સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.18-2

॥નારદ ઉવાચ॥
ધનાધિપસ્ય જંભેન સાયકૈર્મર્મભેદિભિઃ॥
દિશોપરુદ્ધાઃ ક્રુદ્ધેન સૈન્યં ચાભ્યર્દિતં ભૃશમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા કર્મ દૈત્યસ્ય ધનાધ્યક્ષઃ પ્રતાપવાન્॥
આકર્ણાકૃષ્ટચાપસ્તુ જંભમાજૌ મહાબલમ્

હૃદિ વિવ્યાધ બાણાનાં સહસ્રેણાગ્નિવર્ચસામ્॥
સ પ્રહસ્ય તતો વીરો બાણાનામયુતત્રયમ્

નિયુતં ચ તથા કોટિમર્બુદં ચાક્ષિપત્ક્ષણાત્॥
તસ્ય તલ્લાઘ્રવં દૃષટ્વા ક્રુદ્ધો ગૃહ્ય મહાગદામ્

ધનાધ્યક્ષઃ પ્રચિક્ષેપ સ્વર્ગેપ્સુઃ સ્વધનં યથા॥
મુક્તાયાં વૈ નાદોઽભૂત્પ્રલયે યથા

ભૂતાનાં બહુધા રાવા જજ્ઞિરે ખે મહાભયાઃ॥
વાયુશ્ચ સુમહાઞ્જજ્ઞે ખમાયાન્મેઘસંકુલમ્

સા હિ વૈશ્રવણસ્યાસ્તે ત્રૈલોક્યાભ્યર્ચિતા ગદા॥
આયાંતીં તાં સમાલોક્ય તડિત્સંઘાતદુર્દ્દશામ્

દૈત્યો ગદાવિઘાતાર્થં શસ્ત્રવૃષ્ટિં મુમોચ હ॥
ચક્રાણિ કુણપાન્પ્રાસાઞ્છતઘ્નીઃ પટ્ટિશાંસ્તથા

પરિઘાન્મુશલાન્વૃક્ષાન્ગિરીંશ્ચાતુલવિક્રમઃ॥
કદર્થીકૃત્ય શસ્ત્રાણિ તાનિ સર્વાણિ સા ગદા

કલ્પાંતભાસ્કરો યદ્વન્ન્યપતદ્દૈત્યવક્ષસિ॥
સ તયા ગાઢભિન્નઃ સન્સફેનરુધિરં વમન્

નિઃપપાત રથાજ્જંભો વસુધાં ગતચેતનઃ॥
જંભં નિપતિતં દૃષ્ટ્વા કુજંભો ઘોરનિશ્ચયઃ

ધનાધિપસ્ય સંક્રુદ્ધો નાદેનાપૂરયન્દિશઃ॥
ચક્રે બાણમયં જાલં શકુંતસ્યેવ પંજરમ્

વિચ્છિદ્ય બાણજાલં ચ માયાજાલમિવોત્કટમ્॥
મુમોચ બાણાનપરાંસ્તસ્ય યક્ષાધિપો બલી

ચિચ્છેદ લીલયા તાંશ્ચ દૈત્યઃ ક્રોધીવ સદ્વચઃ॥
નિષ્ફલાંસ્તાંસ્તતો દૃષ્ટ્વા બાણાન્ક્રુદ્ધો ધનાધિપઃ

શક્તિં જગ્રાહ દુર્ધર્ષાં શતઘંટામહાસ્વનામ્॥
પ્રેષિતા સા તદા શક્તિર્દારયામાસ તં હૃતિ

યથાલ્પબોધં પુરુષં દુઃખં સંસારસંભવમ્॥
તથાસ્ય હૃદયં ભિત્ત્વા જગામ ધરણીતલમ્

નિમેષાત્સોભિસંસ્તમ્ભ્ય દાનવો દારુણાકૃતિઃ॥
જગ્રાહ પટ્ટિશં દૈત્યો ગિરીણામપિ ભેદનમ્

સ તેન પટ્ટિસેનાજૌ ધનદસ્ય સ્તનાંતરમ્॥
વાક્યેન તીક્ષ્ણરૂપેણ મર્માક્ષરવિસર્પિણા

નિર્બિભેદાભિજાતસ્ય હૃદયં દુર્જનો યથા॥
તેન પટ્ટિશ ઘાતેન ધનેશઃ। પરિમૂર્છિતઃ

નિષસાદ રથોપસ્થે દુર્વાચા સુજનો યથા॥
તથાગતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ધનેશં વૈ મૃતં યથા

રાક્ષસો નિરૃતિર્દેવો નિશાચરબલાનુગઃ॥
અભિદુદ્રાવ વેગેન કુજંભં ભીમવિક્રમમ્

અથ દૃષ્ટ્વાતિદુર્ધર્ષં કુજંભો રાક્ષસેશ્વરમ્॥
નોદયામાસ દૈત્યાન્સ રાક્ષસેશરથં પ્રતિ

સ દૃષ્ટ્વા નોદિતાં સેનાં પ્રબલાસ્ત્રાં સુભીષણામ્॥
રથાદાપ્લુત્ય વેગેન નિરૃતી રાક્ષસેશ્વરમ્

ખડ્ગેન તીક્ષ્ણધારેણ ચર્મપાણિરધાવત॥
પ્રવિશ્ય દાનવાનીકં ગજઃ પદ્મસરો યથા

લોડયામાસ બહુધા વિનિષ્કૃત્ય સહસ્રશઃ॥
ચિચ્છેદ કાંશ્ચિચ્છતશો બિભેદાન્યાન્વરાસિના

સંદષ્ટૌષ્ઠમુખૈઃ પૃથ્વીં દૈત્યાનાં સોઽભ્યપૂરયત્॥
તતો નિઃશેષિતપ્રાયાં વિલોક્ય સ્વાં ચમૂં તદા

મુક્ત્વા ધનપતિં દૈત્યઃ કુજંભો નિરૃતિં યયૌ॥
લબ્ધસંજ્ઞસ્તુ જંભોઽપિ ધનાધ્યક્ષપદાનુગાન્

જીવગ્રાહં સ જગ્રાહ બદ્ધા પાશૈઃ સહસ્રધા॥
મૂર્તિમંતિ ચ રત્નનિ પદ્માદીંશ્ચ નિધીંસ્તથા

વાહનાનિ ચ દિવ્યાનિ વિમાનાનિ ચ સર્વશઃ॥
ધનેશો લબ્ધસંજ્ઞસ્તુ તામવસ્થાં વિલોક્ય સઃ

નિઃશ્વસન્દીર્ઘમુષ્ણં ચ રોષાત્તામ્રવિલોચનઃ॥
ધ્યાત્વાસ્ત્રં ગારુડં દિવ્યં બાણં સંધાય કાર્મુકે

મુમોચ દાનવાનીકે તં બાણં શત્રુદારણમ્॥
પ્રથમં કાર્મુકં તસ્ય વહ્નિજ્વાલમદૃશ્યત

નિશ્ચેરુર્વિસ્ફુલિંગાનાં કોટયો ધનુષસ્તથા॥
તતો જ્વાલાકુલં વ્યોમ ચક્રે ચાસ્ત્રં સમંતતઃ

તદસ્ત્રં સહસા દૃષ્ટ્વા જંભો ભીમપરાક્રમઃ॥
સંવર્તં મુમુચે તેન પ્રશાંતં ગારુડં તદા

તતસ્તં દાનવો દૃષ્ટ્વા કુબેરં રોષવિહ્વલઃ॥
અભિદુદ્રાવ વેગેન પદાતિર્ધનદં નદન્

અથાભિમુખમાયાંતં દૈત્યં દૃષ્ટ્વા ધનાધિપઃ॥
બભૂવ સંભ્રમાવિષ્ટઃ પલાયનપરાયણઃ

તતઃ પલાયતસ્તસ્ય મુકુટો રત્નમંડિતઃ॥
પપાત ભૂતલે દીપ્તો રવિબિંબમિવાંબરાત્

યક્ષણામભિજાતાનાં ભગ્નં પ્રવવૃતે રણાત્॥
મર્તું સંગ્રામ શિરસિ યુક્તં નો ભૂષણાય તત્

ઇતિ વ્યવસ્ય દુર્ધર્ષા નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ॥
યુયુત્સવસ્તથા યક્ષા મુકુટં પરિવાર્ય તે

અભિમાન ધના વીરા ધનસ્ય પદાનુગાઃ॥
તાનમર્ષાચ્ચ સંપ્રેક્ષ્ય દાનવશ્ચંડપૌરુષઃ

ભુશુણ્ડીં ભીષણાકારાં ગૃહીત્વા શૈલગૌરવામ્॥
રક્ષિણો મુકુટસ્યાથ નિષ્પિપેષ નિશાચરાન્

તાન્પ્રમથ્યાથ નિયુતં મુકુટં તં સ્વકે રથે॥
સમારોપ્યામરરિપુર્જિત્વા ધનદમાહવે

ધનાનિ ચ નિધીન્ગૃહ્ય સ્વસૈન્યેન સમાવૃતઃ॥
નાદેન મહતા દેવાન્દ્રાવયામાસ સર્વશઃ

ધનદોઽપિ ધનં સર્વં ગૃહીતો મુક્તમૂર્ધજઃ॥
પદાતિરેકઃ સન્ત્રસ્તઃ પ્રાપ્યૈવં દીનવત્સ્થિતઃ

કુજંભેનાથ સંસક્તો રજનીચરનંદનઃ॥
માયામમોઘામાશ્રિત્ય તામસીં રાક્ષસેશ્વરઃ

મોહયામાસ દૈત્યેન્દ્રો જગત્કૃત્વા તમોમયમ્॥
તતો વિફલનેત્રાણિ દાનવાનાં બલાનિ ચ

ન શેકુશ્ચલિતું તત્ર પદાદપિ પદં તદા॥
તતો નાનાસ્ત્રવર્ષેણ દાનવાનાં મહાચમૂઃ

જઘાન નિરૃતિર્દેવસ્તમસા સંવૃતા ભૃશમ્॥
હન્યમાનેષુ દૈત્યેષુ કુજંભે મૂઢચેતસિ

મહિષો દાનવેન્દ્રસ્તુ કલ્પાંતાં ભોદસન્નિભઃ॥
અસ્ત્રં ચકાર સાવિત્રમુલ્કાસંઘાતમંડિતમ્

વિજૃંભત્યથ સાવિત્રે પરમાસ્ત્રે પ્રાતપિનિ॥
પ્રણાસમગમત્તીવ્રં તમો ઘોરમનંતરમ્

તતોઽસ્ત્રવિસ્ફુલિંગાંકં તમઃ શુક્લં વ્યજાયત॥
પ્રોત્ફુલ્લારુણપદ્મૌઘં શરદીવામલં સરઃ

તતસ્તમસિ સંશાંતે દૈત્યેન્દ્રાઃ પ્રાપ્તચક્ષુષઃ॥
ચક્રુઃ ક્રુરેણ તમસા દેવાનીકં મહાદ્ભુતમ્

અથાદાય ધનુર્ઘોરમિષું ચાશીવિષોપમમ્॥
કુજંભોઽધાવત ક્ષિપ્રં રક્ષોદેવબલં પ્રતિ

રાક્ષસેન્દ્રસ્તથાયાંતં દૃષટ્વા તં સ પદાનુગઃ॥
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ કાલાશનિસમસ્વનૈઃ

નાદાનં ન ચ સન્ધાનં ન મોક્ષો વાસ્ય લક્ષ્યતે॥
ચિચ્છેદોગ્રૈઃ શરવ્રાતૈસ્તાઞ્છરાનતિલાઘવાત્

ધ્વજં શરેણ તીક્ષ્ણેન નિચકર્તામરદ્વિષઃ॥
સારથિં ચાસ્ય ભલ્લેન રથનીડાદપાહરત્

કાલકલ્પેન બાણેન તં ચ વક્ષસ્યાતાડયત્॥
સ તુ તેન પ્રહારેણ ચકમ્પે પીડિતો ભૃશમ્

દૈત્યેંદ્રો રાક્ષસેન્દ્રેણ ક્ષિતિકંપેનગો યથા॥
સ સુહૂર્તાત્સમાશ્વાસ્ય મત્વા તં દુર્જયં રણે

પદાતિરાસાદ્ય રથં રક્ષો વામકરેણ ચ॥
કેશેષુ નિરૃતિં ગૃહ્ય જાનુનાક્રમ્ય ચ સ્થિતઃ

તતઃ ખડ્ગેન ચ શિરશ્છેત્તુમૈચ્છદમર્ષણઃ॥
તતઃ કલકલો જજ્ઞે દેવાનાં સુમહાંસ્તદા॥
કુજંભસ્ય વશં પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા નિરૃતિમાહવે

એતસ્મિન્નન્તરે દેવો વરુણઃ પાશભૃદ્ધૃતઃ॥
પાશેન દાનવેંદ્રસ્ય બબન્ધાશુ ભુજદ્વયમ્

તતો બદ્ધભુજં દૈત્યં વિફલીકૃતપૌરુષમ્॥
તાડયામાસ ગદયા દયામુત્સૃજ્ય પાશભૃત્

સ તુ તેન પ્રહારેણ સ્રોતોભિઃ ક્ષતજં સ્રવન્॥
દધાર કાલમેઘસ્ય રૂપં વિદ્યુલ્લતાભૃતમ્

તદવસ્થાગતં દૃષ્ટ્વા કુજંભં મહિષાસુરઃ॥
વ્યાવૃત્તવદનારાવો ભોક્તુમૈચ્છત્સુરાવુભૌ

નિરૃતિ વરુણં ચૈવ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રોત્કટાનનઃ॥
તાવભિપ્રાયમા લોક્ય તસ્ય દૈત્યસ્ય દૂષિતમ્

ત્યક્ત્વા રથાવુભૌ ભીતૌ પદાતી પ્રદ્રુતૌ દ્રુતમ્॥
જગ્મતુર્મહિષાદ્ભીતૌ શરણં પાકશાસનમ્

ક્રુદ્ધોઽથ મહિષો દૈત્યો વરુણં સમુપાદ્રવત્॥
તમંતકમુખાસન્નમાલોક્ય હિમદીધિતિઃ

ચક્રે શસ્ત્રં વિસૃષ્ટં હિ હિમસંઘાતમુલ્બણમ્॥
વાયવ્યં ચાસ્ત્ર મતુલં ચંદ્રશ્ચક્રે દ્વિતીયકમ્

વાયુના તેન ચંડંન સંશુષ્કેણ હિમેન ચ॥
મહાહિમનિપાતેન શસ્ત્રૈશ્ચંદ્રપ્રણોદિતૈઃ

ગાત્રાણ્યસુરસૈન્યાનામદહ્યંત સમંતતઃ॥
વ્યથિતા દાનવાઃ સર્વે સીતચ્છાદિતપૌરુષાઃ

ન શેકુશ્ચલિંતું તત્ર નાસ્ત્રાણ્યાદાતુમેવ ચ॥
મહિષો નિષ્પ્રયત્નશ્ચ શીતેનાકંપિતાનનઃ

અંસમાલિંગ્ય પાણિભ્યામુપવિષ્ટો હ્યધોમુખઃ॥
સર્વે તે નિષ્પ્રતીકારા દૈત્યાશ્ચંદ્રમસા જિતાઃ

રણેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા તસ્થુસ્તે જીવિતાર્થિનઃ॥
તત્રાબ્રવીત્કાલનેમિર્દૈત્યાન્ક્રોધવિદીપિતઃ

ભોભોઃ શ્રૃંગારિણઃ ક્રૂરાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ॥
એકૈકોઽપિ જગત્કૃસ્નં શક્તસ્તુલયિતું ભુજૈઃ

એકૈકોઽપિ ક્ષમો ગ્રસ્તું જગત્સર્વં ચરાચરમ્॥
એકૈકસ્યાપિ પર્યાપ્તા ન સર્વેઽપિ દિવૌકસઃ

કિં ત્રસ્તનયનાશ્ચૈવ સમરે પરિનિર્જિતાઃ॥
ન યુક્તમેતચ્છૂરાણાં વિશેષાદ્દૈત્યજન્મનામ્

રાજ્ઞશ્ચ તારકસ્યાપિ દર્શયિષ્યથ કિં મુખમ્॥
વિરતાનાં રણાચ્ચાસૌ ક્રુદ્ધઃ પ્રાણાન્હરિષ્યતિ

ઇતિ તે પ્રોચ્યમાનાપિ નોચુઃ કિંચિન્મહાસુરાઃ॥
શીતેન નષ્ટશ્રુતયો ભ્રષ્ટવાક્યાશ્ચ તે તથા

મૂકાસ્તથાભવન્દૈત્યા મૃતકલ્પા મહારણે॥
તાન્દૃષ્ટ્વા નષ્ટચેતસ્કાન્દૈત્યાઞ્છીતેન પીડિતાન્

મત્વા કાલક્ષમં કાર્યં કાલનેમિર્મહાસુરઃ॥
આશ્રિત્ય માનવીં માયાં વિતત્ય ચ મહાવપુઃ

પૂરયામાસ ગગનં વિદિશ એવ ચ॥
નિર્મમે દાનવેન્દ્રોઽસૌ શરીરેભાસ્કરાયુતમ્

દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ પૂરયામાસ પાવકૈઃ॥
તતો જ્વાલાકુલં સર્વં ત્રૈલોક્યમભવત્ક્ષણાત્

તેન જ્વાલાસમૂહેન હિમાં શુરગમદ્દ્રુતમ્॥
તતઃ ક્રમેણ વિભ્રષ્ટં શીતદુર્દિનમાબભૌ

તદ્બલં દાનવેંદ્રાણાં માયયા કાલનેમિનઃ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા દાનવાનીકં લબ્ધસંજ્ઞં દિવાકરઃ॥
ઉવાચારુણમત્યર્થં કોપરક્તાંતલોચનઃ

॥દિવાકર ઉવાચ॥
નયારુણ રથં શીઘ્રં કાલનેમિરથો યતઃ

વિમર્દે તત્ર વિષમે ભવિતા ભૂતસંક્ષયઃ॥
જિત એષશશાંકોઽથ વયં યદ્બલમાશ્રિતાઃ

ઇત્યુક્તશ્ચોદયામાસ રથં ગરુડપૂર્વજઃ॥
રથે સ્થિતોઽપિ તૈરશ્વૈઃ સિતચામરધારિભિઃ

જગદ્દીપોઽથ ભગવાઞ્જગ્રાહ વિતતં ધનુઃ॥
શરૌઘો વૈ પાંડુપુત્ર ક્ષિપ્રમાસીદ્વિષદ્યુતિઃ

શંબરાસ્ત્રેણ સંધાય બાણમેકં સસર્જ હ॥
દ્વિતીયં ચેન્દ્રજાલેનાયોજિતં પ્રમુમોચ હ

શંબરાસ્ત્રં ક્ષણાચ્ચક્રે તેષાંરૂપવિપર્યયમ્॥
દેવાનાં દાનવં રૂપં દાનવાનાં ચ દૈવિકમ્

મત્વા સુરાન્સ્વકાનેવ જઘ્ને ઘોરાસ્ત્રલાઘવાત્॥
કાલનેમી રુષાવિષ્ટઃ કૃતાંત ઇવ સંક્ષયે

કાંશ્ચિત્ખડ્ગેન તીક્ષ્ણેન કાંશ્ચિન્નારાચવૃષ્ટિભિઃ॥
કાંશ્ચિદ્ગદાભિર્ઘોરાભિઃ કાંશ્ચિદ્ધોરૈઃ પરશ્વધૈઃ

શિરાંસિ કેષાચિદપાતયદ્રથાદ્ભુજાંસ્તથા સારથીંસ્ચોગ્રવેગાન્॥
કાંશ્ચિત્પિપેષાથરથસ્ય વેગાત્કાંશ્ચિત્તથાત્યદ્ભુતમુષ્ટિપાતૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકા ખણ્ડે તારકસૈન્યદેવસૈન્યયોર્યુદ્ધવર્ણનંનામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ