા મે દૃષ્ટચારિણા॥
તત્સર્વં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તસ્ય ભાવં દુરાત્મનઃ

તસ્માચ્ચાદ્યૈવ ગચ્છામિ યજ્ઞવાડં પિતુર્મ્મમ॥
અનુજ્ઞાં દેહિ મે નાથ દેવદેવ જગત્પતે

ઇત્યુક્તો ભગવાન્રુદ્રસ્તયા દેવ્યા શિવઃ સ્વયમ્॥
વિજ્ઞાતાખિલદૃગ્દ્રષ્ટા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ

સ તામુવાચ દેવેશો મહેશઃ સર્વસિદ્ધિદઃ॥
ગચ્છ દેવિ ત્વરાયુક્તા વચનાન્મમ સુવ્રતે

એતં નંદિનમારુહ્ય નાનાવિધગણાન્વિતા॥
ગણાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ જગ્મૂરૌદ્રાઃ શિવજ્ઞયા

તૈર્ગણૈઃ સંવૃતા દેવી જગામ પિતૃમંદિરમ્॥
નિરીક્ષ્ય તદ્બલં સર્વં મહાદેવોતિવિસ્મિતઃ

ભૂષણાનિ મહાર્હાણિ તેભ્યો દેવ્યૈ પરંતપઃ॥
પ્રેષયામાસ ચાવ્યગ્રો મહાદેવોઽનુ પૃષ્ઠતઃ

દેવ્યા ગતં વૈ સ્વપિતુર્ગૃહં તદા વિમૃશ્ય સર્વં ભગવાન્મહેશઃ॥
દાક્ષાયણી પિત્રવમાનિતા સતી ન યાસ્યતીતિ સ્વપુરં પુનર્જગૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે દક્ષયજ્ઞં પ્રતિ સતીદેવ્યાગમનવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ