સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.17-2

॥નારદ ઉવાચ॥
તતસ્તયોઃ સમાયોગઃ સેનયોરુભયોરભૂત્॥
યુગાંતે સમનુપ્રાપ્તે યથા ક્ષુબ્ધસમુદ્રયોઃ

સુરાસુરાણાં સંમર્દે તસ્મિન્પરમદારુણે॥
તુમુલં સુમહત્ક્રાંતે સેનયોરુભયોરપિ

ગર્જતાં દેવદૈત્યાનાં શંખભેરીરવેણ ચ॥
તૂર્યાણાં ચૈવ નિર્ઘોષૈર્માતંગાનાં ચ બૃંહિતૈઃ

હેષિતૈર્હયવૃંદાનાં રથનેમિસ્વનેન ચ॥
ઘોષેણ ચૈવ તૂર્યાણાં યુગાંત ઇવ ચાભવત્

રોષેણાબિપરીતાંગાસ્ત્યક્તજીવિતચેતસઃ॥
સમસજ્જન્ત તેન્યોન્યં પ્રક્રમેણાતિલોહિતાઃ

રથા રથૈઃ સમાસક્તા ગજાશ્ચાપિ મહાગજૈઃ॥
પત્તયઃ પત્તિભિશ્ચૈવ હયાશ્ચાપિ મહાહયૈઃ

તતઃ પ્રાસાશનિગદાભિંડિપાલપરશ્વધૈઃ॥
શક્તિભિઃ પટ્ટિશૈઃ શૂલૈર્મુદ્ગરૈઃ કણયૈર્ગુડૈઃ

ચક્રૈશ્ચ શક્તિભિશ્ચૈવ તોમરૈરંકુશૈરપિ॥
કર્ણિનાલીકનારાચવત્સદંતાર્દ્ધચંદ્રકૈઃ

ભલ્લૈર્વેતસપત્રૈશ્ચ શુકતુંડૈશ્ચ નિર્મલૈઃ॥
વૃષ્ટિભિશ્ચાદ્ભુતાકારૈર્ગગનં સમપદ્યત

સંપ્રચ્છાદ્ય દિશઃ સર્વાસ્તમોમયમિવાભવત્॥
પ્રાજ્ઞાયંત ન તેઽન્યોન્યં તસ્મિંસ્તમસિ સંકુલે

અદૃશ્યભૂતાસ્તમસિ ન્યકૃંતંત પરસ્પરમ્॥
તતો ભુજૈર્ધ્વજૈશ્છત્રૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુંડલૈઃ

ગજૈસ્તુરંગૈઃ પાદાતૈઃ પતદ્ભિઃ પતિતૈરપિ॥
આકાશશિરસો ભ્રષ્ટૈઃ પંકજૈરિવ ભૂશ્ચિતા

ભગ્નદંતા ભિન્નકુંભાશ્છિન્નદીર્ઘમહાકરાઃ॥
ગજાઃ શૈલનિભાઃ પેતુર્ધરણ્યાં રુધિરસ્રવાઃ

ભગ્નૈષાશ્ચ રથાઃ પેતુર્ભગ્નાક્ષાઃ શકલીકૃતાઃ॥
પત્તયઃ કોટિશઃ પેતુસ્તુરંગાશ્ચ સહસ્રશઃ

તતઃ શોણિતનદ્યશ્ચ હર્ષદાઃ પિશિતાશિનામ્॥
વૈતાલાનંદદાયિન્યો વ્યજાયંત સહસ્રશઃ

તસ્મિંસ્તથાવિધે યુદ્ધે સેનાનીર્ગ્રસનોઽરિહા॥
બાણવર્ષેણ મહતા દેવસૈન્યમકંપયત્

તતો ગ્રસનમાલોક્ય યમઃ ક્રોધવિમૂર્છિતઃ॥
વવર્ષ શરવર્ષેણ વિશેષાદગ્નિવર્ચસા

સ વિદ્ધો બહુભિર્ષાણૈર્ગ્રસનોઽતિપરાક્રમઃ॥
કૃતપ્રતિકૃતાકાંક્ષી ધનુરાનમ્ય ભૈરવમ્

શરૈઃ સહસ્રૈશ્ચ પઞ્ચલક્ષૈશ્ચૈવ વ્યતાડયત્॥
ગ્રસનેન વિમુક્તાંસ્તાઞ્છરાન્સોપિ નિવાર્ય ચ

બાણવૃષ્ટિભિરુગ્રાભિર્યમો ગ્રસનમર્દયત્॥
કૃતાંતશરવૃષ્ટીનાં સંતતીઃ પ્રતિસર્પતીઃ॥
ચિચ્છેદ શરવર્ષેણ ગ્રસનો દાનવેશ્વરઃ

વિફલાં તાં સમાલોક્ય યમઃ સ્વશરસંતતિમ્

પ્રાહિણોન્મુદ્ગરં દીપ્તં ગ્રસનસ્ય રથં પ્રતિ॥
સ તં મુદ્ગરમાયાંતમુત્પત્ય રથસત્તમાત્

જગ્રાહ વામહસ્તેન લીલયા ગ્રસનોઽરિહા॥
તેનૈવ મુદ્ગરેણાથ યમસ્ય મહિષં રુષા

તાડયામાસ વેગેન સ પપાત મહીતલે॥
ઉત્પત્યાથ યમસ્તસ્માન્મહિષાન્નિપતિષ્યતઃ

પ્રાસેન તાડયામાસ ગ્રસનં વદને દૃઢમ્॥
સ તુ પ્રાપ્તપ્રહારેણ મૂર્છિતો ન્યપતદ્ભુવિ

ગ્રસનં પતિત દૃષ્ટ્વા જંભો ભીમપરાક્રમઃ॥
યમસ્ય ભિંડિપાલેન પ્રહારમકરોદ્ધૃદિ

યમસ્તેન પ્રહારેણ સુસ્રાવ રુધિરં મુખાત્॥
અતિગાઢ પ્રહારાર્ત્તઃ કૃતાંતોમૂર્છિતોઽભવત્

કૃતાંતમર્દિતં દૃષ્ટ્વા ગદાપાણિર્ધનાદિપઃ॥
વૃતો યક્ષાયુતગણૈર્જંભં પ્રત્યુદ્યયૌ રુષઆ

જંભો રુષા તમાયાંતં દાનવા નીકસંવૃતઃ॥
જગ્રાહ વાક્યં રાજ્ઞસ્તુ યતા સ્નિગ્ધેન ભાષિતમ્

ગ્રસનો લબ્ધસંજ્ઞોઽથ યમસ્ય પ્રાહિણોદ્ગદામ્॥
મણિહેમપરિષ્કારાં ગુર્વી પરિઘમર્દિનીમ્

તામાપતંતીં સંપ્રેક્ષ્ય ગદાં મહિષવાહનઃ॥
ગદાયાઃ પ્રતિઘાતાર્થં જગજ્જ્વલનભૈરવમ્

દંડં મુમોચ કોપેન જ્વાલામાલાસમાકુલમ્॥
સ ગદાં વિયતિ પ્રાપ્ય રરાસાંબુધરોદ્ધતમ્

સંવટ્ટશ્ચાભવત્તાભ્યાં શૈલાભ્યામિવ દુઃસહઃ॥
તાભ્યાં નિષ્પેષનિર્હ્રાદ જડીકૃતદિગંતરમ્

જગદ્વ્યાકુલતાં યાતં પ્રલયાગમશંકયા॥
ક્ષણાત્પ્રશાંતનિર્હ્રાદં જ્વલદુલ્કાસમાચિતમ્

નિષ્પેષણં તયોર્ભીમમ ભૂદ્ગનગોચરમ્॥
નિહત્યાથ ગદાં દણ્ડસ્તતો ગ્રસનમૂર્ધનિ

પપાત પૌરુષં હત્વા યથા દૈવં પુરાર્જિતમ્॥
સતુ તેન પ્રહારેણ દૃષ્ટ્વા સતિમિરાદિશઃ

પપાત ભૂમૌ નિઃસંજ્ઞો ભૂમિરેણુવિભૂષિતઃ॥
તતો હાહારવો ઘોરઃ સેનયોરુભયોરભૂત્

તતો મહૂર્તમાત્રેણ ગ્રસનઃ પ્રાપ્ય ચેતનામ્॥
અપશ્યત્સ્વાં તનું ધ્વસ્તાં વિલોલાભરણાંબરામ્

સ ચાપિ ચિંતયામાસ કૃતપ્રતિકૃતક્રિયામ્॥
ધિગસ્તુ પૌરુષં મહ્યં પ્રભોરગ્રેસરઃ કથમ્

મય્યાશ્રિતાનિ સૈન્યાનિ જિતે મયિ જિતાનિ ચ॥
અસંભાવિતરૂપો હિ સજ્જનો મોદતે સુખમ્

સંભાવિતસ્ત્વશક્તશ્ચેત્તસ્ય નાયં પરોઽપિ વા॥
એવં સંચિંત્ય વેગેન સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ

મુદ્ગરં કાલદણ્ડાભં ગૃહીત્વા ગિરિસંનિભમ્॥
ગ્રસનો ઘોરસંકલ્પઃ સંદષ્ટૌષ્ઠપુટચ્છદઃ

રથેન ત્વરિતોઽગચ્છદાસસાદાંતકં રણે॥
સમાસાદ્ય યમં યુદ્ધે ગ્રસનો ભ્રામ્ય મુદ્ગરમ્

વેગેન મહતા રૌદ્રં ચિક્ષેપ યમમૂર્ધનિ॥
વિલોક્ય મુદ્ગરં દીપ્તં યમઃ સંભ્રાંતલોચનઃ

વંચયામાસ દુર્દ્ધર્ષં મુદ્ગરં તં મહાબલઃ॥
તસ્મિન્નપસૃતે દૂરં ચંડાનાં ભીમકર્મણામ્

યામ્યાનાં કિંકરાણાં ચ અયુતં નિષ્પિપેષ હ॥
તતસ્તદયુતં દૃષ્ટ્વા હતં કિંકરવાહિની

દશાર્બુદમિતા ક્રુદ્ધા ગ્રસનાયાન્વધાવત॥
ગ્રસનસ્તુ સમાલોક્ય તાં કિંકરમયાં શુભામ્

મેને યમસહસ્રાણિ તાદૃગ્રૂપબલા હિ સા॥
વિગાહ્ય ગ્રસનં સેના વવર્ષ શરવૃષ્ટિભિઃ

કલ્પાંતઘોરસંકાશો બભૂવ સ મહારણઃ॥
કેચિચ્છૈલેન બિભિદુઃ કેચિદ્બાણૈરજિહ્યગૈઃ

પિપિષુર્ગદયા કેચિત્કોચિન્મુદ્ગરવૃષ્ટિભિઃ॥
કેચિત્પ્રાસપ્રહારૈશ્ચ તાડયામાસુરુદ્ધતાઃ

અપરે કિંકરાસ્તસ્ય લલંબુર્બાહુમંડલે॥
શિલાભિરપરે જઘ્નુર્દ્રુમૈરન્યે મહોચ્છ્રયૈઃ

તસ્યાપરે ચ ગાત્રેષુ દશનાંશ્ચન્યપાતયન્॥
અપરે મુષ્ટિભિઃ પૃષ્ઠં કિંકરાસ્તાડયંતિ ચ

એવં ચાભિદ્રુતસ્તૈઃ સ ગ્રસનઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ॥
ઉત્સાદ્ય ગાત્રં ભૂપૃષ્ઠે નિષ્પિપેષ સહસ્રશઃ

કાંશ્ચિદુત્થાય જઘ્નેઽસૌ મુષ્ટિભિઃ કિંકરાન્રણે॥
કાંશ્ચિત્પાદપ્રહારેણ ધાવન્નન્યાનચૂર્ણયત્

ક્ષણૈકેન સ તાન્નિન્યે યમલોકાયભારત॥
સ ચ કિંકરયુદ્ધેન વવૃધેઽગ્નિરિવૈધસા

તમાલોક્ય યમોઽશ્રાંતં શ્રાંતંસ્તાંશ્ચ હતાન્સ્વકાન્॥
આજગામ સમુદ્યમ્ય દંડં મહિષવાહનઃ

ગ્રસનસ્તુ તમાયાંતમાજઘ્ને ગદયોરસિ॥
અચિંતયિત્વા તત્કર્મ ગ્રસનસ્યાંતકોઽરિહા

વ્યાઘ્રાન્દંડેન સંજઘ્ને સ રથાન્ન્ય પતદ્ભુવિ॥
તતઃ ક્ષણેન ચોત્થાય સંચિંત્યાત્માનમુદ્ધતઃ

વાયુવેગેન સહસા યયૌ યમરથં પ્રતિ॥
પદાતિઃ સ રથં તં ચ સમારુહ્ય યમં તદા

યોધયામાસ બાહુભ્યામાકૃષ્ય બલિનાં વરઃ॥
યમોઽપિ શસ્ત્રાણ્યુત્સૃજ્ચ બાહુયુદ્ધે પ્રવર્તતે

ગ્રસનં કટિવસ્ત્રે તુ યમં ગૃહ્ય બલોત્કટઃ॥
ભ્રામયામાસ વેગેન સંભ્રમાવિષ્ટચેતસમ્

વિમોચ્યાથ યમઃ કષ્ટાત્કંઠેઽવષ્ટભ્ય ચાસુરમ્॥
બાહુભ્યાં ભ્રામયામાસ સોઽપ્યાત્માનમમોચયત્

તતો જઘ્નતુરન્યોન્યં મુષ્ટિભિર્નિર્દયૌ ચ તૌ॥
દૈત્યેંદ્રસ્યાતિવીર્યત્વાત્પરિશ્રાંતતરો યમઃ

સ્કંધે નિધાય દૈત્યસ્ય મુખં વિશ્રાંતિમૈચ્છત॥
તમા લક્ષ્ય તતો દૈત્યઃ શ્રાંતમુત્પાટ્ય ચૌજસા

નિષ્પિપેષ મહીપૃષ્ઠે વિનિઘ્નન્પાર્ષ્ણિપાણિભિઃ॥
તતો યમસ્ય વદનાત્સુસ્રાવ રુધિરં બહુ

નિર્જીવમિતિ તં દૃષ્ટ્વા તતઃ સંત્યજ્ય દાનવઃ॥
જયં પ્રાપ્યોદ્ધતં નાદં મુક્ત્વા સંત્રાસ્ય દેવતાઃ

સ્વકં સૈન્યં સમાસાદ્ય તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ

નાદેન તસ્ય ગ્રસનસ્ય સંખ્યે મહાયુધૈશ્ચાર્દિતસર્વગાત્રાઃ॥
ગતે કૃથાંતે વસુધાં ચ નિષ્પ્રભે ચકંપિરે કાંદિશિકાઃ સુરાસ્તે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે તારકસૈન્યદેવસૈન્યયોર્મધ્યે યમગ્રસનયોર્યુદ્ધવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ