સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.16-2

॥ તારક ઉવાચ॥
રાજ્યેન બુદ્‌બુદાભેન સ્ત્રીભિરક્ષૈશ્ચ પાનકૈઃ॥
મોહિતો જન્મ લબ્ધ્વાત્ર ત્યજતે પૌરુષં નરઃ

જન્મ તસ્ય વૃથા સર્વમાકલ્પાંતં ન સંશયઃ

માતાપિતૃભ્યાં ન કરોતિ કામાન્બન્ધૂનશોકાન્ન કરોતિ યો વા॥
કીર્તિં હિ વા નાર્જયતે ન માનં નરઃ સ જાતોઽપિ મૃતોઽત્ર લોકે

તસ્માજ્જયાયામરપુંગવાનાં ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીહરણાય શીઘ્રમ્॥
સંયોજ્યતાં મે રથમષ્ટચક્રં બલં ચ મે દુર્જયદૈત્યચક્રમ્

ધ્વજં ચ મે કાંચનપટ્ટબન્ધં છત્રં ચ મે મૌક્તિકજાલબદ્ધમ્॥
અદ્યાહમાસાં સુરકામિનીનાં ધમ્મીલ્લકાંશ્ચાગ્રથિતાન્કરિષ્યે

યથા પુરા મર્કટકો જનન્યાસ્તસ્યાશ્ચ સત્યેન તુ તારકઃ સ્યામ્

॥નારદ ઉવાચ॥
તારકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગ્રસનોનામ દાનવઃ॥
સેનાનીર્દૈત્યરાજસ્ય તથા ચક્રેઽવિલંબિતમ્

આહત્ય ભેરીં ગમ્ભીરાં દૈત્યાનાહૂય સત્વરઃ॥
સજ્જં ચક્રે રથં દૈત્યો દૈત્યરાજસ્ય ધીમતઃ

ગરુડાનાં સહસ્રેણ ગરુડોપમિતત્વિષા॥
તે હિ પુત્રાઃ સુપર્ણસ્ય સંસ્થિતા મેરુકન્દરે

વિજિત્ય દૈત્યરાજેન વાહનત્વે પ્રકલ્પિતાઃ॥
અષ્ટાષ્ટચક્રઃ સરથશ્ચતુર્યોજનવિસ્તૃતઃ

નાનાક્રીડાગૃહયુતો ગીતવાદ્યમનોહરઃ॥
ગંધર્વનગરાકારઃ સંયુક્તઃ પ્રત્યદૃસ્યત

આજગ્મુસ્તત્ર દૈત્યાશ્ચ દશા ચંડપરાક્રમાઃ॥
કોટિકોટિપરિવારા અન્યે ચ બહવો રણે

તેષામગ્રેસરો જમ્ભઃ કુજમ્ભોનંતરસ્તથા॥
મહિષઃ કુઞ્જરો મેષઃ કાલનેમિર્નિમિસ્તથા

મથનો જંભકઃ શુમ્ભો દૈત્યેંદ્રા દશ નાયકાઃ॥
દૈત્યેંદ્રા ગિરિવર્ષ્માણઃ સંતિ ચંડપરાક્રમાઃ

નાનાવિધપ્રહરણા નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ॥
તારકસ્યાભવત્કેતુર્બહૂરૂપો મહાભયઃ

ક્વચિચ્ચ રાક્ષસો ઘોરઃ પિશાચધ્વાંક્ષગૃધ્રકઃ॥
એવં બહુવિધાકારઃ સ કેતુઃ પ્રત્યદૃશ્યત

કેતુના મકરેણાપિ સેનાનીર્ગ્રસનો બભૌ॥
પૈશાચં યત્ર વદનં જંભસ્યાસીદયસ્મયમ્

ખરો વિધુતલાંગૂલઃ કુજમ્ભસ્યાભવદ્ધ્વજે॥
મહિષસ્ય ચ ગોમાયુઃ કાંતો હૈમસ્તથાં બભૌ

ગૃધ્રો વૈ કુંજરસ્યાસીન્મેષસ્યાભૂચ્ચ રાક્ષસઃ॥
કાલનેમેર્મહાકાલો નિમેરાસીન્મહાતિમિઃ

રાક્ષસી મથનસ્યાપિ ધ્વાંક્ષોઽભૂજ્જંભકસ્ય ચ॥
મહાવૃકશ્ચ શુમ્ભસ્ય ધ્વજા એવંવિધા બભુઃ

અનેકાકારવિન્યાસાદન્યેષાં ચ ધ્વજા ભવન્॥
શતેન શીઘ્રવેગાનાં વ્યાઘ્રાણાં હેમમાલિનામ્

ગ્રસનસ્ય રથો યુક્તો મહામેઘરવો બભૌ॥
શતેન ચાપિ સિંહાનાં રથો જંભસ્ય યોજિતઃ

કુજંભસ્ય રથો યુક્તઃ પિશાચવદનૈઃ ખરૈઃ॥
તાવદ્ભિર્મહિષસ્યોષ્ટૈર્ગજસ્ય ચ હયૈર્યુતઃ

મેષસ્ય દ્વીપિભિર્ભીમૈઃ કુઞ્જરૈઃ કાલનેમિનઃ॥
પર્વતં વૈ સમારૂઢો નિશ્ચિત્ય વિધૃતં ગજૈઃ

ચતુર્દંષ્ટ્રૈર્ગંધવદ્ભિશ્ચર્ભિર્મેઘસન્નિભૈઃ॥
શતહસ્તાયતે કૃષ્ણે તુરંગે હેમભૂષણે

સિતચામરજાલેન શોભિતે પુષ્પદામનિ॥
મથનોનામ દૈત્યેન્દ્રઃ પાશહસ્તો વ્યરાજત

કિંકિણીમાલિનં ચોષ્ટ્રમારૂઢોઽભૂચ્ચ જંભકઃ॥
કાલમુંચં મહામેઘમારૂઢઃ શુમ્ભદાનવઃ

અન્યે ચ દાનવા વીરા નાનાવાહનહેતયઃ॥
પ્રચણ્ડચિત્રવર્માણઃ કુણ્ડલોષ્ણીષભૂષિતાઃ

નાનાવિધોત્તરાસંગા નાનામાલ્યવિભૂષણાઃ॥
નાનાસુગંધગંધાઢ્યા નાનાબંધિશતસ્તુતાઃ

નાનાવાદ્યપરિસ્યંદસાગ્રેસરમહારથાઃ॥
નાનાશૌર્યકથાસક્તાસ્તસ્મિન્સૈન્યે મહારથાઃ

તદ્બલં દૈત્યસિંહસ્ય ભીમરૂપં વ્યદૃશ્યત॥
ભૂમિરેણુસમાલિંગત્તુરંગરથપત્તિકમ્

સ ચ દૈત્યેશ્વરઃ ક્રુદ્ધઃ સમારૂઢો મહારથમ્॥
દશભિઃ શુશુબે દૈત્યૈર્દશબાહુરિવેશ્વરઃ॥
જગદ્ધંતું પ્રવૃત્તો વા પ્રતસ્થેઽસૌ સુરાન્પ્રતિ

એતસ્મિન્નંતરે વાયુર્દેવદૂતઃ સુરાલયમ્॥
દૃષ્ટ્વા તદ્દાનવ બલં જગામેંદ્રસ્ય શંસિતુમ્

સ ગત્વા તુ સભાં દિવ્યાં મહેંદ્રસ્ય મહાત્મનઃ॥
શશંસ મધ્યે દેવાનામિદં કાર્યમુપસ્થિતમ્

તચ્છ્રુત્વા દેવરાજઃ સ નિમીલિતવિલોચનઃ॥
બૃહસ્પતિમુવાચેદં વાક્યં કાલે મહામતિઃ

॥ઇન્દ્ર ઉવાચ॥
સંપ્રાપ્તોઽતિવિમર્દોઽયં દેવાનાં દાનવૈઃ સહ॥
કાર્યં કિમત્ર તદ્બ્રુહિ નીત્યુપાયોપબૃંહિતમ્

એતચ્છ્રુત્વા ચ વચનં મહેંદ્રસ્ય ગિરાંપતિઃ॥
પ્રત્યુવાચ મહાભાગો બૉહસ્પતિ રુદારધીઃ

॥બૃહસ્પતિરુવાચ॥
સામપૂર્વં સ્મૃતા નીતિશ્ચતુરંગામનીકિનીમ્॥
જિગીષતાં સુરશ્રેષ્ઠ સ્થિતિરેષા સનાતની

સામ દાનં ચ ભેદશ્ચ ચતુર્થો દંડ એવ ચ॥
નીતૌ ક્રમાત્પ્રયોજ્યાશ્ચ દેશકાલવિશેષતઃ

તત્ર સામ પ્રયોક્તવ્યમાર્યેષુ ગુણવત્સુ ચ॥
દાનં લુબ્ધેષુ ભેદશ્ચ શંકિતોષ્વિતો નિશ્ચયઃ

દણ્ડશ્ચાપિ પ્રયોક્તવ્યો નિત્યકાલં દુરાત્મસુ॥
સામ દૈત્યેષુ નૈવાસ્તિ નિર્ગુણત્વાદ્દુરાત્મસુ

શ્રિયા તેષાં ચ કિં કાર્યં સમૃદ્ધાનાં તથાપિ યત્॥
જાતિધર્મેણ ચાભેદ્યા વિધાતુરપિ તે મતાઃ

એકો હ્યુપાયો દંડોઽત્ર ભવતાં યદિ રોચતે॥
દુર્જનઃ સુજનત્વાય કલ્પતે ન કદાચન

લાલિતઃ પાલિતો વાપિ સ્વસ્વભાવં ન મુંચતિ॥
એવં મે મન્યતે બુદ્ધિર્ભવંતો યદ્વ્યવસ્યતામ્

એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષ એવમેવેત્યુવાચ હ॥
કર્તવ્યતાં ચ સંચિંત્ય પ્રોવાચામરસંસદિ

બહુમાનેન મે વાચં શ્રૃણુધ્વં નાકવાસિનઃ

ભવંતો યજ્ઞભોક્તારઃ સતામિષ્ટાશ્ચ સાત્ત્વિકાઃ॥
સ્વેસ્વે પદે સ્થિતા નિત્યં જગતઃ પાલને રતાઃ

ભવતાં ચ નિમિત્તેન બાધંતે દાનવેશ્વરાઃ॥
તેષાં સમાદિ નૈવાસ્તિ દંડ એવ વિધીયતામ્

ક્રિયતાં સમરે બુદ્ધિઃ સૈન્યં સંયોજ્યતામિતિ॥
આવાદ્યંતાં ચ શસ્ત્રાણિ પૂજ્યં તાં શસ્ત્રદેવતાઃ

ઇત્યુક્તાઃ સમનહ્યંત દેવાનાં યે પ્રધાનતઃ॥
વાજિનામયુતેનાજૌ હેમપટ્ટપરિષ્કૃતાઃ

વાહનાનિ વિમાનાનિ યોજયંતુ મમામરાઃ॥
યમં સેનાપતિં કૃત્વા શીઘ્રં નિર્યાત દેવતાઃ

નાનાશ્ચર્યગુણોપેતા દુર્જયા દેવદાનવૈઃ॥
રથો માતલિના યુક્તો મહેંદ્રસ્યાપ્યદૃશ્યત

યમો મહિષમાસ્થાય સેનાગ્રે સમવર્તત॥
ચંડકિંકિણિવૃંદેન સર્વતઃ પરિવારિતઃ

કલ્પકાલોજ્જવાલાપૂરિતાંબરગોચરઃ॥
હુતાશ ઉરણારૂઢઃ શક્તિહસ્તો વ્યવસ્થિતઃ

પવનોંઽકુશપાણિસ્તુ વિસ્તારિતમહાજવઃ॥
મહાઋક્ષં સમારૂઢં સેનાગ્રે સમદૃશ્યત

ભુજગેન્દ્રં સમારૂઢો જલેશો ભગવાન્સ્વયમ્॥
મહાપાશધરો વીરઃ સેનાયાં સમવર્તત

નરયુક્તે રથે દિવ્યે ધનાધ્યક્ષો વ્યચીચરત્॥
મહાસિંહરવો યુદ્ધે ગદાહસ્તો વ્યવસ્થિતઃ

રાક્ષસેશોઽથ નિરૃતી રથે રક્ષોમુખૈર્હયૈઃ॥
ધન્વી રક્ષોગણવૃતો મહારાવો વ્યદૃશ્યત

ચંદ્રાદિત્યાવશ્વિનૌ ચ વસવઃ સાધ્યદેવતાઃ॥
વિશ્વેદેવાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ સન્નદ્ધાસ્તસ્થુરાહવે

હેમપીઠત્તરાસંગાશ્ચિત્રવર્માયુધધ્વજાઃ॥
ગંધર્વાઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત કૃત્વા વિશ્વાવસું મુખે

તથા રક્તોત્તરાસંગા નિર્મલાયોવિભૂષણાઃ॥
ગૃધ્રધ્વજા અદૃશ્યંત રાક્ષસા રક્તમૂર્ધજાઃ

તથા ભીમાશનિકરાઃ કૃષ્ણવસ્ત્રા મહારથાઃ॥
યક્ષાસ્તત્ર વ્યદૃશ્યંત મણિભદ્રાદિકોટિશઃ

તામ્રોલૂકધ્વજા રૌદ્રા દ્વીપિચર્માંબરાસ્તથા॥
પિશાચાસ્તત્ર રાજંતે મહાવેગપુરઃસરાઃ

તથૈવ શ્વેતવસનાઃ સિતપટ્ટપતાકિનઃ॥
મત્તેભવાહનપ્રાયાઃ કિંનરાસ્તસ્થુરાહવે

મુક્તાજાલ પિરષ્કારો હંસો હારસમપ્રભઃ॥
કેતુર્જલધિનાથસ્ય સૌમ્યરૂપો વ્યરાજત

પંચરાગમહારત્નવિટંકો ધનદસ્ય ચ॥
ધ્વજઃ સમુત્થિતો ભાતિ યાતુકામ ઇવાંબરમ્

કાર્ષ્ણલોહમયો ધ્વાંક્ષો યમસ્યાભૂન્મહાધ્વજઃ॥
રાક્ષસેશસ્ય વદનં પ્રેતસ્ય ધ્વજ આબભૌ

હેમસિંહધ્વજૌ દેવૌ ચન્દ્રાર્કવમિતદ્યુતિ॥
કુંભેન ચિત્રવર્ણેન કેતુરાશ્વિનયોરભૂત્

માતંગો હેમરચિતશ્ચિત્રરત્નપરિષ્કૃતઃ॥
ધ્વજઃ શતક્રતોરાસીત્સિતચા મરસંસ્થિતઃ

અન્યેષાં ચ ધ્વજાસ્તત્ર નાનારૂપા બભૂ રણે॥
સનાગયક્ષગંધર્વમહોરગનિશાચરા

સેના સા દેવરાજસ્ય દુર્જયા પ્રત્યદૃશ્યત॥
કોટયસ્તાસ્ત્રયસ્ત્રિંશન્નાનાદેવકાયિનામ્

હૈમાચલાભે સિતકર્ણચામરે સુવર્ણપદ્મામલસુંદરસ્રજિ॥
કૃતાભિરામોજ્જ્વલકુંકુમાંકુરે કપોલલીતાવિવિમુક્તરાવે

શ્રિતસ્તદૈરાવણનામકુંજરે મહાબલશ્ચિત્રવિશેષિતાંબરઃ॥
વિશાલવજ્રાંગવિતાનભૂષિતઃ પ્રકીર્ણકેયૂરભુજાગ્રમંડલઃ

સહસ્રદૃગ્બંદિસહસ્રસંસ્તુતસ્ત્રિવિષ્ટપેઽશોભત પાકશાસનઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારીકાખણ્ડે તારકાસુરદેવેન્દ્રયુદ્ધોપક્રમવર્ણનંનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ