સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.19

॥લોમશ ઉવાચ॥
એવં સંબોધિતો દૈત્યો ગુરુણા ભાર્ગવેણ હિ॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં મેઘગંભીરયા ગિરા

ત્વયોક્તોહં હિતાર્થાય યૈર્વાક્યૈશ્ચાલિતોઽસ્મ્યહમ્॥
તવ વાક્યં મમ પ્રીત્યૈ હિતમપ્યહિતં ભવેત્

દાસ્યામિ ભિક્ષિતં ચાસ્મૈ વિષ્મવે બટુરૂપિણે॥
પાત્રીભૂતો હ્યયં વિષ્ણુઃ સર્વકર્મફલેશ્વરઃ

યેષાં હૃદિ સ્થિતો વિષ્ણુસ્તે વૈ પાત્રતમા ધ્રુવમ્॥
યસ્ય નામ્ના સર્વમિદં પવિત્રમિવ ચોચ્યતે

યેન વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ મંત્રતંત્રાદયો હ્યમી॥
સર્વે સંપૂર્ણતાં યાંતિ સોઽયં વિશ્વેશ્વરો હરિઃ

આગતઃ કૃપયા મેદ્ય સર્વાત્મા હરિરીશ્વરઃ॥
ઉદ્ધર્તું માં ન સંદેહ એતજ્જાનીહિ તત્ત્વતઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચુકોપ ચ રુષાન્વિતઃ॥
ભાર્ગવઃ શપ્તુમારેભે દૈત્યેંદ્રં ધર્મ્મવત્સલમ્

મમ વાક્યમતિક્રમ્ય દાતુમિચ્છસ્યરિંદમ॥
વિગુણો ભવ રે મંદ તસ્માત્ત્વં નિઃશ્રિકો ભવ

એવં શશાપ ચ તદા પરમાર્થવિજ્ઞં શિષ્યં મહાત્માનમગાધબોધમ્॥
સ વૈ જગામાથ મહાકવિસ્ત્વરાત્સ્વમાશ્રમં ધર્મ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ

ગતે તુ ભાર્ગવે તસ્મિન્બલિર્વિરોચનાત્મજઃ॥
વામનં ચાર્ચયિત્વા સ મહીં દાતું પ્રચક્રમે

વિંધ્યાવલિઃ સમાગત્ય બલેરર્દ્ધાંગશોભિતા॥
અવનિજ્ય બટોઃ પાદૌ પ્રદદૌ વિષ્ણવે મહીમ્

સંકલ્પપૂર્વેણ તદા વિધિના વિધિકોવિદઃ॥
સંકલ્પેનૈવ મહતા વવૃધે ભગવાનજઃ

યદૈકેન મહી વ્યાપ્તા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના॥
સર્વે સ્વર્ગા દ્વિતીયેન વ્યાપ્તાસ્તેન મહાત્મના

સત્યલોકગતો વિષ્ણોશ્ચરણઃ પરમેષ્ઠિના॥
કમણ્ડલુગતેનૈવ અંભસા ચાવનેનિજે

તત્પાદસંપર્કજલાચ્ચ જાતા ભાગીરથી સર્વસુમંગલા ચ॥
યયા ત્રિલોકી ચ કૃતા પવિત્રા યયા ચ સર્વે સગરાઃ સમુદ્ધૃતાઃ॥
યયા કપર્દઃ પરિપૂરિતો વૈ શંભોસ્તદાનીં ચ ભગીરથેન

તીર્થાનાં તીર્થમાદ્યં ચ ગંગાખ્યમવતારિતમ્॥
તદ્વિષ્ણોશ્ચરણેનૈવ સમેતં બ્રહ્મણા કૃતમ્

ત્રિવિક્રમાત્પરો હ્યાત્મા નામ્ના ત્રિવિક્રમોઽભવત્॥
ત્રિવિક્રમક્રમાક્રાંતં ત્રૈલોક્યં ચ તદાઽભવત્

પદદ્વયેન વા પૂર્ણં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
વિહાય તત્સ્વરૂપં ચ દેવદેવો જનાર્દ્દનઃ॥
પુનશ્ચ બટુરૂપોઽસાવુપવિશ્ય નિજાસને

તદા દેવાઃ સગંધર્વા મુનયઃ સિદ્ધચારણાઃ॥
આગતાશ્ચ બલેર્યજ્ઞં દ્રષ્ટું યજ્ઞપતિં પ્રભુમ્

તત્ર બ્રહ્મા સમાગત્ય સ્તુતિં ચક્રે પરાત્મનઃ॥
બલેસ્તત્રૈવ ચાન્યેન ચ દૈત્યેંદ્રાશ્ચાગતાસ્ત્વરમ્

એભિઃ સર્વૈઃ પરિવૃતો વામનો બલિસદ્મનિ॥
ઉપવિશ્યાસને સોઽથ ઉવાચ ગરુડં પ્રતિ

દૈત્યોઽસૌ બાલિશો ભૂત્વા દત્તાનેન મહી મમ॥
ત્રિપદક્રમણેનૈવ ગૃહીતં ચ પદદ્વયમ્

પદમેકં પ્રતિશ્રુત્ય ન દદાતિ હિ દુર્મતિઃ॥
તસ્માત્ત્વયા ગૃહીતવ્યં તૃતીયં પદમેવ ચ

ઇત્યુક્તો ગરુડસ્તેન વામનેન મહાત્મના॥
વૈરોચનિં વિનિર્ભર્ત્સ્ય વાક્યં ચેદમુવાચ હ

રે બલે કિં ત્વયા મૂઢ કૃતમસ્તિ જુગુપ્સિતમ્॥
અવિદ્યમાને હ્યર્થે હિ કિં દદાસિ પરમાત્મને॥
ઔદાર્યેણ હિ કિં કાર્યમલ્પકેન ત્વયાધુના

ઇત્યુક્તો બલિરાવિષ્ટઃ સ્યમાનઃ ખગેશ્વરમ્॥
વક્ષ્યમાણમિદં વાક્યં ગરુત્મન્તં તદાઽબ્રવીત્

સમર્થોસ્મિ મહાપક્ષ ગૃપણો ન ભવામ્યહમ્॥
યેનેદં કારિતં સર્વં તસ્મૈ કિં પ્રદદામ્યહમ્

અસમર્થો હ્યહં તાત કૃતોઽનેન મહાત્મના॥
તદોવાચ બલિં સોઽપિ તાર્ક્ષ્યપુત્રો મહામનાઃ

જાનન્નપિ ચ દૈત્યેંદ્ર ગુરુણાપિ નિવારિતઃ॥
વિષ્ણવેઽપિ મહીં પ્રાદાસ્ત્વયા કિં વિસ્મૃતં મહત્

દાતવ્યં તત્પદં વિષ્ણોસ્તૃતીયં યત્પ્રતિશ્રુતમ્॥
ન દદાસિ કથં વીર નિરયેચ પતિષ્યસિ

ન દદાસિ તૃતીયં ચ પદં મે સ્વામિનઃ કથમ્॥
બલાદ્ગૃહ્ણામિ રે મૂઢ ઇત્યુક્ત્વા તં મહાસુરમ્॥
બબંધ વારુણૈઃ પાશૈર્વિરોચન સુતં તદા

નિતરાં નિષ્ઠુરો ભૂત્વા ગરુડો જયતાં વરઃ॥
બદ્ધં સ્વપતિમાલોક્ય વિંધ્યાવલિઃ સમભ્યયાત્

બાણમેકં સમારોપ્ય વામનસ્યાગ્રતઃ સ્થિતા॥
વામનેન તદા પૃષ્ટા કેયં ચાત્રાગ્રતઃ સ્થિતા

તદોવાચ મહાતેજાઃ પ્રહ્લાદો હ્યસુરાધિપઃ॥
બલેઃ પત્નીતિ ત્વાં પ્રાપ્તા ઇયં વિંધ્યાવલી સતી

પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વામનો વાક્યમબ્રવીત્॥
બ્રૂહિ વિંધ્યાવલે વાક્યં કિં કાર્યં તે કરોમ્યહમ્॥
એવમુક્તા ભગવતા વિંધ્યાવલિરભાષત

॥વિન્ધ્યાવલિરુવાચ॥
કસ્માદ્બદ્ધો મમ પતિર્ગરુડેન મહાત્મના॥
તત્કથ્યતાં મહાભાગ ત્વરન્નેવ જનાર્દ્દન॥
તદોવાચ મહાતેજા બટુવેષધરો હિઃ

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
અનેનૈવ પ્રદત્તા મે મહી ત્રિપદલક્ષણા॥
પદદ્વયેન ચ મયાક્રાંતં ત્રૈલોક્યમદ્ય વૈ

અનેન મમ દાતવ્યં તૃતીયં પદમેવ ચ॥
તસ્માદ્બદ્ધો મયા સાધ્વિ ગરુડેનૈવ તે પતિઃ

શ્રુત્વા ભગવતો વાક્યમુવાચ પરમં વચઃ॥
પ્રતિશ્રુતમનેનૈવ ન દત્તં હિ તવ પ્રભો

ક્રાંતં ત્રિભુવનં ચાદ્ય ત્વયા વિક્રમરૂપિણા॥
તદસ્માકં વિજઘ્નીથાઃ સ્વર્ગે વાપ્યથવા ભુવિ

કિંચિન્ન દત્તા હિ વિભો દેવદેવ જગત્પતે॥
પ્રહસ્ય ભગવાનાહ તદા વિંધ્યાવલિં પ્રભુઃ

પદાનિ ત્રીણિ મે ચાદ્ય દાતવ્યાનિ કુતોઽધુના॥
શીઘ્રં વદ વિશાલાક્ષિ યત્તે મનસિ વર્ત્તતે॥
તદોવાચ ચ સા સાધ્વી હ્યુરુક્રમમવસ્થિતા

ત્વયા કુતો વેયમુરુક્રમેણ ક્રાંતા ત્રિલોકી ભુવનૈકનાથ॥
તથૈવ સર્વં જગદેકબંધો દેયં કિસ્માભિરતુલ્યરૂપિણે

તસ્માદ્વિહાય તદ્વિષ્ણો ત્વમેવં કુરુ સંપ્રતિ॥
પ્રતિ શ્રુતાનિ મે ભર્ત્રા પદાનિ ત્રીણિ ચાધુના॥
દદાતિ મે પતિસ્તેદ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા

નિધેહિ મે પદં ત્વં હિ શીર્ષ્ણિ દેવવર પ્રભો॥
દ્વિતીયં મે શિશોસ્ત્વં હિ કુરુ મૂર્ધ્નિ જગત્પતે

તૃતીયં ચ જગન્નાથ કુરુ શીર્ષ્ણિ પતેર્મમ॥
એવં ત્રીણિ પદાનીશ તવ દાસ્યામિ કેશવ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પરિતુષ્ટો જનાર્દનઃ॥
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા વિરોચનસુતં પ્રતિ

॥ભગવાનુવાચ॥
સુતલંગચ્છ દૈત્યેન્દ્ર મા વિલંબિતુમર્હસિ॥
સર્વૈશ્ચાસુરસંઘૈશ્ચ ચિરં જીવ સુખી ભવ

પરિતુષ્ટોઽસ્મ્યહં તાત કિં કાર્યં કરવાણિ તે॥
સર્વેષામપિ દાતૄણાં વરિષ્ઠોઽસિ મહામતે

વરં વરય ભદ્રં તે સર્વાન્કામાન્દદામિ તે॥
ત્રિવિક્રમેણૈવમુક્તો વિરોચનસુતસ્તદા

વિમુક્તો હિ પરિષ્વક્તો દેવદેવેન ચક્રિણા॥
તદા બલિરુવાચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ

ત્વયા કૃતમિદં સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
તસ્માન્ન કામયે કિંચિત્ત્વત્પદાબ્જં વિના પ્રભો

ભક્તિરસ્તુ પદાંભોજે તવ દેવ જનાર્દન॥
ભૂયોભૂયશ્ચ દેવેશ ભક્તિર્ભવતુ શાશ્વતી

એવમભ્યર્થિતસ્તેન ભગવાન્ભૂતભાવનઃ॥
ઉવાચ પરમપ્રીતો વિરોચનસુતં તદા

॥ભગવાનુવાચ॥
બલે ત્વં સુતલં યાહિ જ્ઞાતિસંબંધિભિર્વૃતઃ॥
એવમુક્તસ્તદા તેન અસુરો વાક્યબ્રવીત્

સુતલે કિં નુ મે કાર્યં દેવદેવ વદસ્વ મે॥
તિષ્ઠામિ તવ સાંનિધ્યે નાન્યથા વક્તુમર્હસિ

તદોવાચ હૃષીકેશો બલિં તં કૃપયાઽન્વિતતઃ॥
અહં તવ સમીપસ્થો ભવામિ સતતં નૃપ

દ્વારિ સ્થિતસ્તવ વિભો નિવાસામિ નિત્યં મા ખિદ્યતામસુરવર્ય બલે શ્રૃણુષ્વ॥
વાક્યં તુ મે વર મહો વરદસ્તવાદ્ય વૈકુંઠવાસિભિપલં ચ ભજામિ ગેહમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વિષ્મોરતુલતેજસઃ॥
જગામ સુતલં દૈત્યૌ હ્યસુરૈઃ પરિવારિતઃ

તદા પુત્રશતેનૈવ બાણમુખ્યેન સત્વરમ્॥
વસમાનો મહાબાહુર્દાતૄણાં ચ પરા ગતિઃ

ત્રૈલોક્યે યાચકા યે ચ સર્વે યાંતિ બલિં પ્રતિ॥
દ્વારિ સ્થિતસ્તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રયચ્છતિ યથેપ્સિતમ્

ભુક્તિકામાશ્ચ યે કેચિન્મુક્તિકામાસ્તથા પરે॥
યેષાં યજ્ઞે ચ તે વિપ્રાસ્તત્તેભ્યઃ સંપ્રયચ્છતિ

એવંવિધો બલિર્જાતઃ પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ॥
પુરા હિ કિતવત્વેન યદ્દત્તં પરમાત્મને

અશુચિં ભૂમિમાસાદ્ય ગંધપુષ્પાદિકં મહત્॥
પતિતં ચાર્પ્પિતં તેન શિવાય પરમાત્મને

કિં પુનઃ પરયા ભક્ત્યા ચાર્ચયંતિ મહેશ્વરમ્॥
પુષ્પં ફલં તોયં તે યાંતિ શિવસન્નિધિમ્

શિવાત્પરતરો નાસ્તિ પૂજનીયો હિ ભો દ્વિજાઃ॥
યે હિ મૂકાસ્તથાંધાશ્ચ પંગવો યે જડાસ્તથા

જાતિહીનાશ્ચ ચંડાલાઃ શ્વપચા હ્યંત્યજા હ્યમી॥
શિવભક્તિપરા નિત્યં તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માત્સદાશિવઃ પૂજ્યઃ સર્વૈરેવમનીષિભિઃ॥
પૂજનીયો હિ સંપૂજ્યો હ્યર્ચનીયઃ સદાશિવઃ

મહેશં પરમારથજ્ઞાશ્ચિંતયંતિ હૃદિ સ્થિતમ્॥
યત્ર જીવો ભવત્યેવ શિવસ્તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

વિના શિવેન યત્કિંચિદશિવં ભવતિ ક્ષણાત્॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ગુણકાર્યકરા હ્યમી

રજોગુણાન્વિતો બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સત્ત્વગુણાન્વિતઃ॥
તમોગુણાશ્રિતો રુદ્રો ગુણાતીતો મહેશ્વરઃ

લિંગરૂપો મહાદેવો હ્યર્ચનીયો મુમુક્ષુભિઃ॥
શિવાત્પરતરો નાસ્તિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે બલયે વરપ્રદાનવર્ણનંનામૈકોવિંશોઽધ્યાયઃ