સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.16

॥લોમશ ઉવાચ॥
તતઃ શચી તાન્પ્રોવાચ વાચં ધર્માર્થસંયુતામ્॥
મા ચિંતા ક્રિયતાં દેવા બૃહસ્પતિપુરોગમઃ

ગચ્છત ત્વરિતાઃ સર્વે શક્રં દ્રષ્ટું વિચક્ષણાઃ॥
બ્રહ્મહત્યાભિભૂતોઽસૌ યત્રાસ્તે સુરસત્તમઃ

બહૂનાં કારણેનૈવ વિશ્વરૂપે હિ મંદધીઃ॥
હતસ્તેન મહેંદ્રેણ સર્વૈઃ સોઽપિ નિરાકૃતઃ

તસ્માત્સર્વૈર્ભવદ્ભિશ્ચ ગંતવ્યં યત્ર સ પ્રભુઃ॥
અવજ્ઞા હિ કૃતા પૂર્વં મહેંદ્રેણ તવાનઘ

અવજ્ઞામાત્રક્ષુબંધેન ત્વયા શપ્તઃ પુરંદરઃ॥
તથૈવ શાપિતશ્ચાસિ મયા ત્વં હિ બૃહસ્પતે

નિરસ્તોઽપિ હિ તસ્માત્ત્વમવસાનપરો ભવ

યથા મદર્થમાનીતૌ શક્રે જીવતિ તાવુભૌ॥
ત્વયિ જીવતિ ભો બ્રહમન્કાર્યં તવ કરિષ્યતિ

કોઽપિ સૌભાગ્યવાઁલ્લોકે તવ ક્ષેત્રે જનિષ્યતિ॥
પુત્રં વિખ્યાતનામાનમત્રનૈવાસ્તિ સંશયઃ

ગચ્છ શીઘ્રં સુરૈઃસાર્દ્ધં શક્રમાનય મ ચિરમ્॥
પ્રયાસિ ત્વરિતો નો ચેત્પુનઃ શાપં દદામિ તે

શચ્યોક્તં વચનં શ્રુત્વા સુરૈઃ સાર્દ્ધં જગામ સઃ॥
પુરંદરં ગતાઃ સર્વે બ્રહ્મહત્યાભિપીડિતમ્

સરસસ્તીરમાસાદ્ય તે શક્રં ચાભ્યવાદયન્॥
દૃષ્ટાઃ શક્રેમ તે સર્વે તદા હ્યપ્સુ સ્થિતેન વૈ

ઉવાચ દેવાનેદેવેશઃ કસ્માદ્યૂયમિહાગતાઃ॥
અહં હિ પાતકગ્રસ્તો બ્રહ્મહત્યાપરિપ્સુતઃ॥
અપ્સુ તિષ્ઠામિ ભો દેવા એકાકી તપસાન્વિતઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સર્વે દેવાઃ શતક્રતોઃ॥
ઊચુર્વિહ્વલિતા એનં દેવરાજાનમદ્ભુતમ્

એતાદૃશં ન વાચ્યં તે પરેષામુપકારતઃ॥
કૃતં ત્વયૈવ યત્કર્મ વિશ્વરૂપવધાદિકમ્

વિશ્વકર્મસુતેનૈવ કૃતં યાજનમદ્ભુતમ્॥
યેન દેવાઃ ક્ષયં યાંતિ ઋષયોઽપિ મહાપ્રભાઃ

તસ્માદ્વતસ્ત્વયા દેવ પરેષામુપકારતઃ॥
તતઃ સર્વે વયં પ્રાપ્તાસ્ત્વાં નેતુમમરાવતીમ્

એવં વિવદમાનેષુ દેવેષુ ચ તદાઽબ્રવીત્॥
બ્રહ્મહત્યા ત્વરાયુક્તા દેવેંદ્રં વરયામ્યહમ્

તદા બૃહસ્પતિર્વાક્યમુવાચ સહસૈવ તુ

॥બૃહસ્પતિરુવાચ॥
વાસાર્થં ચ કરિષ્યામઃ સ્થાનાનિ તવ સાંપ્રતમ્॥
પ્રસાંત્વિતા તદા હત્યા દેવૈસ્તત્કાર્યગૌરવાત્

વિમૃશ્ય સર્વે વિભજુશ્ચતુર્દ્ધા હત્યાં સુરાસ્તે ઋષયો મનીષિણઃ॥
યક્ષાઃ પિશાચા ઉરગાઃ પતંગાસ્તથા ચ સર્વે સુરસિદ્ધચારણાઃ

આદૌ ક્ષમાં પ્રતિ તદા ઊચુઃ સર્વે દિવૌકસઃ॥
હે ક્ષમેંઽશસ્ત્વયા ગ્રાહ્યો હત્યાયાઃ કાર્યસિદ્ધયે

સુરાણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા ધરિત્રી કંપિતાઽવદત્॥
કથં ગ્રાહ્યે મયા હ્યંશો હત્યાયાસ્તદ્વિમૃશ્યતામ્

અહં હિ સર્વભૂતાનાં ધાત્રી વિશ્વં ધરામ્યહમ્॥
અપવિત્રા ભવિષ્યામિ એનસા સંવૃતા ભૃશમ્

પૃથ્વયાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બૃહસ્પતિરુવાચ તામ્॥
મા ભૌષીશ્ચારુસર્વાંગિ નિષ્પાપાસિ ન ચાન્યથા

યદા યદુકુલે શ્રીમાન્વાસુદેવો ભવિષ્યતિ॥
તદા તત્પદવિન્યાસાન્નષ્પાપા ત્વં ભવિષ્યસિ

કુરુ વાક્યં ત્વમસ્માકં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇત્યુક્તા પૃથિવી તેષાં નિષ્પાપા સાકરોદ્વચઃ॥
તતો વૃક્ષાન્સમાહૂય સર્વે દેવાઽબ્રુવન્વચઃ

હત્યાંશો હિ ગ્રહીતવ્યો ભવદ્ભિઃ કાર્યસિદ્ધયે॥
એવમુક્તાઽબ્રુવન્વબૃક્ષા દેવાન્સર્વે સમાગતાઃ

વયં સર્વે તથા ભૂતાસ્તાપસાનાં ફલપ્રદાઃ॥
તદા હત્યાન્વિતાઃ સર્વે ભવિષ્યંતિ તપસ્વિનઃ

પાપિનો હિ મહાભાગાસ્તસ્માત્સર્વં વિમૃશ્યતામ્॥
તદા પુરોધસા ચોક્તાઃ સર્વે વૃક્ષાઃ સમાગતાઃ

મા ચિંતા ક્રિયતાં સર્વૈઃ પ્રસાદાચ્ચ શતક્રતોઃ॥
છેદિતાશ્ચૈવ સર્વે વૈ હ્યનેકાંશત્વમાગતાઃ

તતો વિટપિનો નિત્યં યૂયં સર્વે ભવિષ્યથ॥
ઇત્યુક્તાસ્તે તદા સર્વેગૃહ્ણન્હત્યાં વિભાગશઃ

તતો હ્યપઃ સમાહૂય ઊચુઃ સર્વે દિવૌકસઃ॥
અદ્ભિશ્ચ ગૃહ્યતામદ્ય હત્યાંશઃ કાર્યસિદ્ધયે

તદા હ્યાપો મિલિત્વાથ ઊચુઃ સર્વાઃ પુરોધસમ્॥
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ તથા દુશ્ચરિતાનિ ચ

અસ્મત્સંપર્કસંબંધાત્સ્નાનશૌચાશનાદિભિઃ॥
પુનંતિ પ્રાણિનઃ સર્વે પાપેન પરિવેષ્ટિતાઃ

તાસાં વચનમાકર્ણ્ય બૃહસ્પતિરુવાચ હ॥
મા ભયં ક્રિયતામાપ એનસા દુસ્તરેણ હિ

આપઃ પુનંતુ સર્વેષાં ચરાચરનિવાસિનામ્॥
તદા સ્ત્રિયઃ સમાહૂય બૃહસ્પતિરુવાચ હ

અદ્યૈવ ગ્રાહ્યે હત્યાંશઃ સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધયે॥
નિશમ્ય તદ્ગુરોર્વાક્યમૂચુઃ સર્વાશ્ચયોપિતઃ

પાપમાચરતે યોષા તેન પાપેન નાન્યથા॥
લિપ્યંતે બહવઃ પક્ષા ઇતિ વેદાનુશાસનમ્

શ્રુતમસ્તિ ન તે કિંચિદ્ધેપુરોધો વિમૃશ્યતામ્॥
યોષિદ્ભિઃ પ્રોચ્યમાનોઽપિ ઉવાચાથ બૃહસ્પતિઃ

મા ભયં ક્રિયતાં સર્વાઃ પાપાદસ્માત્સુલોચનાઃ॥
ભવિષ્યાણાં તથાન્યેષાં ભવિષ્યતિ ફલપ્રદઃ॥
હત્યાંશો યો હિ સર્વાસાં યથાકામિત્વમેવ ચ

એવમંશાશ્ચ ત્યાયાશ્ચત્વારઃ કલ્પિતાઃ સુરૈઃ॥
નિવાસમકરોત્સદ્યસ્તેષુતેષુ દ્વિજોત્તમાઃ

નિષ્પાપો હિ તદા જાતો મહેંદ્રો હ્યભિષેચિતઃ॥
દેવપુર્યાં સુરગણૈસ્તથૈવ ઋષભિઃ સહ

શચ્યા સમેતો હિ તદા પુરંદરો બભૂવ વિશ્વાધિપતિર્મહાત્મા॥
દેવૈઃ સમેતો હિ મહાનુભાવૈર્મુનીશ્વરૈઃ સિદ્ધગણૈસ્તદાનીમ્

તદાગ્નયઃ શોભના વાયવશ્ચ સર્વે ગ્રહાઃ સુપ્રભાઃ શાંતિયુક્તાઃ॥
જાતાઃ સદ્યઃ પૃથિવી શોભમાના તથાદ્રયો મણિપ્રભવા બભૂવુઃ

પ્રસન્નાનિ તથા હ્યાસન્મનાંસિ ચ મનસ્વિનામ્

નદ્યશ્ચામૃતવાહિન્યો વૃક્ષા હ્યાસન્સદાફલાઃ॥
અકૃષ્ટપચ્યૌષધયો બભૂવુશ્ચમૃતોપમાઃ

ઐકપદ્યેન સર્વેષામિંદ્રલોકનિવાસિનામ્॥
બભૂવ પરમોત્સાહો મહામોદકરસ્તથા

॥લોમશ ઉવાચ॥
એતસ્મિન્નંતરે ત્વષ્ટા દૃષ્ટ્વા ચેંદ્રમહોત્સવમ્॥
બભૂવ રુષિ તોઽતીવ પુત્રશોકપ્રપીડિતઃ

જગામ નિર્વેદપરસ્તપસ્તપ્તું સુદારુણમ્॥
તપસા તેન સંતુષ્ટો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ત્વષ્ટારમબ્રવીત્તુષ્ટો વરં વરય સુવ્રત॥
તદા વવ્રે વરં ત્વષ્ટા સર્વલોકભયાવહમ્॥
વરં પુત્રો હિ દાત્વોય દેવાનાં હિ ભયાવહઃ

તથેતિ ચ વરો દત્તો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના॥
વરદાનાત્સદ્ય એવ બભૂવ પુરુષસ્તદા

વૃત્રનામાંકિતસ્તત્ર દૈત્યો હિ પરમાદ્ભુતઃ॥
ધનુષાં શતમાત્રં હિ પ્રત્યહં વવૃધેઽસુરઃ

પાતાલાન્નિર્ગતા દૈત્યા યે પુરાઽમૃતમંથને॥
ઘાતિતાઃ સુરસંઘૈશ્ચ ભૃગુણા જીવિતાસ્ત્વરાત્

સર્વં મહીતલં વ્યાપ્તં તેનૈકેન મહાત્મના

તદા સર્વેઽપિ ઋષયો વધ્યમાનાસ્તપસ્વિનઃ॥
બ્રહ્માણં ત્વરિતાઃ સર્વે ઊચુર્વ્યસનમાગતમ્

તથા ચેંદ્રાદયો દેવા ગંધર્વાઃ સમરુદ્ગણાઃ॥
બ્રહ્મણા કથિતં સર્વં ત્વષ્ટુશ્ચૈતચ્ચિકીર્ષિતમ્

ભવદ્વધાર્થં જનિતસ્તપસા પરમેણ તુ॥
વૃત્ત્રોનામ મહાતેજાઃ સર્વદૈત્યાપિધો મહાન્

તથાપિ યત્નઃ ક્રિયતાં યથા વધ્યો ભવેદસૌ॥
નિશમ્ય બ્રહ્મણો વાક્યમૂચુર્દ્દેવાઃ સવાસવાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ॥
યદા ઇંદ્રો હિ હત્યાયા વિમુક્તઃ સ્થાપિતો દિવિ॥
તદાસ્માભિરકાર્યં વૈ કૃતમસ્તિ દુરાસદમ્

શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણ્યનેકાનિ સંક્ષિપ્તાનિ હ્યબુદ્ધિતઃ॥
દધીચ સ્યાશ્રમે બ્રહ્મન્કિં કાર્યં કરવામહે

તચ્છ્રુત્વા પ્રહસન્વાક્યં દેવાન્બ્રહ્મા તદાઽબ્રવીત્॥
ચિરં સ્થિતાનિ વિજ્ઞાયાગચ્છધ્વં તાનિ વૈ સુરાઃ

ગત્વા દેવાસ્તદા સર્વે નાપશ્યન્સ્વં સ્વમાયુધમ્॥
પપ્રચ્છુશ્ચ દધીચિં તે સોઽવાદીન્નૈવ વેદ્ભયહમ્

પુનર્બ્રહ્માણમાગાત્ય ઊચુઃ સર્વે મુનેર્વચઃ

બ્રહ્મોવાચ તદા દેવાન્સર્વેષાં કાર્યસિદ્ધયે॥
તસ્યાસ્થીન્યેવ યાચધ્વં પ્રદાસ્યતિ ન સંશયઃ

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણો વાક્યં શક્રો વચનમબ્રવીત્

વિશ્વરૂપો હતો દેવ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે॥
એક એવ તદા બ્રહ્મન્પાપિષ્ઠોઽહં કૃતઃ સુરૈઃ

તથા પુરોધસા ચૈવ નિઃશ્રીકસ્તત્ક્ષણાત્કૃતઃ॥
દિષ્ટ્યા પરમયા ચાહં પ્રવિષ્ટો નિજમંદિરમ્

દધીચં ઘાતયિત્વા વૈ તસ્યાસ્થીનિ બહૂન્યપિ॥
અસ્ત્રાણિ તાનિ ભગવન્કૃતાનિ હ્યશુભાનિ વૈ

ત્વષ્ટ્રા હિ જનિતો યો વૈ વૃત્રો નામૈષ દૈત્યરાટ્॥
કથં તં ઘાતયામ્યેવં સતતં પાપભીરુણા॥
શક્રેણોક્તં નિશમ્યાથ બ્રહ્મા વાક્યમુવાચ હ

અર્થશાસ્ત્રપરેણૈવ વિધિના તમબોધયત્॥
આતતાયિનમાયાંતં બ્રાહ્મણં વા તપસ્વિનમ્॥
હંતુકામં જિઘાંસીયાન્ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્

॥ઇન્દ્ર ઉવાચ॥
દધીચસ્ય વધાદ્બ્રહ્મન્નહં ભીતો ન સંશયઃ॥
તસ્માદ્બ્રહ્મવધાત્સત્યં મહદેનો ભવિષ્યતિ

અતો ન કાર્યમસ્માભિર્બ્રાહ્મણાનાં તુ હેલનમ્॥
હેલનાદ્બહવો દોષા ભવિષ્યંતિ ન ચાન્યથા

અદૃષ્ટં પરમં ધર્મ્યં વિધિના પરમેણ હિ॥
કર્તવ્યં મનસા ચૈવં પુરુષેણ વિજાનતા

નિઃસ્પૃહં તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા બ્રહ્મા હ્યુવાચ તમ્॥
શક્રસ્વબુદ્ધ્યાવર્તસ્વ દધીચિં ગચ્છ સત્વરમ્

યાચસ્વ તસ્ય ચાસ્થીનિ દધીચેઃ કાર્યગૌરવાત્॥
ગુરુણા સહિતઃ શક્રો દેવૈઃ સહ સમન્વિતઃ

તથેતિ ગત્વા તે સર્વે દધીચસ્યાશ્રમં શુભમ્॥
નાનાસત્ત્વસમાયુક્તં વૈરબાવવિવર્જિતમ્

માર્જારમૂષકાશ્ચૈવ પરસ્પરમુદાન્વિતાઃ॥
ઐકપદ્યેન સિંહાશ્ચ ગજિન્યઃ કલભૈઃ સહ

તથા જાત્યશ્ચ વિવિધાઃ ક્રીડાયુક્તાઃ પરસ્પરમ્॥
નકુલૈઃ સહ સર્પાશ્ચ ક્રીડાયુક્તાઃ પરસ્પરમ્

એવંવિધાન્યનેકાનિ હ્યશ્ચર્યાણિ તદાશ્રમે॥
પશ્યંતો વિબુધાઃ સર્વે વિસ્મયં પરમં યયુઃ

અથાસને મુનિશ્રેષ્ઠં દદૃશુઃ પરમાસ્થિતમ્॥
તેજસા પરમેણૈવ ભ્રાજમાનં યથા રવિમ્

વિભાવસું દ્વિતીયં વા સુવર્ચસહિતં તદા॥
યથા બ્રહ્મા હિ સાવિત્ર્યા તથાસૌ મુનિસત્તમઃ

તં પ્રણમ્ય તતો દેવા વચનં ચેદમબ્રુવન્॥
ત્વં દાતા ત્રિષુ લોકેષુ ત્વત્સકાશમિહગતાઃ

નિશમ્ય વચનં તેષાં દેવાનાં ભુનિરબ્રવીત્॥
કિમર્થ માગતાઃ સર્વે વદધ્વં તત્સુરોત્તમાઃ

પ્રયચ્છામિ ન સંદેહો નાન્યથા મમ ભાષિતમ્॥
તદોચુઃ સહિતાઃ સર્વે દધીચિં સ્વાર્થકામુકાઃ

ભયભીતા વયં વિપ્ર ભવદ્દર્શનકાંક્ષિણઃ॥
ત્રાતારં ત્વાં સમાકર્ણ્ય બ્રહ્મણા નોદિતા વયમ્

સમ્પ્રાપ્તા વિદ્ધિ તત્સર્વં દાતુમર્હોઽથ સુવ્રત

નિશમ્ય વચનં તેષાં કિં દાતવ્યં તદુચ્યતામ્

તતો દેવાબ્રુવન્વિપ્ર દૈત્યાનાં નિધનાયનઃ॥
શસ્ત્રનિર્માણકાર્યાર્થં તવાસ્થીનિ પ્રયચ્છ વૈ

પ્રહસ્યોવાચ વિપ્રર્ષિસ્તિષ્ઠધ્વં ક્ષણમેવ હિ॥
સ્વયમેવ ત્વહં દેવાસ્ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય કલેવરમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાનથો પત્નીં સમાહૂય સુવર્ચસમ્॥
પ્રોવાચ સ મહાતેજાઃ શ્રૃણુ દેવી શુચિસ્મિતે

અસ્થ્યર્થં યાચિતો દેવૈસ્ત્યજામ્યેતત્કલેવરમ્॥
બ્રહ્મલોકં વ્રજામ્યદ્ય પરમેણ સમાધિના

મયિ યાતે બ્રહ્મલોકં ત્વં સ્વધર્મેણ તત્ર મામ્॥
પ્રાપ્સ્યસ્યેવ ન સંદેહો વૃથા ચિન્તાં ચ મા કૃથાઃ

ઇત્યુક્ત્વા તાં સ્વપત્નીં સ પ્રેષયામાસ ચાશ્રમમ્॥
તતો દેવાગ્રતો વિપ્રઃ સમાધિમગમત્તદા

સમાધિના પરેણૈવ વિસૃજ્ય સ્વં કલેવરમ્॥
બ્રહ્મલોકં ગતઃ સદ્યઃ પુનર્નાવર્તતે યતઃ

દધીચિનામા મુનિવૃંદવર્યઃ શિવપ્રિયઃ શિવદીક્ષાભિયુક્તઃ॥
પરોપકારાર્થમિદં કલેવરં શીઘ્રં સ વિપ્રોઽત્યજદાત્મના તદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે દેવૈરસ્થિકૃતાઽભ્યર્થિતસ્ય દધીચેર્યોગેન સ્વદેહવિસર્જનનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ