સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.12-2

॥ નારદ ઉવાચ॥
અથ તે દદૃશુઃ પાર્થ સંયમસ્થં મહામુનિમ્॥
ક્રિયાયોગસમાયુક્તં તપોમૂર્તિધરં યથા

જટાસ્ત્રિષવણસ્નાનકપિલાઃ શિરસા તદા॥
ધારયન્તં લોમશાખ્યમાજ્યસિક્તમિવાનલમ્

સવ્યહસ્તે તૃણૌઘં ચ ચ્છાયાર્થે વિપ્રસત્તમમ્॥
દક્ષિણે ચાક્ષમાલાં ચ બિભ્રતં મૈત્રમાર્ગગમ્

અહિંસયન્દુરુક્તાદ્યૈઃ પ્રાણિનો ભૂમિચારિણઃ॥
યઃ સિદ્ધિમેતિ જપ્યેન સ મૈત્રો મુનિરુચ્યતે

બકભૂપદ્વિજોલૂકગૃધ્રકૂર્મા વિલોક્ય ચ॥
નેમુઃ કલાપગ્રામે તં ચિરંતનતપોનિધિમ્

સ્વાગતાસનસત્કારેણામુના તેઽતિ સત્કૃતાઃ॥
યથોચિતં પ્રતીતાસ્તમાહુઃ કાર્યં હૃદિ સ્થિતમ્

॥કૂર્મ ઉવાચ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽયમવનીપતિઃ સત્રિજનાગ્રણીઃ॥
કીર્તિલોપાન્નિરસ્તોઽયં વેધસા નાકપૃષ્ઠતઃ

માર્કંડેયાદિભિઃ પ્રાપ્ય કીર્ત્યુદ્ધારંચ સત્તમ॥
નાયં કામયતે સ્વર્ગં પુનઃપાતાદિભીષણમ્

ભવતાનુગૃહીતોઽયમિહેચ્છતિ મહોદયમ્॥
પ્રણોદ્યસ્તદયં ભૂપઃ શિષ્યસ્તે ભગવન્મયા॥
ત્વત્સકાશમિહાનીતો બ્રૂહિ સાધ્વસ્ય વાંછિતમ્

પરોપકરણં નામ સાધૂનાં વ્રતમાહિતમ્॥
વિશેષતઃ પ્રણોદ્યાનાં શિષ્યવૃત્તિમુપેયુષામ્

અપ્રણોદ્યેષુ પાપેષુ સાધુ પ્રોક્તમસંશયમ્॥
વિદ્વેષં મરણં ચાપિ કુરુતેઽન્યતરસ્ય ચ

અપ્રમત્તઃ પ્રણોદ્યેષુ મુનિરેષ પ્રયચ્છતિ॥
તદેવેતિ ભવાનેવં ધર્મં વેત્તિ કુતો વયમ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
કૂર્મ યુક્તમિદં સર્વં ત્વયાભિહિતમદ્ય નઃ॥
ધર્મશાસ્ત્રોપનતં તત્સ્મારિતાઃ સ્મ પુરાતનમ્

બ્રૂહિ રાજન્સુવિશ્રબ્ધં સન્દેહં હૃદયસ્થિતમ્॥
કસ્તે કિમબ્રવીચ્છેષં વક્ષ્યામ્યહં ન સંશયઃ

॥ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
ભગવન્પ્રથમઃ પ્રશ્રસ્તાવદેવ મમોચ્યતામ્॥
ગ્રીષ્મકાલેઽપિ મધ્યસ્થૈ રવૌ કિં ન તવાશ્રમઃ

કુટીમાત્રોઽપિ યચ્છાયા તૃણૈઃ શિરસિ પાણિગૈઃ

॥લોમશ ઉવાચ॥
મર્તવ્યમસ્ત્યવશ્યં ચ કાય એષ પતિષ્યતિ॥
કસ્યાર્થે ક્રિયતે ગેહમનિત્યભવમધ્યગૈઃ

યસ્ય મૃત્યુર્ભવેન્મિત્રં પીતં વાઽમૃતમુત્તમમ્॥
તસ્યૈતદુચિતં વક્તુમિદં મે શ્વો ભવિષ્યતિ

ઇદં યુગસહસ્રેષુ ભવિષ્યમભવિદ્દિનમ્॥
તદપ્યદ્યત્વમાપન્નં કા કથામરણાવધેઃ

કારણાનુગતં કાર્યમિદં શુક્રાદભૂદ્વપુઃ॥
કથં વિશુદ્ધિમાયાતિ ક્ષાલિતાંગારવદ્વદ

તદસ્યાપિ કૃતે પાપં શત્રુષડ્વર્ગનિર્જિતાઃ॥
કથંકારં ન લજ્જન્તે કુર્વાણા નૃપસત્તમ

તદ્બ્રહ્મણ ઇહોત્પન્નઃ સિકતાદ્વયસમ્ભવઃ॥
નિગમોક્તં પઠઞ્છૃણ્વન્નિદં જીવિષ્યતે કથમ્

તથાપિ વૈષ્ણવી માયા મોહયત્યવિવેકિનમ્॥
હૃદયસ્થં ન જાનંતિ હ્યપિ મૃત્યુ શતાયુષઃ

દન્તાશ્ચલાશ્ચલા લક્ષ્મીર્યૌવનં જીવિતં નૃપ॥
ચલાચલમતીવેદં દાનમેવં ગૃહં નૃણામ્

ઇતિ વિજ્ઞાય સંસારસારં ચ ચલાચલમ્॥
કસ્યાર્થે ક્રિયતે રાજન્કુટજાદિ પરિગ્રહઃ

॥ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
ચિરાયુર્ભગવાનેવ શ્રૂયતે ભુવનત્રયે॥
તદર્થમહમાયાતસ્તત્કિમેવં વચસ્તવ

॥લોમશ ઉવાચ॥
પ્રતિકલ્પં મચ્છરીરાદેકરોમપરિક્ષયઃ॥
જાયતે સર્વનાશે ચ મમ ભાવિ પ્રમાપણમ્

પશ્ય જાનુપ્રદેશં મે દ્વ્યંગુલં રોમવર્જિતમ્॥
જાતં વપુસ્તદ્બિભેમિ મર્તવ્યે સતિ કિં ગૃહૈઃ

॥નારદ ઉવાચ॥
ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યં સ પ્રહસ્યાતિવિસ્મિતઃ॥
ભૂપાલસ્તસ્ય પપ્રચ્છ કારણં તાદૃશાયુષઃ

॥ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
પૃચ્છામિ ત્વામહં બ્રહ્મન્યદાયુરિદમીદૃશમ્॥
તવ દીર્ઘં પ્રભાવોઽસૌ દાનસ્ય તપસોઽથવા

॥લોમશ ઉવાચ॥
શ્રૃણુ ભૂપ પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્વજન્મસમુદ્ભવામ્॥
શિવધર્મયુતાં પુણ્યાં કથાં પાપપ્રણાશનીમ્

અહમાસં પુરા શૂદ્રો દરિદ્રોઽતીવભૂતલે॥
ભ્રમામિ વસુધાપૃષ્ઠે હ્યશનપીડિતો ભૃશમ્

તતો મયા મહલ્લિંગં જાલિમધ્યગતં તદા॥
મધ્યાહ્નેઽસ્ય જલાધારો દૃષ્ટશ્ચૈવા વિદૂરતઃ

તતઃ પ્રવિશ્ય તદ્વારિ પીત્વા સ્નાત્વા ચ શાંભવમ્॥
તલ્લિંગં સ્નાપિતં પૂજા વિહિતા કમલૈઃ શુભૈઃ

અથ ક્ષુત્ક્ષામકંઠોઽહં શ્રીકંઠં તં નમસ્ય ચ॥
પુનઃ પ્રચલિતો માર્ગે પ્રમીતો નૃપસત્તમ

તતોઽહં બ્રાહ્મણગૃહે જાતો જાતિસ્મરઃ સુતઃ॥
સ્નાપનાચ્છિવલિંગસ્ય સકૃત્કમલપૂજનાત્

સ્મરન્વિલસિતં મિથ્યા સત્યાભાસમિદં જગત્॥
અવિદ્યામયમિત્યેવં જ્ઞાત્વા મૂકત્વમાસ્થિતઃ

તેન વિપ્રેણ વાર્ધક્યે સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્॥
પ્રાપ્તોઽહમિતિ મે નામ ઈશાન ઇતિ કલ્પિતમ્

તતઃ સ વિપ્રો વાત્સલ્યાદગદાન્સુબહૂન્મમ॥
ચકાર વ્યપનેષ્યામિ મૂકત્વમિતિ નિશ્ચયઃ

મંત્રવાદાન્બહૂન્વૈદ્યાનુપાયાનપરાનપિ॥
પિત્રોસ્તથા મહામાયાસંબદ્ધમનસોસ્તથા

નિરીક્ષ્ય મૂઢતાં હાસ્યમાસીન્મનસિ મે તદા॥
તથા યૌવનમાસાદ્ય નિશિ હિત્વા નિજં ગૃહમ્

સંપૂજ્ય કમલૈઃ શંભું તતઃ શયનમભ્યગામ્॥
તતઃ પ્રમીતે પિતરિ મૂઢૈત્યહમુજ્ઝિતઃ

સંબંધિભિઃ પ્રતીતોઽથ ફલાહારમવસ્થિતઃ॥
પ્રતીતઃ પૂજયામીશમબ્જૈર્બહુવિધૈસ્તથા

અથ વર્ષશતસ્યાંતે વરદઃ શશિશેખરઃ॥
પ્રત્યક્ષો યાચિતો દેહિ જરામરણસંક્ષયમ્

॥ઈશ્વર ઉવાચ॥
અજરામરતા નાસ્તિ નામરૂપભૃતોયતઃ॥
મમાપિ દેહપાતઃ સ્યાદવધિં કુરુ જીવિતે

ઇતિ શંભોર્વચઃ શ્રુત્વા મયા વૃતિમિદં તદા॥
કલ્પાંતે રોમપાતોઽસ્તુ મરણં સર્વસંક્ષયે

તતસ્તવ ગણો ભૂયામિતિ મેઽભીપ્સિતો વરઃ॥
તથેત્યુક્ત્વા સ ભગવાન્હરશ્ચાદર્શનં ગતઃ

અહં તપસિનિષ્ઠશ્ચ તતઃ પ્રભૃતિ ચાભવમ્॥
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈર્મુચ્યતે શિવપૂજનાત્

બ્રધ્નાબ્જૈરિતરૈર્વપિ કમલૈર્નાત્ર સંશયઃ॥
એવં કુરુ મહારાજ ત્વમપ્યાપ્સ્યસિ વાંછિતમ્

હરભક્તસ્ય લોકસ્ય ત્રિલોક્યાં નાસ્તિ દુર્લભમ્॥
બહિઃપ્રવૃત્તિં સગૃહ્ય જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાદિ ચ

લયઃ સદાશિવે નિત્યમતર્યો ગોઽયમુચ્યતે॥
દુષ્કરત્વાદ્વહિર્યોગં શિવ એવ સ્વયં જગૌ

પંચભિશ્ચાર્ચનં ભૂતૈર્વિશિષ્ટફલદં ધ્રુવમ્॥
ક્લેશકર્મવિપાકાદ્યૈરાશયૈશ્ચાપ્ય સંયુતમ્

ઈશાનમારાધ્ય જપન્પ્રણવં મુક્તિપાપ્નુયાત્॥
સર્વપાપક્ષયે જાતે શિવે ભવતિ ભાવના

પાપોપહતબુદ્ધીનાં શિવે વાર્તાપિ દુર્લભા॥
દુર્લભં ભારતે જન્મ દુર્લભં શિવપૂજનમ્

દુર્લભં જાહ્નવીસ્નાનં શિવે ભક્તિઃ સુદુર્લભા॥
દુર્લભં બ્રાહ્મણે દાનં દુર્લભં વહ્નિપૂજનમ્

અલ્પપુણ્યૈશ્ચ દુષ્પ્રાપં પુરુષોત્તમપૂજનમ્

લક્ષેણ ધનુષાં યોગસ્તદર્ધેન હુતાશનઃ॥
પાત્રં શતસહસ્રેણ રેવા રુદ્રશ્ચ ષષ્ટિભિઃ

ઇતિ દમુક્તમખિલં મયા તવ મહીપતે॥
યથાયુરભવદ્દીર્ઘં સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્

ન દુર્લભં ન દુષ્પ્રાપં ન ચાસાધ્યં મહાત્મનામ્॥
શિવભક્તિકૃતાં પુંસાં ત્રિલોક્યામિતિ નિશ્ચિતમ્

નંદીશ્વરસ્ય તેનૈવ વપુષા શિવપૂજનાત્॥
સિદ્ધિમાલોક્ય કો રાજઞ્છંકરં ન નમસ્યતિ

શ્વેતસ્ય ચ મહીપસ્ય શ્રીકંઠં ચ નમસ્યતઃ॥
કાલોપિ પ્રલયં યાતઃ કસ્તમીશં ન પૂજયેત્

યદિચ્છયા વિશ્વમિદં જાયતે વ્યવતિષ્ઠતે॥
તથા સંલીયતે ચાંતે કસ્તં ન શરણં વ્રજેત્

એતદ્રહસ્યમિદમેવ નૃણાં પ્રધાનં કર્તવ્યમત્ર શિવપૂજનમેવ ભૂપ॥
યસ્યાંતરાયપદવીમુપયાંતિ લોકાઃ સદ્યોઃ નરઃ શિવનતઃ શિવમેવ સત્યમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે મહીપ્રાદુર્ભાવે લોમશવૃત્તાન્તે શિવપૂજનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ