સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.13-2

॥નારદ ઉવાચ॥
ઇતિ તસ્ય મુનીંદ્રસ્ય ભૂપતિઃ શુશ્રુવાન્વચઃ॥
પ્રાહ નાહં ગમિષ્યામિ ત્વાં વિહાય નરં ક્વચિત્

લિંગમારાધયિષ્યેઽદ્ય સર્વસિદ્ધિપ્રદં નૃણામ્॥
ત્વયૈવાનુગૃહીતોઽદ્ય યાંતુ સર્વે યથાગતમ્

તદ્ભૂપતિવચઃ શ્રુત્વા બકો ગૃધ્રોઽથ કચ્છપઃ॥
ઉલૂકશ્ચ તથૈવોચુઃ પ્રણતા લોમશં મુનિમ્

સ ચ સર્વસુહૃદ્વિપ્રસ્તથેત્યેવાહ તાંસ્તદા॥
પ્રણોદ્યાન્પ્રણતાન્સર્વાનનુજગ્રાહ શિષ્યવત્

શિવદીક્ષાવિધાનેન લિંગપૂજાં સમાદિશત્॥
તેષામનુગ્રહપરો મુનિઃ પ્રમતવત્સલઃ॥
તીર્થાદપ્યધિકં સ્થાને સતાં સાધુસમાગમઃ

પચેલિમફલઃ સદ્યો દુરંતકલુપાપહઃ॥
અપૂર્વઃ કોઽપિ સદ્ગોષ્ઠીસહસ્રકિરણોદયઃ

ય એકાંતતયાત્યંતમંતર્ગતતમોપહઃ॥
સાધુગોષ્ઠીસમુદ્ભૂતસુખામૃતરસોર્મયઃ

સર્વે વરાઃ સુધાકારાઃ શર્કરામધુષડ્રસાઃ॥
તતસ્તે સાધુસંસર્ગં સંપ્રાપ્તાઃ શિવશાસનાત્

આરેભિરે ક્રિયાયોગં માર્કંડનૃપપૂર્વકાઃ॥
તેષાં તપસ્યતામેવં સમાજગ્મે કદાચન॥
તીર્થયાત્રાનુષંગેન લોમશાલોકનોત્સુકઃ

મુખ્યા પુરુષયાત્રા હિ તીર્થયાત્રાનુષંગતઃ॥
સદ્ભિઃ સમાશ્રિતો ભૂપ ભૂમિભાગસ્તથોચ્યતે

કૃતાર્હણાતિથ્યવિધિં વિશ્રાંતં માં ચ ફાલ્ગુન॥
પ્રણમ્ય તેઽથ પપ્રચ્છુર્નાડીજંઘપુરઃ સરાઃ

॥ત ઉચુઃ॥
શાપભ્રષ્ટા વયં બ્રહ્મંશ્ચત્વારોઽપિ સ્વકર્મણા॥
તન્મુક્તિસાધનાર્થાય સ્થાનં કિંચિત્સમાદિશ

ઇયં હિ નિષ્ફલા ભૂમિઃ શપલં ભારતં મુને

તત્રાપિ ક્વચિદેકત્ર સર્વતીર્થફલં વદ॥
ઇતિ પૃષ્ટસ્ત્વહં તૈશ્ચ તાનબ્રવમિદં તદા

સંવર્તં પરિપૃચ્છધ્વં સ વો વક્ષ્યતિ તત્ત્વતઃ॥
સર્વતીર્થફલાવાપ્તિકારકં ભૂપ્રદેશકમ્

॥ત ઉચુઃ॥
કુત્રાસૌ વિદ્યતે યોગી નાજ્ઞાસિષ્મ વયં ચ તમ્॥
સંવર્તદર્શનાન્મુક્તિરિતિ ચાસ્મદનુગ્રહઃ

યદિ જાનાસિ તં બ્રૂહિ સુહૃત્સંગો ન નિષ્ફલઃ॥
તતોઽહમબ્રવં તાંશ્ચ વિચાર્યેદં પુનઃપુનઃ

વારાણસ્યામસાવાસ્તે સંવર્તો ગુપ્તલિંગભૃત્॥
મલદિગ્ધો વિવસનો ભિક્ષાશી કુતપાદનુ

કરપાત્રકૃતાહારઃ સર્વથા નિષ્પરિગ્રહઃ॥
ભાવયન્બ્રહ્મ પરમં પ્રણવાભિધમીશ્વરમ્

ભુક્ત્વા નિર્યાતિ સાયાહ્ને વનં ન જ્ઞાયતે જનૈઃ॥
યોગીશ્વરોઽસૌ તદ્રૂપાઃ સન્ત્યન્યે લિંગધારિણઃ

વક્ષ્યામિ લક્ષણં તસ્ય જ્ઞાસ્યથ તં મુનિમ્॥
પ્રતોલ્યા રાજમાર્ગે તુ નિશિ ભૂમૌ શવં જનૈઃ

અવિજ્ઞાતં સ્થાપનીયં સ્થેયં તદવિદૂરતઃ॥
યસ્તાં ભૂમિમુપાગમ્ય અકસ્માદ્વિનિર્વતતે

સ સંવર્તો ન ચાક્રામત્યેષ શલ્યમસંશયમ્॥
પ્રષ્ટવ્યોઽભિમતં ચાસાવુપાશ્રિત્ય વિનીતવત્

યદિ પૃચ્છતિ કેનાહમાખ્યાત ઇતિ માં તતઃ॥
નિવેદ્ય ચૈતદ્વક્તવ્યં ત્વામાખ્યાયાગ્નિમાવિશત્

તચ્છ્રુત્વા તે તથા ચક્રુઃ સર્વેપિ વચનં મમ॥
પ્રાપ્ય વારાણસીં દૃષ્ટ્વા સંવર્તં તે તથા વ્યધુઃ

શવં દૃષ્ટ્વા ચ તૈર્ન્યસ્તં સંવર્તો વૈ ન્યવર્તત॥
ક્ષુત્પરીતોઽપિ તં જ્ઞાત્વા યયુસ્તમનુ શીઘ્રગમ્

તિષ્ઠ બ્રહ્મન્ક્ષણમિતિ જલ્પંતો રાજમાર્ગગમ્॥
યાતિ નિર્ભર્ત્સયત્યેષ નિવર્તધ્વમિતિ બ્રુવન્

સમયા મામરે ભોઽદ્ય નાગંતવ્યં ન વો હિતમ્॥
પલાયનમસૌ કૃત્વા ગત્વા દૂરતરં સરઃ॥
કુપિતઃ પ્રાહ તાન્સર્વાન્કેનાખ્યાતોઽહમિત્યુત

નિવેદયત શીઘ્રં મે યથા ભસ્મ કરોમિ તમ્॥
શાપાગ્નિનાથ વા યુષ્માન્યદિ સત્યં ન વક્ષ્યથ

અથ પ્રકંપિતાઃ પ્રાહુર્નારદેનેતિ તં મુનિમ્॥
સ તાનાહ પુનર્યાતઃ પિશુનઃ ક્વ નુ સંપ્રતિ

લોકાનાં યેન સાપાગ્નૌ ભસ્મશેષં કરોમિ તમ્॥
બ્રહ્મબંધુમહં પ્રાહુર્ભીતાસ્તે તં પુનર્મુનિમ્

॥ત ઊચુઃ॥
ત્વં નિવેદ્ય સ ચાસ્માકં પ્રવિષ્ટો હવ્યવાહનમ્॥
તત્કાલમેવ વિપ્રેંદ્ર ન વિદ્મસ્તત્ર કારણમ્

॥સંવર્ત ઉવાચ॥
અહમપ્યેવમેવાસ્ય કર્તા તેન સ્વયં કૃતમ્॥
તદ્બ્રૂત કાર્યં નૈવાત્ર ચિરં સ્થાસ્યામિ વઃ કૃતે

॥અર્જુન ઉવાચ॥
યદિ નારદ દેવર્ષે પ્રવિષ્ટોઽસિ હુતાશનમ્॥
જીવિતસ્તત્કથં ભૂય આશ્ચર્યમિતિ મે વદ

॥નારદ ઉવાચ॥
ન હુતાશઃ સમુદ્રો વા વાયુર્વા વૃક્ષપર્વતઃ॥
આયુધં વા ન મે શક્તા દેહપાતાય ભારત

પુનરેતત્કૃતં ચાપિ સંવર્તો મન્યતે યથા॥
અહં સન્માનિતશ્ચેતિ વહ્નિં પ્રાપ્યાપ્યગામહમ્

યથા પુષ્પગૃહે કશ્ચિત્પ્રવિશત્યંગ ફાલ્ગુન॥
તથાહમગ્નિં સંવિશ્ય યાતવાનુત્તરં શ્રૃણુ

સંવર્તસ્તાન્પુનઃ પ્રાહ માર્કંડેયમુખાનિતિ॥
વિશલ્યઃ પંથાઃ ક્ષુધિતોઽહં પુનઃ પુરીમ્॥
ભિક્ષાર્થં પર્યટિષ્યામિ પ્રશ્રં પ્રબ્રૂત ચૈવ મે

॥ત ઊચુઃ॥
શાપભ્રષ્ટા વયં મોક્ષં પ્રાપ્સ્યામસ્તવદનુગ્રહાત્॥
પ્રતીકારં તદાખ્યાહિ પ્રણતાનાં મહામુને

યત્ર તીર્થે સર્વતીર્થફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ॥
તત્તીર્થં બ્રૂહિ સંવર્ત તિષ્ઠામો યત્ર વૈ વયમ્

॥સંવર્ત ઉવાચ॥
નમસ્કૃત્ય કુમારાય દુર્ગાભ્યશ્ચ નરોત્તમાઃ॥
તીર્થં ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ મહીસાગરસંગમમ્

અમુના રાજસિંહેન ઇંદ્રદ્યુમ્નેન ધીમતા॥
યજનાદ્દ્વ્યંગુલોત્સેધા કૃતેયં વસુધાયદા

તદા સંતાપ્યમાનાયા ભુવઃ કાષ્ઠસ્ય વૈ યથા॥
સુસ્રાવ યો જલૌઘશ્ચ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

મહીનામ નદી ચ પૃથિવ્યાં યાનિકાનિચિત્॥
તીર્થાનિ તેષાં સલિલસંભવં તજ્જલં વિદુઃ

મહીનામ સમુત્પન્ના દેશે માલવકાભિધે॥
દક્ષિણં સાગરં પ્રાપ્તા પુણ્યોભયતટાશિવા

સર્વતીર્થમયી પૂર્વં મહીનામ મહાનદી॥
કિં પુનર્યઃ સમાયોગસ્તસ્યાશ્ચ સરિતાં પતેઃ

વારાણસી કુરુક્ષેત્રં ગંગા રેવા સરસ્વતી

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિધ્યા ચન્દ્રભાગા ઇરાવતી॥
કાવેરી શરયૂશ્ચૈવ ગંડકી નૈમિષં તથા

ગયા ગોદાવરી ચૈવ અરુણા વરુણા તથા॥
એતાઃ પુણ્યાઃ શતશોન્યા યાઃ કાશ્ચિત્સરિતો ભુવિ

સહસ્રવિંશતિશ્ચૈવ ષટ્‌શતાનિ તથૈવ ચ॥
તાસાં સારસમુદ્ભુતં મહીતોયં પ્રકીર્તિતમ્

પૃથિવ્યાં સર્વતીર્થેષુ સ્નાત્વા યત્ફલમાપ્યતે॥
તન્મહીસાગરે પ્રોક્તં કુમારસ્ય વચો યથા

એકત્ર સર્વતીર્થાનાં યદિ સંયોગમિચ્છથ॥
તદ્ગચ્છથ મહાપુણ્યં મહીસાગરસંગમમ્

અહં ચાપિ ચ તત્રૈવ બહૂન્વર્ષગણાન્પુરા॥
અવસં ચાગતશ્ચાત્ર નારદસ્ય ભયાત્તથા

સ હિ તત્ર સમીપસ્થઃ પિશુનશ્ચ વિશેષતઃ॥
મરુત્તઃ કુરુતે યત્નં તસ્મૈ બ્રૂયાદિદં ભયમ્

અત્ર દિગ્વાસસાં મધ્યે બહૂનાં તત્સમસ્ત્વહમ્॥
નિવસામ્યતિપ્રચ્છન્નો મરુત્તાદતિભીતવત્

પુનરત્રાપિ માં નૂનં કથયિષ્યતિ નારદઃ॥
તથાવિધા હિ ચેષ્ટાસ્ય પિશુનસ્ય પ્રદૃશ્યતે

ભવદ્ભિશ્ચ ન ચાપ્યત્ર વક્તાનાં કસ્યચિત્ક્વચિત્॥
મરુત્તઃ કુરુતે યત્નં ભૂપાલો યજ્ઞસિદ્ધયે

દેવાચાર્યેણ સંત્યક્તો ભ્રાત્રા મે કારણાં તરે॥
ગુરુપુત્રં ચ માં જ્ઞાત્વા યજ્ઞાર્ત્વિજ્યસ્ય કારણાત્

અવિદ્યાંતર્ગતૈર્યજ્ઞકર્મભિર્ન પ્રયોજનમ્॥
મમ હિંસાત્મકૈરસ્તિ નિગમોક્તૈરચેતનૈઃ

સમિત્પુષ્પકુશપ્રાયૈઃ સાધનૈર્યદ્યચેતનૈઃ॥
ક્રિયતે તત્તથા ભાવિ કાર્યં કારણવન્નૃણામ્

તદ્યૂયં તત્ર ગચ્છધ્વં શીઘ્રમેવ નૃપાનુગાઃ॥
અસ્તિ વિપ્રઃ સ્વયં બ્રહ્મા યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ તત્ર વૈ

સ હિ પૂર્વં મિથેઃ પુર્યાં વસન્નાશ્રમમુત્તમમ્॥
આગચ્છમાનં નકુલં દૃષ્ટ્વા ગાર્ગીં વચોઽબ્રવીત્

ગાર્ગિ રક્ષ પયો ભદ્રે નકુલોઽયમુપેતિ ચ॥
પયઃ પાતું કૃતિમતિં નકુલં તં નિરાકુરુ

ઇત્યુક્તો નકુલઃ ક્રુદ્ધઃ સ હિ ક્રુદ્ધઃ પુરાઽભવત્॥
જમદગ્નેઃ પૂર્વજૈશ્ચ શપ્તઃ પ્રોવાચ તં મુનિમ્

અહો વા ધિગ્ધિગિત્યેવ ભૂયો ધિગિતિ ચૈવ હિ॥
નિર્લજ્જતા મનુષ્યાણાં દૃશ્યતે પાપકારિણામ્

કથં તે નામ પાપાનિ પ્રકુર્વંતિ નરાધમાઃ॥
મરણાંતરિતા યેષાં નરકે તીવ્રવેદના

નિમેષોઽપિ ન શક્યેત જીવિતે યસ્ય નિશ્ચિતમ્॥
તન્માત્રપરમાયુર્યઃ પાપં કુર્યાત્કથં સ ચ

ત્વં મુને મન્યસે ચેદં કુલીનોઽસ્મીતિ બુદ્ધિમાન્॥
તતઃ ક્ષિપસિ માં મૂઢ નકુલોઽયમિતિ સ્મયન્

કિમધીતં યાજ્ઞવલ્ક્ય કા યોગેશ્વરતા તવ॥
નિરપરાધં ક્ષિપસિ ધિગધીતં હિ તત્તવ

કસ્મિન્વેદં સ્મૃતૌ કસ્યાં પ્રોક્તમેતદ્બ્રવીહિ મે॥
પરુષૈરિતિ વાક્યૈર્માં નકુલેતિ બ્રવીષિ યત્

કિમિદં નૈવ જાનાસિ યાવત્યઃ પરુષા ગિરઃ॥
પરઃ સંશ્રાવ્યતે તાવચ્છંકવઃ શ્રોત્રતઃ પુનરા

કંઠે યમાનુગાઃ પાદં કૃત્વા તસ્ય સુદુર્મતેઃ॥
અતીવ રુદતો લોહશંકૂન્ક્ષેપ્સ્યંતિ કર્ણયોઃ

વાવદૂકાશ્ચ ધ્વજિનો મુષ્ણંતિ કૃપણાઞ્જનાન્॥
સ્વયં હસ્તસહસ્રેણ ધર્મસ્યૈવં ભવદ્વિધાઃ

વજ્રસ્ય દિગ્ધશસ્ત્રસ્ય કાલકૂટસ્ય ચાપ્યુત॥
સમેન વચસા તુલ્યં મૃત્યોરિતિ મમાભવત્

કર્ણનાસિકનારાચાન્નિર્હરંતિ શરીરતઃ॥
વાક્છલ્યસ્તુ ન નિર્હર્તું શક્યો હૃદિશયો હિ સઃ

યંત્રપીડૈઃ સમાક્રમ્ય વરમેષ હતો નરઃ॥
ન તુ તં પરુષૈર્વાક્યૈર્જિઘાંસેત કથંચન

ત્વયા ત્વહં યાજ્ઞવલ્ક્ય નિત્યં પંડિતમાનિના॥
નકુલોસીતિ તીવ્રેણ વચસા તાડિતઃ કુતઃ

॥સંવર્ત ઉવાચ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ભૃશં વિસ્મિતમાનસઃ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽબ્રવીદેતત્પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ

નમોઽધર્માય મહતે ન વિદ્મો યસ્ય વૈ ભવમ્॥
પરમાણુમપિ વ્યક્તં કોત્ર વિદ્યામદઃ સતામ્

વિરંચિવિષ્ણુપ્રસમુખાઃ સોમેંદ્રપ્રમુખાસ્તથા॥
સર્વજ્ઞાસ્તેઽપિ મુહ્યતિ ગણનાસ્માદૃશં ચ કા

ધર્મજ્ઞોઽસ્મીતિ યો મોહાદાત્માનં પ્રતિપદ્યતે॥
સ વાયું મુષ્ટિના બદ્ધુમીહતે કૃપણો નરઃ

કેચિદજ્ઞાનતો નષ્ટાઃ કેચિજ્જ્ઞાનમદાદપિ॥
જ્ઞાનં પ્રાપ્યાપિ નષ્ટાશ્ચ કેચિદાલસ્યતોઽધમાઃ

વેદસ્મૃતીતિહાસેષુ પુરાણેષુ પ્રકલ્પિતમ્॥
ચતુઃપાદં તથા ધર્મં નાચરત્યધમઃ પશુઃ

સ પુરા શોચતે વ્યક્તં પ્રાપ્ય તચ્ચાંતકં ગૃહમ્॥
તથાહિ ગૃહ્યકારેણ શ્રુતૌ પ્રોક્તમિદં વચઃ

નકુલં સકુલં બ્રૂયાન્ન કંચિન્મર્મણિ સ્પૃશેત્॥
પ્રપઠન્નપિ ચૈવાહમિદં સર્વં તથા શુકઃ

આલસ્યેનાપ્યનાચારાદ્વૃથાકાર્યેકમંગ તત્

કેવલં પાઠ માત્રેણ યશ્ચ સંતુષ્યતે નરઃ॥
તથા પંડિતમાની ચ કોન્યસ્તસ્માત્પશુર્મતઃ

ન ચ્છંદાંસિ વૃજિનાત્તારયંતિ માયાવિનં માયયાઽઽવર્તમાનમ્॥
નીડં શકુંતા ઇવ જાતપક્ષાશ્છંદાસ્યેનં પ્રજહત્યંતકાલે

સ્વાર્ગાય બદ્ધકક્ષો યઃ પાઠમાત્રેણ બ્રાહ્મણઃ॥
સ બાલો માતુરંકસ્થો ગ્રહીતું સોમમિચ્છતિ

તદ્ભવાન્સર્વથા મહ્યમનયં સોઢુમર્હસિ॥
સર્વઃ કોઽપિ વદત્યેવં તન્મયૈવમુદાહૃતમ્

॥નકુલ ઉવાચ॥
વૃથેદં ભાષિતં તુભ્યં સર્વલોકેન યત્સમમ્॥
આત્માનં મન્યસે નૈતદ્વક્તું યોગ્યં મહાત્મનામ્

વાજિવારણલોહાનાં કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્॥
નારીપુરુષતોયાનામંતરં મહદંતરમ્

અન્યે ચેત્પ્રાકૃતા લોકા બહુપાપાનિ કુર્વતે॥
પ્રધાનપુરુષેણાપિ કાર્યં તત્પૃષ્ઠતોનુ કિમ્

સર્વાર્થં નિર્મિતં શાસ્ત્રં મનોબુદ્ધી તથૈવ ચ॥
દત્તે વિધાત્રા સર્વેષાં તથાપિ યદિ પાપિનઃ

તતો વિધાતુઃ કો દોષસ્ત એવ ખલુ દુર્ભગાઃ॥
બ્રાહ્મણેન વિશેષેણ કિં ભાવ્યં લોકવદ્યતઃ

યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ॥
સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે

તસ્માત્સદા મહદ્ભિશ્ચ આત્માર્થં ચ પરાર્થતઃ॥
સતાં ધર્મો ન સંત્યાજ્યો ન્યાય્યં તચ્છિક્ષણં તવ

યસ્માત્ત્વયા પીડિતોઽહં ઘોરેણ વચસા મુને॥
તસ્માચ્છીઘ્રં ત્વાં શપ્સ્યામિ શાપયોગ્યો હિ મે મતઃ

નકુલોઽસીતિ મામાહ ભવાંસ્તસ્માત્કુલાધમઃ॥
શીઘ્રમુત્પત્સ્યસે મોહાત્ત્વમેવ નકુલો મુને

॥સંવર્ત ઉવાચ॥
ઇતિ વાચં સમાકર્ણ્ય ભાવ્યર્થકૃતનિશ્ચયઃ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યો મરૌ દેશે વિપ્રસ્યાજાયતાત્મજઃ

દુરાચારસ્ય પાપસ્ય નિઘૃણસ્યાતિવાદિનઃ॥
દુષ્કુલીનસ્ય જાતોઽસૌ તદા જાતિસ્મરઃ સુતઃ

સોઽથ જ્ઞાનાત્સમાલોક્ય ભર્તૃયજ્ઞ ઇતિ દ્વિજઃ॥
ગુપ્તક્ષેત્રં સમાપન્નો મહીસાગરસંગમમ્

તત્ર પાશુપતો ભૂત્વા શિવારાધનતત્પરઃ॥
સ્વાયંભુવં મહાકાલં પૂજયન્વર્તતેઽધુના

યો હિ નિત્યં મહાકાલં શ્રદ્ધયા પૂજયેત્પુમાન્॥
સ દૌષ્કુલીનદોષેભ્યો મુચ્યતેઽહિરિવ ત્વચઃ

યથાયથા શ્રદ્ધયાસૌ તલ્લિંગં પરિપશ્યતિ॥
તથાતથા વિમુચ્યેત દોષૈર્જન્મશતોદ્ભવૈઃ

ભર્તૃયજ્ઞસ્તુ તત્રૈવ લિંગસ્યારાધનાત્ક્રમાત્॥
બીજદોષાદ્વિનિર્મુક્તસ્તલ્લિંગમહિમા ત્વસૌ

બભ્રું ચ નકુલં પ્રાહ વિમુક્તો દુષ્ટજન્મતઃ॥
યસ્માત્તસ્માદિદં તીર્થં ખ્યાતં વૈ બભ્રુ પાવનમ્

તસ્માદ્વ્રજધ્વં તત્રૈવ મહીસાગરસંગમમ્॥
પંચ તીર્થાનિ સેવન્તો મુક્તિમાપ્સ્યથ નિશ્ચિતમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા સંવર્તો યયાવભિમતં દ્વિજઃ॥
ભર્તૃયજ્ઞં મુનિં પ્રાપ્ય તે ચ તત્ર સ્થિતાભવન્

તતસ્તાનાહ સ જ્ઞાત્વા ગણાઞ્જ્ઞાનેન શાંભવાન્॥
મહદ્વો વિમલં પુણ્યં ગુપ્તક્ષેત્રે યદત્ર વૈ

ભવન્તોઽભ્યાગતા યત્ર મહીસાગરસંગમઃ॥
સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ પિંડદાનં વિશેષતઃ

અક્ષયં જાયતે સર્વં મહીસાગર સંગમે॥
કૃતં તથાઽક્ષયં સર્વં સ્નાનદાનક્રિયાદિકમ્

યદાત્ર સ્તાનકં ચક્રે દેવર્ષિર્નારદઃ પુરા॥
તદા ગ્રહૈર્વરા દત્તાઃ શનિના ચ વરસ્ત્વસૌ

શનૈશ્ચરેણ સંયુક્તા ત્વમાવાસ્યા યદા ભવેત્॥
શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત સ્નાનદાનપુરઃ સરમ્

યદિ શ્રાવણમાસસ્ય શનૈશ્ચરદિને શુભા॥
કુહૂર્ભવતિ તસ્યાં તુ સંક્રાંતિં કુરુતે રવિઃ

તસ્યામેવ તિથૌ યોગો વ્યતીપાતો ભવેદ્યદિ॥
પુષ્કરંનામ તત્પર્વ સૂર્યપર્વશતાધિકમ્

સર્વયોગસમાવાપઃ સથંચિદપિ લભ્યતે॥
તસ્મિન્દિને શનિં લોહં કાંચનં ભાસ્કરં તથા

મહીસાગરસંસર્ગે પૂજયીત યથાવિધિ॥
શનિમંત્રૈઃ શનિં ધ્યાત્વા સૂર્યમંત્રૈર્દિવાકરમ્

અર્ઘ્યં દદ્યાદ્ભાકરસ્ય સર્વપાપપ્રશાંતયે॥
પ્રયાગાદિધિકં સ્નાનં દાનં ક્ષેત્રાત્કુરોરપિ

પિંડદાનં ગયાક્ષેત્રાદધિકં પાંડુનંદન॥
ઇદં સંપ્રાપ્યતે પર્વ મહદ્ભિઃ પુણ્યરાશિભિઃ

પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્જાયતે દિવિ નિશ્ચિતમ્॥
યથા ગયાશિરઃ પુણ્યં પિતૄણાં તૃપ્તિદં પરમ્

તથા સમધિકઃ પુણ્યો મહીસાગરસંગમઃ

અગ્નિશ્ચ રેતો મૃડયા ચ દેહે રેતોધા વિષ્ણુરમૃતસ્ય નાભિઃ॥
એવં બ્રુવઞ્છ્રદ્ધયા સત્યવાક્યં તતોઽવગાહેત મહીસમુદ્રમ્

મુખં ચ યઃ સર્વનદીષુ પુણ્યઃ પાથોધિરંબા પ્રવરા મહી ચ॥
સમસ્તતીર્થાકૃતિરેતયોશ્ચ દદામિ ચાર્ઘ્યં પ્રણમામિ નૌમિ

તામ્રા રસ્યાઃ પયોવાહાઃ પિતૃપ્રીતિપ્રદાઃ શભાઃ॥
સસ્યમાલા મહાસિન્ધુર્દાતુર્દાત્રી પૃથુસ્તુતા॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય કન્યા ચ ક્ષિતિજન્મા રાવતી

મહીપર્ણા મહીશૃંગા ગંગા પશ્ચિમવાહિની॥
નદી રાજનદી ચેતિ નામાષ્ટાશમાલિકામ્

સ્નાનકાલે ચ સર્વત્ર શ્રાદ્ધકાલે પઠેન્નરઃ॥
પૃથુનોક્તાનિ નામાનિ યજ્ઞમૂર્તિપદં વ્રજેત્

મહીદોહે મહાનંદસંદોહે વિશ્વમોહિનિ॥
જાતાસિ સરિતાં રાજ્ઞિ પાપં હર મહીદ્રવે॥
॥ઇત્યર્ઘ્યમંત્રઃ

કંકણં રજતસ્યાપિ યોઽત્ર નિક્ષિપતે નરઃ॥
સ જાયતે મહીપૃષ્ઠે ધનધાન્યયુતે કુલે

મહીં ચ સાગરં ચૈવ રૌપ્યકંકણ પૂજયા॥
પૂજયામિ ભવેન્મા મે દ્રવ્યાનાશો દરિદ્રતા

॥કંકણક્ષેપણમ્॥
યત્ફલં સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞૈશ્ચ યત્ફલમ્॥
તત્ફલં સ્નાનદાનેન મહીસાગરસંગમે

વિવાદે ચ સમુત્પન્ને અપરાધી ચ યો મતઃ॥
જલહસ્તઃ સદા વાચ્યો મહીસાગરસંગમે

સંસ્નાપ્યાઘોરમંત્રેણ સ્થાપ્ય નાભિપ્રમાણકે॥
જલે કરં સમુદ્ધૃત્ય દક્ષિણં વાચયેદ્દ્રુતમ્

યદિ ધર્મોઽત્ર સત્યોઽસ્તિ સત્યશ્ચેત્સંગમસ્ત્વસૌ॥
સત્યાશ્ચેત્ક્રતુદ્રષ્ટારઃ સત્યં સ્યાન્મે શુભાશુભમ્

એવમુક્ત્વા કરં ક્ષિપ્ય દક્ષિણં સકલં તતઃ॥
નિઃસૃતઃ પાપકારી ચેજ્જ્વરેણાપીડ્યતે ક્ષણાત્

સપ્તાહાદ્દૃશ્યતે ચાપિ તાવન્નિર્દોષવાન્મતઃ॥
અત્ર સ્નાત્વા ચ જપ્ત્વા ચ તપસ્તપ્ત્વા તથૈવ ચ

રુદ્રલોકં સુબહવો ગતાઃ પુણ્યેન કર્મણા॥
સોમવારે વિશેષેણ સ્નાત્વા યોત્ર સુભક્તિતઃ

પંચ તીર્થાનિ કુરુતે મુચ્યતે પંચપાતકૈઃ॥
ઇત્યાદ્યુક્તં બહુવિધં તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

ભર્તૃયજ્ઞઃ શિવસ્યો ચ તેષામારાધને ક્રમમ્॥
શિવાગમોક્તમાદિશ્ય પૂજાયોગં યથાવિધિ

શિવભક્તિસમુદ્રૈકપૂરિતઃ પ્રાહ તાન્મુનિઃ॥
ન શિવાત્પરમો દેવઃ સત્યમેતચ્છિવવ્રતાઃ

શિવં વિહાય યો હ્યાન્યદસત્કિંચિદુપાસતે॥
કરસ્થં સોઽમૃતં ત્યક્ત્વા મૃગતૃષ્ણાં પ્રધાવતિ

શિવશક્તિમયં હ્યેતત્પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે જગત્॥
લિંગાંકં ચ ભગાંકં ચ નાન્યદેવાંકિતં ક્વચિત્

યશ્ચ તં પિતરં રુદ્રં ત્યક્ત્વા માતરમં બિકામ્॥
વર્તતેઽસૌ સ્વપિતરં ત્યક્તોદપિતૃપિંડકઃ॥
યસ્ય રુદ્રસ્ય માહાત્મ્યં [હ્ત્ત્પ્:॥%5ભ્ત્ત્પ્સ્:॥www.યોઉતુબે.ચોમ્।wઅત્છ્?વ્=qઓ_દુક્પુ5xઓ&ત્=4729સ્%20અપ્તોર્યામ%20સોમયાગે%20અગ્નિચયને%20પઞ્ચમી%20ચિત્યાં%20શતરુદ્રીયમ્%5દ્ શતરુદ્રીય]મુત્તમમ્

શ્રૃણુધ્વં યદિ પાપાનામિચ્છધ્વં ક્ષાલનં પરમ્॥
બ્રહ્મા હાટકલિંગં ચ સમારાધ્ય કપર્દિનઃ

જગત્પ્રધાનમિતિ ચ નામ જપ્ત્વા વિરાજતે॥
કૃષ્ણમૂલે કૃષ્ણલિંગં નામ ચાર્જિતમેવ ચ

સનકાદ્યૈશ્ચ તલ્લિંગં પૂજ્યાજયુર્જગદ્ગતિમ્॥
દર્ભાંકુરમયં સપ્ત મુનયો વિશ્વયોનિકમ્

નારદસ્ત્વંતરિક્ષે ચ જદદ્બીજમિદં ગૃણન્॥
વજ્રમિદ્રો લિંગમેવં વિશ્વાત્માનં ચ નામ ચ

સૂર્યસ્તામ્રં તથા લિંગં નામ વિશ્વસૃજં જપન્॥
ચંદ્રશ્ચ મૌક્તિકં લિંગં જપન્નામ જગત્પતિમ્

ઇંદ્રનીલમયં વહ્નિર્નામ વિશ્વેશ્વરં જપન્॥
પુષ્પરાગં ગુરુલિંગં વિશ્વયોનિં જપન્હરમ્

પદ્મરાગમયં શુક્રો વિશ્વકર્મેતિ નામ ચ॥
હેમલિંગં ચ ધનદો જપન્નામ્ના તથેશ્વરમ્

રૌપ્યજં વિશ્વદેવાશ્ચ નામાપિ જગતાંપતિમ્॥
વાયવો રીતિજં લિંગં શંભુમિત્યેવ નામ ચ

કાશજં વસવો લિંગં સ્વયંભુમિતિ નામ ચ॥
ત્રિલોહં માતરો લિંગં નામ ભૂતેશમેવ ચ

લૌહં ચ રક્ષસાં નામ ભૂતભવ્યભવોદ્ભવમ્॥
ગુહ્યકાઃ સીસજં લિંગં નામ યોગં જપંતિ ચ

જૈગીષવ્યો બ્રહ્મરન્ધ્રં નામ યોગેશ્વરં જપન્॥
નિમિર્નયનયોર્લિંગે જપઞ્શર્વેતિ નામ ચ

ધન્વંતરિર્ગોમયં ચ સર્વલોકેશ્વરેશ્વરમ્॥
ગંધર્વા દારુજં લિંગં સર્વશ્રેષ્ઠેતિ નામ ચ

વૈડૂર્યં રાઘવો લિંગં જગજ્જ્યેષ્ઠેતિ નામ ચ॥
બાણો મારકતં લિંગં વસિષ્ઠમિતિ નામ ચ

વરુણઃ સ્ફાટિકં લિંગં નામ્ના ચ પરમેશ્વરમ્॥
નાગા વિદ્રુમલિંગં ચ નામ લોકત્રયંકરમ્

ભારતી તારલિંગં ચ નામ લોકત્રયાશ્રિતમ્॥
શનિશ્ચ સંગમાવર્તે જગન્નાથેતિ નામ ચ

શનિદેશે મધ્યરાત્રૌ મહીસાગરસંગમે॥
જાતીજં રાવણો લિંગં જપન્નામ સુદુર્જયમ્

સિદ્ધાશ્ચ માનસં નામ કામમૃત્યુજરાતિગમ્॥
ઉંછજં ચ બલિર્લિંગં જ્ઞાનાત્મેત્યસ્ય નામ ચ

મરીચિપાઃ પુષ્પજં ચ જ્ઞાનગમ્યેતિ નામ ચ॥
શકૃતાઃ શકૃતં લિંગં જ્ઞાનજ્ઞેયેતિ નામ ચ

ફેનપાઃ ફેનજં લિંગં નામ ચાપિ સુદુર્વિદમ્॥
કપિલો વાલુકાલિંગં વરદં ચ જપન્હરમ્

સારસ્વતો વાચિલિંગં નામ વાગીશ્વરેતિ ચ॥
ગણા મૂર્તિમયં લિંગં નામ રુદ્રેતિ ચાબ્રુવન્

જાંબૂનદમયં દેવાઃ શિતિકણ્ઠેતિ નામ ચ॥
શંખલિંગં બુધો નામ કનિષ્ઠમિતિ સંજપન્

અશ્વિનૌ મૃન્મયં લિંગં નામ્ના ચૈવ સુવેધસમ્॥
વિનાયકઃ પિષ્ટલિંગં નામ્ના ચાપિ કપર્દિનમ્

નાવનીતં કુજો લિંગં નામ ચાપિ કરાલકમ્॥
તાર્ક્ષ્ય ઓદનલિંગં ચ હર્યક્ષેતિ હિ નામ ચ

ગૌડં કામસ્તથા લિંગં રતિદં ચેતિ નામ ચ॥
શચી લવણલિંગં તુ બભ્રુકેશેતિ નામ ચ

વિશ્વકર્મા ચ પ્રાસાદલિંગં યામ્યેતિ નામ ચ॥
વિભીષણશ્ચ પાંસૂત્થં સુહૃત્તમેતિ નામ ચ॥
વંશાંકુરોત્થં સગરો નામ સંગતમેવ ચ

રાહુશ્ચ રામઠં લિંગં નામ ગમ્યેતિ કીર્તયન્॥
લેપ્યલિંગં તથા લક્ષ્મીર્હરિનેત્રેતિ નામ ચ

યોગિનઃ સર્વભૂતસ્થં સ્થાણુરિત્યેવ નામ ચ॥
નાનાવિધં મનુષ્યાશ્ચ પુરુષંનામ નામ ચ

તેજોમયં ચ ઋક્ષાણિ ભગં નામ ચ ભાસ્વરમ્॥
કિંનરા ધાતુલિંગં ચ સુદીપ્તમિતિ નામ ચ

દેવદેવેતિ નામાસ્તિ લિંગં ચ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ॥
દંતજં વારણા લિંગં નામ રંહસમેવ ચ

સપ્તલોકમયં સાધ્યા બહૂરૂપેતિ નામ ચ॥
દૂર્વાંકુરમયં લિંગમૃતવઃ સર્વનામ ચ

કૌંકુમમપ્સરસો લિંગં નામ શંભોઃ પ્રિયેતિ ચ॥
સિંદૂરજં ચોર્વશી ચ નામ ચ પ્રિયવાસનમ્

બ્રહ્મચારિ ગુરુર્લિંગં નામ ચોષ્ણીષિણં વિદુઃ॥
અલક્તકં ચ યોગિન્યો નામ ચાસ્ય સુબભ્રુકમ્

શ્રીખંડં સિદ્ધયોગિન્યઃ સહસ્રાક્ષેતિ નામ ચ॥
ડાકિન્યો માંસ લિંગં ચ નામ ચાસ્ય ચ મીઢુષમ્

અપ્યન્નજં ચ મનવો ગિરિશેતિ ચ નામ ચ॥
અગસ્ત્યો વ્રીહિજં વાપિ સુશાંતમિતિ નામ ચ

યવજં દેવલો લિંગં પતિમિત્યેવ નામ ચ॥
વલ્મીકજં ચ વાલ્મીકિશ્ચિરવાસીતિ નામ ચ

પ્રતર્દનો બાણલિંગં હિરણ્યભુજનામ ચ॥
રાજિકં ચ તથા દૈત્યા નામ ઉગ્રેતિ કીર્તિતમ્

નિષ્પાવજં દાનવાશ્ચ લિંગનામ ચ દિક્પતિમ્॥
મેઘા નીરમયં લિંગં પર્જન્યપતિનામ ચ

રાજમાષમયં યક્ષા નામ ભૂતપતિં સ્મૃતમ્॥
તિલાન્નજં ચ પિતરો નામ વૃષપતિસ્તથા

ગૌતમો ગોરજમયં નામ ગોપતિરેવ ચ॥
વાનપ્રસ્થાઃ ફલમયં નામ વૃક્ષાવૃતેતિ ચ

સ્કંદઃ પાષાણલિંગં ચ નામ સેનાન્ય એવ ચ॥
નાગશ્ચાશ્વતરો ધાન્યં મધ્યમેત્યસ્ય નામ ચ

પુરોડાશમયં યજ્વા સ્રુવહસ્તેતિ નામ ચ॥
યમઃ કાલાયસમયં નામ પ્રાહ ચ ધન્વિનમ્

યવાંકુરં જામદગ્ન્યો ભર્ગદૈત્યેતિ નામ ચ॥
પુરૂરવાશ્ચાશ્ચાન્નમયં બહુરૂપેતિ નામ ચ

માંધાતા શર્કરાલિંગં નામ બાહુયુગેતિ ચ॥
ગાવઃ પયોમયં લિંગં નામ નેત્રસહસ્રકમ્

સાધ્યા ભર્તૃમયં લિંગં નામ વિશ્વપતિઃ સ્મૃતમ્॥
નારાયણો નરો મૌંજં સહસ્રશિરનામ ચ

તાર્ક્ષ્યં પૃથુસ્તથા લિંગં સહસ્રચરણાભિધમ્॥
પક્ષિણો વ્યોમલિંગં ચ નામ સર્વાત્મકેતિ ચ

પૃથિવી મેરુલિંગં ચ દ્વિતનુશ્ચાસ્ય નામ ચ॥
ભસ્મલિંગં પશુપતિર્નામ ચાસ્ય મહેશ્વરઃ

ઋષયો જ્ઞાનલિંગં ચ ચિરસ્થાનેતિ નામ ચ॥
બ્રાહ્મણા બ્રહ્મલિંગં ચ નામ જ્યેષ્ઠેતિ તં વિદુઃ

ગોરોચનમયં શેષો નામ પશુપતિઃ સ્મૃતમ્॥
વાસુકિર્વિષલિંગં ચ નામ વૈ શંકરેતિ ચ

તક્ષકઃ કાલકૂટાખ્યં બહુરૂપેતિ નામ ચ॥
હાલાહલં ચ કર્કોટ એકાક્ષ ઇતિ નામ ચ

શ્રૃંગી વિષમયં પદ્મો નામ ધૂર્જટિરેવ ચ॥
પુત્રઃ પિતૃમયં લિંગં વિશ્વરૂપેતિ નામ ચ

પારદં ચ શિવા દેવી નામ ત્ર્યમ્બક એવ ચ॥
મત્સ્યાદ્યાઃ શાસ્ત્રલિંગં ચ નામ ચાપિ વૃષાકપિઃ

એવં કિં બહુનોક્તેન યદ્યત્સત્ત્વં વિભૂતિમત્॥
જગત્યામસ્તિ તજ્જાતં શિવારાધનયોગતઃ

ભસ્મનો યદિ વૃક્ષત્વં જ્ઞાયતે નીરસેવનાત્॥
શિવભક્તિવિહીનસ્ય તતોઽસ્ય ફલમુચ્યતે

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યદિ પ્રાપ્તૌ ભવેન્મતિઃ॥
તતો હરઃ સમારાધ્યસ્ત્રિજગત્યાઃ પ્રદો મતઃ

ય ઇદં શતરુદ્રીયં પ્રાતઃપ્રાતઃ પઠિષ્યતિ॥
તસ્ય પ્રીતઃ શિવો દેવઃ પ્રદાસ્યત્યખિલાન્વરાન્

નાતઃ પરં પુણ્યતમં કિંચિદસ્તિ મહાફલમ્॥
સર્વવેદરહસ્યં ચ સૂર્યેણોક્તમિદં મમ

વાચા ચ યત્કૃતં પાપં મનસા વાપ્યુપાર્જિતમ્॥
પાપં તન્નાશમાયાતિ કીર્તિતે શતરુદ્રિયે

રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્॥
ભયાન્મુચ્યેત ભીતશ્ચ જપેદ્યઃ શતરુદ્રિયમ્

નામ્નાં શતેન યઃ કુમ્ભૈઃ પુષ્પૈસ્તાવદ્ભિરીશ્વરમ્॥
પ્રણામાનાં શતેનાપિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

લિંગાનાં શતમેતચ્ચ શતમારાધકાસ્તથા॥
નામાનિ ચ શતં સર્વદોષસંનાશકં સ્મૃતમ્

વિશેષાદેષુ લિંગેષુ યઃ પઠિષ્યતિ પંચસુ॥
પંચભિર્વિષયોદ્ભૂતૈઃ સ દોષૈઃ પરિમુચ્યતે

॥નારદ ઉવાચ॥
નિશમ્યૈવં પ્રાર્થ્યતેઽપિ ગુપ્તક્ષેત્રે મુદાન્વિતાઃ॥
પંચલિંગાનયર્ચયંતઃ શિવધ્યાનપરાભવન્

તતો બહુતિથે કાલે પ્રત્યક્ષીભૂય શંકરઃ॥
પ્રાહતાન્મુદિતો દેવસ્તેષાં ભક્તિવિશેષતઃ

॥શિવ ઉવાચ॥
બકોલૂકગૃધ્રકૂર્મા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ચ પાર્થિવ॥
સારૂપ્યાં મુક્તિમાપન્ના મલ્લોકે નિવસિષ્યથ

લોમશશ્ચાપિ માર્કંડો જીવન્મુક્તૌ ભવિષ્યતઃ॥
ઇત્યુક્તે દેવદેવેન લિંગં સ્થાપિતવાન્નૃપઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરં નામ મહાકાલાખ્યમિત્યુત॥
જ્ઞાત્વા તીર્થગુણાન્રાજા કીર્તિમિચ્છંશ્ચિરંતનીમ્

ત્રિરમ્યમતુલં લિંગં સંસ્થાપ્યેદમુવાચ હ॥
યાવચ્ચંદ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યાવત્તિષ્ઠતિ મેદિની

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરં લિંગં નંદતાચ્છાશ્વતીઃ સમાઃ॥
તતસ્તથેતિ ભગવાચ્છિવઃ પ્રોચ્યાબ્રવીત્પુનઃ

અત્ર યો નિયતં લિંગમૈંદ્રદ્યુમ્નં પ્રપૂજયેત્॥
સ ગણો જાયતે નૂનં મમ લોકે નિવત્સ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા સહ તૈશ્ચૈવ પંચભિઃ શશિશેખરઃ॥
રુદ્રલોકમ ગાદ્દેવસ્તેઽપિ જાતા ગણાઃ પુનઃ

એવં પ્રભાવો રાજાભૂદિંદ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ॥
યજતા યેન વીરેણ નિર્મિતેયં મહીનદી

એવંવિધઃસ પુણ્યોઽયં મહીસાગરસંગમઃ॥
અભૂત્તતોઽપિ સંક્ષેપાત્તવ પાર્થ પ્રકીર્તિતઃ

સ્નાત્વાત્ર સંગમે યશ્ચ ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરં નરઃ॥
પૂજયેત્તસ્ય વાસઃ સ્યાદ્યત્રેશઃ પાર્વતીપતિઃ

સર્વબન્ધહરં લિંગં ગાણપત્યપ્રદં ત્વિદમ્॥
યતો બન્ધાન્વિહાયૈવ સ્થાપિતં તેન ફાલલ્ગુન

ઇતીદમુક્તં તવ પુણ્યકારિ માહાત્મ્યમસ્યોત્તમસંગમસ્ય॥
માહાત્મ્યમત્યદ્બુતપુણ્યમિન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરસ્યાપિ ચ પુણ્યકારિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે મહીસાગરસંગમમાહાત્મ્યશતરુદ્રિયલિંગમાહાત્મ્યેન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરલિંગમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ