સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.12

॥લોમશ ઉવાચ॥
પ્રણમ્ય પરમાત્માનં રમાયુક્તં જનાર્દ્દનમ્॥
અમૃતાર્થં મમંથુસ્તે સુરાસુરગણાઃ પુનઃ

ઉદધેર્મથ્યમાનાચ્ચ નિર્ગતઃ સુમહાયશાઃ॥
ધન્વંતરિરિતિ ખ્યાતો યુવા મૃત્યુઞ્જયઃ પરઃ

પાણિભ્યાં પૂર્ણકલશં સુધાયાઃ પરિગૃહ્ય વૈ॥
યાવત્સર્વે સુરાઃ સર્વે નિરીક્ષંતે મનોહરમ્

તદા દૈત્યાઃ સમં ગત્વા હર્તુકામા બલાદિવ॥
સુધયા પૂર્ણકલશં ધન્વંતરિકરે સ્થિતમ્

યાવત્તરંગમાલાભિરાવૃતોઽભૂદ્ભિષક્તમઃ॥
શનૈઃ શનૈઃ સમાયાતો દૃષ્ટોઽસૌ વૃષપર્વણા

કરસ્થઃ કલશસ્તસ્ય હૃતસ્તેન બલાદિવ॥
અસુરાશ્ચ તતઃ સર્વે જગર્જુરતિભીષણમ્

કલશં સુધયા પૂર્ણં ગૃહીત્વા તે સમુત્સુકાઃ॥
દૈત્યાઃ પાતાલમાજગ્મુસ્તદા દેવા ભ્રમાન્વિતાઃ

અનુજગ્મુઃ સુસંનદ્ધા યોદ્ધુકામાશ્ચ તૈઃ સહ॥
તદા દેવાન્સમાલોક્ય બલિરેવમભાષત

॥ બલિરુવાચ॥
વયં તુ કેવલં દેવાઃ સુધયા પરિતોષિતાઃ॥
શીઘ્રમેવ પ્રગંતવ્યં ભવદ્ભિશ્ચ સુરોત્તમૈઃ

ત્રિવિષ્ટપં મુદા યુક્તૈઃ કિમસ્માભિઃ પ્રયોજનમ્॥
પુરાસ્માભિઃ કૃતં મૈત્રં ભવદ્ભિઃ સ્વાર્થતત્પરૈઃ॥
અધુના વિદિતં તત્તુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

એવં નિર્ભાર્ત્સિતાસ્તેન બલિના સુરસત્તમાઃ॥
યથાગતેન માર્ગેણ જગ્મુર્નારાયણં પ્રભુમ્

તં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુના સર્વે સુરા ભગ્નમનોરથા॥
આશ્વાસિતા વચોભિશ્ચ નાનાનુનયકો વિદૈઃ

મા ત્રાસં કુરુતાત્રાર્થ આનયિષ્યામિ તાં સુધામ્॥
એવમાભાષ્ય ભગવાન્મુકુન્દોઽનાથસંશ્રયઃ

સ્થાપયિત્વા સુરાન્સર્વાંસ્તત્રૈવ મધુસૂદનઃ॥
મોહનીરૂપમાસ્થાય દૈત્યનામગ્રતોઽભવત્

તાવદ્દૈત્યાઃ સુસંરબ્ધાઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્॥
વિવાદઃ સર્વદૈત્યાનામમૃતાર્થે તદાઽભવત્

એવં પ્રવર્તમાને તુ મોહિનીરૂપમાશ્રિતામ્॥
દૃષ્ટ્વા યોષાં તદા દૈવાત્સર્વભૂતમનોરમામ્

વિસ્મયેન સમાવિષ્ટા બભૂવુસ્તૃષિતેક્ષણાઃ॥
તાં સંમાન્ય તદા દૈત્યરાજો બલિરુવાચ હ

॥બલિરુવાચ॥
સુધા ત્વયા વિભક્તવ્યા સર્વેષાં ગતિહેતવે॥
શીઘ્રત્વેન મહાભાગે કુરુષ્વ વચનં મમ

એવમુક્તા હ્યુવાચેદં સ્મયમાના બલિં પ્રતિ॥
સ્ત્રીણાં નૈવ ચ વિશ્વાસઃ કર્તવ્યો હિ વિપશ્ચિતા

અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિ લોભતા॥
અશૌચં નિર્ઘૃણત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ

નિઃસ્નેહત્વં ચ વિજ્ઞેયં ધૂર્તત્વં ચૈવ તત્ત્વતઃ॥
સ્વસ્ત્રીણાં ચૈવ વિજ્ઞેયા દોષા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

યથૈવ શ્વાપદાનાં ચ વૃકા હિંસાપરાયણાઃ॥
કાકા યતાંડજાનાં ચ શ્વાપદાનાં ચ જંબુકાઃ॥
ધૂર્તા તથા મનુષ્યાણાં સ્ત્રીજ્ઞેયા સતતં બુધૈઃ

મયા સહ ભવદ્ભિશ્ચ કથં સખ્યં પ્રવર્તતે॥
સર્વથાત્ર ન વિજ્ઞેયાઃ કે યૂયં ચૈવ ક હ્યહમ્

તસ્માદ્ભવદ્ભિઃ સંચિંત્યકાર્યાકાર્યવિચક્ષણૈઃ॥
કર્તવ્યં પરયા બુદ્ધ્યા પ્રયાતાસુરસત્તમાઃ

॥બલિરુવાચ॥
અદ્યામૃતં ચ સર્વેષાં વિભજસ્વ યથાતથમ્॥
ત્વયા દત્તં ચ ગૃહ્ણીમઃ સત્યંસત્યં વદામિ તે

એવમુક્તા તદા દેવી મોહિની સર્વમંગલા॥
ઉવાચાથાસુરાન્સર્વાન્રોચયઁલ્લૌકિકીં સ્થિતિમ્

॥ ભગવાનુવાચ॥
યૂયં સર્વે કૃતાર્થાશ્ચ જાતા દૈવેન કેનચિત્॥
અદ્યોપાવાસસંયુક્તા અમૃતસ્યાધિવાસનમ્

ક્રિયતામસુરાઃ શ્રેષ્ઠાઃ શુભેચ્છા કિંચિદસ્તિ વઃ॥
શ્વેભૂતે પારણં કુર્યાદ્વ્રતાર્ચનરતિશ્ચ વઃ

ન્યાયોપાર્જિતવિત્તેન દશમાંશેન ધીમતા॥
કર્તવ્યો વિનિયોગશ્ચ ઈશપ્રીત્યર્થહેતવે

તથેતિ મત્વા તે સર્વે યથોક્તં દેવમાયયા॥
ચક્રુસ્તથૈવ દૈતેયા મોહિતા નાતિકોવિદાઃ

મયાસુરેણ ચ તદા ભવનાનિ કૃતાનિ વૈ॥
મનોજ્ઞાનિ મહાર્હાણિ સુપ્રભાણિ મહાંતિ ચ

તેષુપવિષ્ટાસ્તે સર્વે સુસ્નાતાઃ સમલંકૃતાઃ॥
સ્થાપયિત્વા સુસંરબ્ધાઃ પૂર્ણં કલશમગ્રતઃ

રાત્રૌ જાગરણં સર્વૈઃ કૃતં પરમયા મુદા॥
અથોષસિ પ્રવૃત્તે ચ પ્રાતઃસ્નાનયુતા ભવન્

અસુરા બલિમુખ્યાશ્ચ પંક્તિભૂતા યતાક્રમમ્॥
સર્વમાવશ્યકં કૃત્વા તદા પાનરતા ભવન્

બલિશ્ચ વૃષપર્વા ચ નમુચિઃ શંખ એવ ચ॥
સુદંષ્ટ્રશ્ચૈવ સંહ્લાદી કાલનેમિર્વિભીષણઃ

વાતાપિરિલ્વલઃ કુમ્ભો નિકુમ્ભઃ પ્રચ્છદસ્તથા॥
તથા સુન્દોપસુન્દૌ ચ નિશુમ્ભઃ શુમ્ભ એવ ચ

મહિષો મહિષાક્ષશ્ચ બિડાલાક્ષઃ પ્રતાપવાન્॥
ચિક્ષુરાખ્યો મહાબાહુર્જૃભણોઽથ વૃષાસુરઃ

વિબાહુર્બાહુકો ઘોરસ્તથા વૈ ઘોરદર્શનઃ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવો દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ॥
યથાક્રમં ચોપવિષ્ટા રાહુઃ કેતુસ્તથૈવ ચ

તેષાં તુ કોટિસંખ્યાનાં દૈત્યાનાં પંક્તિરાસ્થિતા

તતસ્તયા તદા દેવ્યા અમૃતાર્થં હિ વૈ દ્વિજાઃ॥
યજ્જાતં તચ્છૃણૌધ્વં હિ તયા દેવ્યા કૃતં મહત્

સર્વે વિજ્ઞાપિતાઃ સદ્યો ગૃહીતકલશા તદા॥
શોભયા પરયા યુક્તા સાક્ષાત્સા વિષ્ણુમોહિની

કરસ્થેન તદા દેવી કલશેન વિરાજિતા॥
શુશુભે પરયા કાંત્યા જગન્મંગલમંગલા

પરિવેષધરાઃ સર્વે સુરાસ્તે હ્યસુરાંતિકમ્॥
આગતાસ્તત્ક્ષણાદેવ યત્ર તે હ્યસુરોત્તમાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા મોહિની સદ્ય ઉવાચ પ્રમદોત્તમા

॥મોહિન્યુવાચ॥
એતે હ્યતિથયો જ્ઞેયા ધર્મ્મસર્વસ્વસાધનાઃ॥
એભ્યો દેયં યતાશક્ત્યા યદિ સત્યં વચો મમ॥
પ્રમાણં ભવતાં ચાદ્ય કુરુધ્વં મા વિલંબથ

પરેષામુપકારં ચ યે કુર્વંતિ સ્વશક્તિતઃ॥
ધન્યાસ્તે ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ પવિત્રાઃ લોકપાલકાઃ

કેવલાત્મોદરાર્થાય ઉદ્યોગં યે પ્રકુર્વતે॥
તે ક્લેશભાગિનો જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તસ્માદ્વિભજનં કાર્યં મયૈતસ્ય શુભવ્રતાઃ॥
દેવેભ્યશ્ચ પ્રયચ્છધ્વં યદ્ધિ ચાત્મપ્રિયાપ્રિયમ્

ઇત્યુક્તે વચને દેવ્યા તથા ચક્રુરતં દ્રિતાઃ॥
આહ્વયામાસુરસુરાઃ સર્વાન્દેવાન્સવાસવાન્

ઉપવિષ્ટાશ્ચ તે સર્વે અમૃતાર્થં ચ ભો દ્વિજાઃ॥
તેષૂપવિશ્યમાનેષુ હ્યુવાચ પરમં વચઃ॥
મોહિની સર્વધર્મ્મજ્ઞા અસુરાણાં સ્મયન્નિવ

॥મોહિન્યુવાચ॥
આદૌ હ્યભ્યાગતાઃ પૂજ્યા ઇતિ વૈ વૈદિકી શ્રુતિઃ

તસ્માદ્યૂયં વેદપરાઃ સર્વે દેવપરાયણાઃ॥
બ્રુવંતુ ત્વરિતેનૈવ આદૌ કેષાં દદામ્યહમ્॥
અમૃતં હિ મહાભાગા બલિમુખ્યા વદંતુ ભોઃ

બલિનોક્તા તદા દેવી યત્તે મનસિ રોચતે॥
સ્વામિની ત્વં ન સંદેહો હ્યસ્માકં સુંદરાનને

એવં સંમાનિતા તેન બલિના ભાવિતાત્મના॥
પરિવેષણકાર્યાર્થં કલશં ગૃહ્ય સત્વરા

તસ્માન્નરેન્દ્રકરભોરુલસદ્દૃકૂલા શ્રોણીતટાલસગતિર્મવિહ્વલાંગી॥
સા કૂજતી કનકનૂપુરસિંજિતેન કુંભસ્તની કલશપાણિરથાવિવેશ

તદા તુ દેવી પરિવેષયંતી સા મોહિની દેવગણાય સાક્ષાત્॥
વવર્ષ દેવેષુ સુધારસં પુનઃ પુનઃ સુધાહારરસામૃતં યથા

પુનશ્ચ તે દેવગણાઃ સુધારસં દત્તં તયા પરયા વિશ્વમૂર્ત્યા॥
બલિમુખ્યાઃ સહ લોકપાલા ગંધર્વયક્ષાપ્સરસાં ગણાશ્ચ

સર્વે દૈત્યા આસનસ્થા પુનશ્ચ તે દેવગણાઃ સુધારસં દત્તં પીડિતાશ્ચ॥
તૂષ્ણીંભૂતા બલિમુખ્યા દ્વિજેંદ્રા મનસ્વિનો ધ્યાનપરા બભૂવુઃ

તતસ્તથાવિધાન્દૃષ્ટ્વા દૈત્યાંસ્તાન્મોહમાશ્રિતાન્॥
તદા રાહુશ્ચ કેતુશ્ચ દ્વાવેતૌ દૈત્યપુંગવૌ

દેવાનાં રૂપમાસ્થાય અમૃતાર્થં ત્વરાન્વિતૌ॥
ઉપવિષ્ટૌ તદા પઙ્ક્ત્યાં દેવાનામમૃતાર્થિનૌ

યદામૃતં પાતુકામો રાહુઃ પરમદુર્જયઃ॥
ચન્દ્રાર્કાભ્યાં પ્રકથિતો વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

તદા તસ્ય શિરશ્છિન્નં રાહોર્દુર્વિગ્રહસ્ય ચ॥
શિરો ગગનમાપેદે કબંધં ચ મહીતલે॥
ભ્રમમાણં તદા હ્યદ્રીંશ્ચૂર્ણયામાસ વૈ તદા

સાદ્રિશ્ચ સર્વભૂલોકશ્ચૂર્ણિતશ્ચ તદાઽભવત્॥
તયા તેન ચ દેહેન ચૂર્ણિતં સચરાચરમ્

દૃષ્ટ્વા તદા મહાદેવસ્તસ્યોપરિ તુ સંસ્થિતઃ॥
નિવાસઃ સર્વદેવાનાં તસ્યાઃ પાદતલેઽભવત્

પીડનં તત્સમીપેથ નિવાસ ઇતિ નામ વૈ

મહતામાલયં યસ્માદ્યસ્યાસ્તચ્ચરણાંબુજમ્॥
મહાલયેતિ વિખ્યાતા જગત્ત્રયવિમોહિની

કેતુશ્ચ ધૂમરૂપોઽસાવાકાશે વિલયં ગતઃ॥
સુધાં સમર્પ્ય ચંદ્રાય તિરોધાનગતોઽભવત્

વાસુદેવો જગદ્યોનિર્જગતાં કારણં પરમ્॥
વિષ્ણોઃ પ્રસાદાત્તજ્જાતં સુરાણાં કાર્યસિદ્ધિદમ્

અસુરાણાં વિનાશાય જાતં દૈવવિપર્યયાત્॥
વિના દૈવેન જાનીધ્વમુદ્યમો હિ નિરર્થકઃ

યૌગપદ્યેન તૈઃ સર્વૈઃ ક્ષીરાબ્ધેર્મંથનં કૃતમ્॥
સિદ્ધિર્જાતા હિ દેવાનામસિદ્ધિરસુરાન્પ્રતિ

તતશ્ચ તે દેવવરાન્પ્રકોપિતા દૈત્યાશ્ચ માયાપ્રવિ મોહિતાઃ પુનઃ॥
અનેકશસ્ત્રાસ્ત્રયુતાસ્તદાઽભવન્વિષ્ણૌ ગતે ગર્જમાનાસ્તદાનીમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે સમુદ્રમંથનાખ્યાને દેવાનામમૃતપ્રાશનવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ