સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2

અથ માહેશ્વરખણ્ડે તૃતીયેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધમ્ ॥ ( ૧૩૦૨)
૧ સૂતશૌનકસંવાદે માર્કણ્ડેયનન્દીશ્વરયોઃ સંવાદારમ્ભઃ, તત્ર માર્કણ્ડેયેન વિવિધમુનિવરૈઃ સહિતેન નન્દિકેશ્વરં પ્રતિ શૈવાગમપ્રોક્તશિવધર્મજિજ્ઞાસયા પ્રાર્થનાકરણરૂપેણ સ્થાનમાહાત્મ્યપ્રસ્તાવવર્ણનમ્ ..... ૨૩૭

૨ અથ નન્દિકેશ્વરેણ શ્રીશિવનિવાસભૂતમહીમણ્ડલસ્થવિવિધક્ષેત્રતીર્થસ્થાનવર્ણનમ્ ૨૩૭

૩ અથ માર્કણ્ડેયેન નન્દિકેશ્વરં પ્રતિ સર્વફલમાપ્તિકર સર્વશ્રેષ્ઠરહસ્યસ્થાનજિજ્ઞાસયા સહ
મહર્ષિગણૈઃ શ્રોતુમુત્સુકતાપ્રદર્શનપૂર્વકં પ્રશ્નકરણમ્ ... . ..

૪ અથ નન્દિકેશ્વરેણ સશિષ્યં માર્કણ્ડેયમહર્ષિં પ્રતિ સંશ્લાઘ્ય દક્ષિણદિક્સ્થદ્રાવિડદેશાન્તર્ગત શ્રીમદરુણાચલેશ્વરસ્થાનસ્ય સવિસ્તરમહાવૈભવમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. ૨૩૯

૫ અથ નન્દિકેશ્વરેણ શિવભક્તિદાર્ઢ્યાય સાત્ત્વિકરાજસતામસવૃત્તિપુરુષવર્ણનપ્રસંગેન
વિવિધકર્મવિપાકવર્ણનમ્
૬ સકલમહાપાપાપનોદકપ્રાયશ્ચિત્તવર્ણનપ્રસંગેન શ્રીમદરુણાચલે કર્ત્તવ્યવિવિધધર્મવર્ણનમ્. ... ૨૪૧

૭ અથ શોણાદ્રીશ્વરસ્ય સૂર્યાદિવાર પ્રતિપદાદિતિથ્યશ્વિન્યાદિનક્ષત્ર મેષાદિરાશિ પૂર્વાહ્ન મધ્યાહ્ન સાયાહ્નાયનમાસાદિસમયવિશેષપરત્વેન પૂજાવિશેષોપચારમાહાત્મ્યપૂર્વકકામ્યકર્મવર્ણનમ. .. ... .. .... .. ૨૪૨

૮ અથ વિસ્તરેણ શ્રીમદરુણાચલેશ્વરશ્રીશંકરચરિત્રમાહાલત્મ્યકથનારમ્ભઃ તત્ર શ્રીશંકરેણ નિજદક્ષિણવામાઙ્ગાભ્યાં બ્રહ્મવિષ્ણ્વોરુત્પત્તિઃ, રજોગુણસત્ત્વગુણાભ્યાં બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્યોગકરણમ્, તતો ભગવદાજ્ઞયા બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિકાર્યે મહાવિષ્ણોશ્ચ સ્થિતિકાર્યે ઽધિકારપ્રવૃત્ત્યા નિજોત્પાદકભગવદ્વિસ્મૃત્યા સ્વસ્વગુણકાર્યવશેન ગર્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ. ... .... .. .. ૨૪૩

૯ વિરંચ્યચ્યુતયોઃ સ્વાધિકારગર્વેણ મોહજન્યસ્વશ્રૈષ્ઠ્યવિષયકમહાવિવાદવર્ણનમ્ ૨૪૩

૧૦ અથ ભૃશં સાસૂયં વિવદમાનયોર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્મધ્યે તદ્વિવાદશાન્તયે તેજોમયશ્રીશંકર- ભગવલ્લિંગપ્રાદુર્ભાવવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ તતો બ્રહ્મવિષ્ણ્વોસ્તસ્ય લિઙ્ગસ્યોર્ધ્વાધોભાગપર્યન્તશોધનાર્થં નિશ્ચયકરણપૂર્વકમન્તશોધસ્ય નિર્ધારણમ્.. ૨૪૪

૧૧ અથ તસ્ય તેજોમયલિંગસ્યાધોઽન્તપર્યન્તપરિચ્છિત્તયે વરાહરૂપધારિણો વિપ્ણોરધો લોકગમનમ્, લિંગાધોભાગશોધનં કૃત્વા તસ્ય લિંગસ્યાનન્તતા નિશ્ચિત્યઃ તતો નિવૃત્ય પુનઃ પૂર્વસ્થલં પ્રત્યાગમનમ્ ...

૧૨ અથ તસ્ય તેજોમયલિંગસ્યોર્ધ્વાન્તપર્યન્તપરિચ્છિત્તયે હંસરૂપધાઆરિણા બ્રહ્મણ ઊર્ધ્વલોકગમનમ્, તત્ર લિંગોપરિતનભાગશોધનપ્રવૃત્તસ્ય બ્રહ્મણોઽતિદૂરઽતિચિરાગતકેતકીપત્રેણ સહ સમાગમઃ ... .

૧૩ અથ મિથ્યાસાક્ષ્યપ્રદાનાય પ્રાર્થિતેન કેતકીપત્રેણ સહ બ્રહ્મણો મૂલસ્થાનં પ્રત્યાગત્ય વિષ્ણવે લિઙ્ગોર્ધ્વપર્યંતદર્શનસ્ય કેતકીપત્રદ્વારા મિથ્યાસાક્ષ્યેણ સત્યાપનમ્

૧૪ અથ વિષ્ણુના હૃદયેન તદસત્યં વિનિશ્ચિત્ય સ્વાત્મરક્ષાર્થં બ્રહ્મણશ્ચ મદનિવૃત્તયે તેજોમયલિંગસ્વરૂપસ્ય ભગવતઃ સ્તુતિકરણમ્. ...

૧૫ અથ વિષ્ણુકૃતસ્તુત્યા પ્રસન્નેન શંકરેણ તેજઃસ્તંભં વિનિર્ભિદ્ય સગુણપઞ્ચવદનમૂર્તિપ્રકટનમ્, તં સગુણરૂપં પરમેશ્વરં શ્રીશંકરં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણોરાનન્દઃ,તથા ચ બ્રહ્મણો લજ્જાપ્રાપ્તિઃ, મહેશ્વરેણ બ્રહ્મણેઽપૂજ્યતારૂપશાપપ્રદાનમ્, કેતકચ્છદસ્ય ચ સ્વપૂજાનર્હતારૂપશાપપ્રદાનમ્, અથ બ્રહ્મદેવકૃતશિવસ્તુત્યુદ્યમઃ

૧૬ અથ બ્રહ્મદેવેન શિવસ્તુતિકરણમ્, એવં બ્રહ્મવિષ્ણુસ્તુતિપ્રસન્નેન ભગવતા શ્રીશંકરેણ બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્વરપ્રદાનપૂર્વકં પુનઃ સ્વાધિકારપાલનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્ ,શ્રીશોણાચલેઽવસ્થિત્યર્થમાજ્ઞાકરણં ચ, તતો ભગવદન્તર્ધાનાનન્તરં બ્રહ્મવિષ્ણુભ્યાં શ્રીશોણાચલે સરઃ ખનનપૂર્વકમરુણપુરનિર્માણપુરઃસરારુણાચલેશ્વરમન્દિરનિર્માણમ્- ..

૧૭ અથ શિવપાર્વત્યોર્વિહારવર્ણનમ્, કૃતસ્ય તપસો વૃત્તાન્તવર્ણને તત્ર ચાનેકચરિતપુરઃસરં ચતુર્મુખનારાયણયોર્હેરમ્બષડાનનત્વાદિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ...

૧૮ અથ પ્રણયકોપકુપિતાયાઃ પાર્વત્યાઃ શિવસકાશતો નિષ્ક્રમ્ય નિજદેહકાલિમનિવૃત્તયે તપઃકરણાર્થં સખીભિઃ સહ ગૌતમાશ્રમં પ્રત્યાગમનમ્, અથ ગૌતમોપદેશેન દેવ્યા તદાશ્રમસમીપે તીવ્રતરનિયમધારણપૂર્વકમનુદિનમરુણાચલેશ્વરપરિચરણરૂપતપઃકરણમ્

૧૯ અથ તત્ર તપઃસ્થિતાયા દેવ્યા લોભનાર્થં મહિષાસુરેણ નિજપ્રશંસાનિવેદનાય દેવીં પ્રતિ દૂતીપ્રેષણમ, દેવીસખ્યા મહિષાસુરદૂત્યાં તતઃ સ્થાનાન્નિસારિતાયાં મહિષાસુરસ્ય મહતા સૈન્યેન સહ દેવીં પ્રત્યાગમનમ્, અથ દેવ્યા મહિષાસુરસૈન્યકોલાહલં શ્રુત્વા દૈત્યસંહારાર્થં દુર્ગાં પ્રત્યાજ્ઞાકરણમ્, દુર્ગાદેવ્યા સ્વાંગેભ્યો વિવિધયોગિનીચક્રમાતૃકાદિસૈન્યનિર્માણમ, તતો દેવીસૈન્યદૈત્યસૈન્યયોસ્તુમુલદ્વન્દ્વયુદ્ધવર્ણનમ્, તતો મહિષાસુરસ્યાજય્યતાં દૃષ્ટ્વા માતૃકાદિભિર્દુર્ગાદેવીસ્તુતિકરણમ્, તતો દુર્ગાદેવ્યા મહિષાસુરેણ સહ સંગ્રામે દુર્ગાદેવીકૃતમહિષાસુરવધવૃત્તાન્તવર્ણનમ્. -.

૨૦ અથ દુર્ગાહસ્તે મહિષાસુરમસ્તકેસંલગ્નતાયાં દેવ્યા ઉપદેશેન દુર્ગયા ખડ્ગેન શિલાપટ્ટપાટનપૂર્વકં ખડ્ગતીર્થં નિર્માય તત્ર નિમજ્જનમ્, તન્નિમજ્જનસમયે મહિષાસુરકણ્ઠ-સ્થિતલિઙ્ગપતનમ્, તસ્ય લિઙ્ગસ્ય પાપનાશનસંજ્ઞયા ખઙ્ગતીર્થતીરે સ્થાપનમ્, તતો દુર્ગાદેવ્યા હસ્તાત્તસ્માત્તીર્થાદુન્મજ્જનસમયે મહિષાસુરમસ્તકપતનમ્, અથ પાર્વત્યા દુર્ગાદેવ્યૈ શિવભક્તમહિષાસુરહનનાર્થં નિજાનુમતિપ્રદાનાત્પાપશઙ્કાપ્રાપ્ત્યનન્તરં પાપાપનોદાય પ્રાયશ્ચિત્તજિજ્ઞાસયા ગૌતમપ્રાર્થનમ્, તતો ગૌતમેન કાર્તિકપૂર્ણિમાયામરુણા ચલેશ્વરજ્યોતિર્દર્શનપર્યન્તં તપશ્ચર્યાકરણાર્થમુપદેશકરણમ્, અથ ગૌતમોપદેશેન પાર્વત્યા તપશ્ચર્યાકરણમ્, તતઃ કાર્તિકપૌર્ણમાસ્યાં દિનાંતે શ્રીશોણાચલશિખરે જ્યોતિર્દૃષ્ટ્વા પાર્વત્યા શ્રીશોણાદ્રીશ્વરસ્તુતિકરણમ્, અથ તત્કૃતસ્તુતિસંતુષ્ટેન ભગવતા સદ્યઃ સુસ્વરૂપરૂપદર્શનપૂર્વકં જગદમ્બાયાઃ પાર્વત્યાઃ સાન્ત્વનવર્ણનમ્. ...

૨૧ અથ શ્રીશઙ્કરેણ જગદમ્બાયાઃ પ્રશંસાપૂર્વકં પાર્શ્વે નિવેશનમ્, સ્તન્યાર્થિનં સ્કન્દં વિહાય તપોઽર્થં પાર્વત્યાઃ શિવસકાશતો નિર્ગમનકારણાચ્છ્રીશંકરેણ જગદમ્બાયાં અપીતકુચેતિ નામકરણમ્, મહિષાસુરમર્દિન્યા દુર્ગાયાઃ શ્રીજગદમ્બાસમીપેઽવસ્થાનમ્, ખડ્ગતીર્થસ્ય ગૌતમમહર્ષેઃ સપ્તમાતૃકાદીનાં ચ શ્રીશઙ્કરેણ વરપ્રદાનવર્ણનમ્

૨૨ અથ પાણ્ડ્યદેશીય સાર્વભૌમ વજ્રાંગદ ભૂપાલ ચરિત્ર વર્ણનમ્, તત્ર વજ્રાંગદસ્ય હયમારુહ્ય મૃગમનુ શોણાચલં ગતસ્ય મધ્યેમાર્ગં વાહાત્પતનમ્, તુરઙ્ગસ્ય કસ્તૂરીમૃગસ્ય ચેત્યુભયોરપિ શોણાદ્રૌ દેહપતનેન તત્ક્ષણ એવ મરણાન્ખેચરત્વપ્રાપ્તિઃ, અથ રાજ્ઞા પૃષ્ટયોસ્તયોઃ ખેચરયોર્વિદ્યાધરયોર્મધ્યે કાન્તિશાલિના વિદ્યાધરેણ વજ્રાંગદાયાત્મનો દુર્વાસઃશાપકારણકથનપ્રસંગેન શ્રીશોણશૈલપ્રદક્ષિણામાહાત્મ્યકથનમ્, તત્ર શ્રીશોણાદ્રીશેન શમ્ભુના નિજપ્રદક્ષિણાં કૃતવતે હેરમ્બાય ફલપ્રદાનપૂર્વકં સ્વસ્ય શ્રીશોણાદ્રીશ્વરસ્ય પ્રદક્ષિણામાહાત્મ્યકથનમ્ - --- --.

૨૩ અથ કલાધરાખ્યેન વિદ્યાધરેણ વજ્રાંગદાય ભૂપતયે નિજશાપવૃત્તાન્તનિવેદનમ્, અથ કાન્તિશાલિકલાધરયોર્વિદ્યાધરયોરુપદેશેન વજ્રાંગદભૂપસ્ય શ્રીમદરુણાચલભક્તિવિષયે દૃઢનિશ્ચયકરણમ્-
૨૪ અથ વજ્રાંગદભૂપતિના શ્રીમદરુણાચલસેવાર્થં નિજસર્વસંપત્ત્યુપયોગેન બ્રાહ્મણેભ્યો
વિવિધાગ્રહારાદિસમર્પણપૂર્વકં ગૌતમશ્રમસમીપે નિજતપોવનં વિધાય સર્વતીર્થ સ્નાન સર્વદેવપૂજાપૂર્વકશિવાર્ચાકરણમ્, વજ્રાંગદકૃતયા તપશ્ચર્યયા સંતુષ્ટેન ભગવતા વજ્રાંગદાય નિજમહિમોપદેશપૂર્વકવરપ્રદાનમ્ ઽ ભગવદ્વરપ્રસાદેન વજ્રાંગદસ્ય સર્વભોગાવાપ્તિપૂર્વકસદ્ગતિવર્ણનમ્, અરુણાચલેશ્વરસ્ય સર્વાતિશાયિશ્રૈષ્ઠ્યમાહાત્મ્ય વર્ણનપૂર્વકમરુણાચલમાહાત્મ્યસમાપ્તિવર્ણનમ્

ઇતિ માહેશ્વરખણ્ડે તૃતીયેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે ઉત્તરાર્થમ્ । । ( ૧ ૩ -૨

ઇતિ સ્કાંદે મહાપુરાણે પ્રથમં માહેશ્વરખણ્ડમ્