સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.11

॥મહેશ્વર ઉવાચ॥
પ્રતિપક્ષે ચતુર્થ્યાં તુ પૂજનીયો ગણાધિપઃ॥
સ્નાત્વા શુક્લતિલૈઃ શુદ્ધૈઃ શુક્લપક્ષે સદા નૃભિઃ

કૃત્વા ચાવસ્યકં સર્વં ગણેશસ્યાર્ચનક્રિયામ્॥
પ્રયત્નેનૈવ કુર્વીત ગંધમાલ્યાક્ષતાદિભિઃ

ધ્યાનમાદૌ પ્રકર્તવ્યં ગણેશસ્ય યથાવિધિ॥
આગમા બહવો જાતા ગણેશસ્ય યથા મમ

બહુધોપાસકા યસ્માત્તમઃ સત્ત્વરજોન્વિતાઃ॥
ગણભેદેન તાન્યેવ નામાનિ બહુધાઽભવત્

પંચવક્ત્રો ગણાધ્યક્ષો દશબાહુસ્ત્રિલોચનઃ॥
કાંતસ્ફટિકસંકાશો નીલકંઠો ગજાનનઃ

મુખાનિ તસ્ય પંચૈવ કથયામિ યતાતથમ્

મધ્યમં તુ મુખં ગૌરં ચતુર્દન્તં ત્રિલોચનમ્॥
શુંડાદંડમનોજ્ઞં ચ પુષ્કરે મોદકાન્વિતમ્

તથાન્યત્પીતવર્ણં ચ નીલં ચ શુભલક્ષણમ્॥
પિંગલં ચ તથા શુભ્રં ગણેશસ્ય શુભાનનમ્

તથા દશભુજેષ્વેવ હ્યાયુધાનિ બ્રવીમિ વઃ॥
પાશં પસ્શુપદ્મે ચ અંકુશં દંતમેવ ચ

અક્ષમાલાં લાંગલં ચ મુસલં વરદં તથા॥
પૂર્ણં ચ મોદકૈઃ પાત્રં પાણિના ચ વિચિંતયેત્

લંબોદર વિરૂપાક્ષં નિવીતં મેખલાન્વિતમ્॥
યોગાસને ચોપવિષ્ટં ચંદ્રલેખાં કશેખરમ્

ધ્યાનં ચ સાત્ત્વિકં જ્ઞેયં રાજસં હિ નૃણામિવ॥
શુદ્ધચામીકરાભાસં ગજાનનમલૌકિકમ્

ચતુર્ભુજં ત્રિનયનમેકદંતં મહોદરમ્॥
પાશાંકુશધરં દેવં દંતમોદકપાત્રકમ્

નીલં ચ તામસં ધ્યાનમેવં ત્રિવિધમુચ્યતે॥
તતઃ પૂજા પ્રકર્તવ્યા ભવદ્ભિઃ શીઘ્રમેવ ચ

એકવિંશતિદૂર્વાભિર્દ્વાભ્યાં નામ્ના પૃથક્પૃથક્॥
સર્વનામભિરેકૈવ દીયતે ગણનાયકે

તથૈવ નામભિર્દેયા એકવિંશતિમોદકાઃ॥
દશનામાન્યહં વક્ષ્યે પૂજનાર્થં પૃથક્પૃથક્

ગણાધિપ નમસ્તેસ્તુ ઉમાપુત્રાઘનાશન॥
વિનાયકેશપુત્રોતિ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયક

એકદંતેભવક્ત્રેતિ તથા મૂષકવાહન॥
કુમારગુરવે તુભ્યં પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ

એવમુક્ત્વા સુરાન્સદ્યઃ પરિષ્વજ્ય ચ સાદરમ્॥
વિષ્ણું ગુહાશયં સદ્યો બ્રહ્માણં ચ સદાશિવઃ

તિરોધાન ગતઃ સદ્યઃ શંભુઃ પરમશોભનઃ॥
પ્રણમ્ય શંભું તે સર્વે ગણાધ્યક્ષાર્ચ્ચને રતાઃ

તતઃ સંપૂજ્ય વિધિવદ્ગણાધ્યક્ષાર્ચ્ચને રતાઃ॥
ઉપચારૈરનેકૈશ્ચ દૂર્વાભિશ્ચ પૃથક્પૃથક્

સંતુષ્ટો હિ ગણાધ્યક્ષો દેવાનાં વરદોઽભવત્॥
પ્રદક્ષિણં નમસ્કૃત્ય તૈઃ સર્વૈરભિતોષિતઃ

તમોગુણાન્વિતાઃ સર્વે હ્યસુરા નાભ્યપૂજયન્॥
ઉપહાસપરાસ્તે વૈ દેવાન્પ્રત્યસુરોત્તમાઃ

પૂજયિત્વા શાંકરિં તે પુનઃ ક્ષીરાર્ણવં યયુઃ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ઋષયો દેવદૈત્યાઃ સુરોત્તમાઃ

મંથાનં મંદરં કૃત્વા રજ્જું કૃત્વાથ વાસુકિમ્॥
મમંથુશ્ચ તદા દેવા વિષ્ણું કૃત્વાથ સન્નિધૌ

મથ્યમાને તદાબ્ધૌ ચ નિર્ગતશ્ચંદ્ર અગ્રતઃ॥
પીયૂષપૂર્ણઃ સર્વેષાં દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે

॥ શૌનક ઉવાચ॥
અર્ણવે કિં પુરા ચંદ્રો નિક્ષિપ્તઃ કેન સુવ્રત॥
ગજાદિકાનિ રત્નાનિ કથિતાનિ ત્વયા પુરા

એતત્સર્વં સમાસેન આદૌ કથય મે પ્રભો॥
જ્ઞાત્વા સર્વે વયં સૂત પશ્ચાદાવર્ણયામહે

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સૂતો વાક્યમુપાદદે

ચંદ્ર આપોમયો વિપ્રા અત્રિપુત્રો ગુણાન્વિતઃ॥
ઉત્પન્નો હ્યનસૂયાયાં બ્રહ્મણોંઽશાત્સમુદ્ભવઃ॥
રુદ્રસ્યાંશાદ્ધિ દુર્વાસા વિષ્ણોરંશાત્તુ દત્તકઃ

ક્ષીરાબ્ધિં મથ્યમાનં તુ દૃષ્ટ્વા ચંદ્રો મુદાન્વિતઃ॥
ક્ષીરાબ્ધિરપિ ચંદ્રં ચ દૃષ્ટ્વા સોઽપ્યુત્સુકોઽભવત્

પ્રવિષ્ટશ્ચોભયપ્રીત્યા શ્રૃણ્વતાં ભો દ્વિજોત્તમાઃ॥
ચંદ્રો હ્યમૃત પૂર્ણોભૂદગ્રતો દેવસન્નિધૌ

દૃષ્ટ્વા ચ કાંતિં ત્વરિતોઽથ ચંદ્રો નીરાજિતો દેવગણૈસ્તદાનીમ્॥
વાદિત્રગોષૈસ્તુમુલૈરનેકૈર્મૃદંગશંખૈઃ પટહૈરનેકૈઃ

નમશ્ચક્રુશ્ચ તે સર્વે સસુરાસુરદાનવાઃ॥
તદા ગર્ગં પૃચ્છમાના બલં ચંદ્રસ્ય તત્ત્વતઃ

ગર્ગેણોક્તાસ્તદા સર્વેષાં બલમદ્ય વૈ॥
કેંદ્રસ્થાનગતાઃ સર્વે ભવતામુત્તમા ગ્રહાઃ

ચંદ્રં મુરુઃ સમાયાતો બુધશ્ચૈવ સમાગતઃ॥
આદિત્યશ્ચ તથા શુક્રઃ શનિરંગારકો મહાન્

તસ્માચ્ચંદ્રબલં શ્રેષ્ઠં ભવતાં કાર્યસિદ્ધયે॥
ગોમંતસંજ્ઞકોનામ મુહૂર્તોઽયં જયપ્રદઃ

એવમાશ્વાસિતા દેવા ગર્ગેણૈવ મહાત્મના॥
મમંથુરબ્ધિં ત્વરિતા ગર્જમાના મહાબલાઃ

દ્વિગુણં બલમાપન્ના મહાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ॥
મહેશં સ્મરમાણાસ્તે ગણેશં ચ પુનઃ પુનઃ

નિર્મથ્યમાનાદુદધેર્ગર્જમાનાચ્ચ સર્વશઃ॥
નિર્ગતા સુરભિઃ સાક્ષાદ્દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે

તુષ્ટા કપિલવર્ણાં સા ઊધોભારેણ ભૂયસા॥
તરંગોપરિ ગચ્છંતી શનકૈઃ શનકૈસ્તતઃ

કામધેનું સમાયાંતીં દૃષ્ટ્વા સર્વે સુરાસુરાઃ॥
પુષ્પવર્ષેણ મહતા વવર્ષુરમિતપ્રભામ્

તદા તૂર્યાણ્યનેકાનિ નેદુર્વાદ્યાન્યનેકશઃ॥
આનીતા જલમધ્યાચ્ચ સંવૃતા ગોશતૈરપિ

તાસુ નીલાશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ કપિલાશ્ચ કપિંજલાઃ॥
બભ્રવઃ શ્યામકા રક્તા જંબૂવર્ણાશ્ચ પિંગલાઃ॥
આભિર્યુક્તા તદા ગોભિઃ સુરભિઃ પ્રત્યદૃશ્યત

અસુરાસુરસંવીતાં કામધેનું યયાચિરે॥
ઋષયો હર્ષસંયુક્તા દેવાન્દૈત્યાંશ્ચ તત્ક્ષણાત્

સર્વેભ્યશ્ચૈવ વિપ્રેભ્યો નાનાગોત્રેભ્ય એવ ચ॥
સુરભીસહિતા ગાવો દાતવ્યા નાત્ર સંશયઃ

તૈર્યાચિતાસ્તેઽત્ર સુરાસુરાશ્ચ દદુશ્ચ તા ગાઃ શિવતોષણાય॥
તૈઃ સ્વીકૃતાસ્તા ઋષિભિઃ સુમંગલૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યતમૈઃ સુરભ્યઃ

પુણ્યાહં મુનિભિઃ સર્વૈઃ કારિતાસ્તે તદા સુરાઃ॥
દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમસુરાણાં ક્ષયાય ચ

પુનઃ સર્વે સુસંરબ્ધા મમંથુઃ ક્ષીરસાગરમ્॥
મથ્યમાનાત્તદા તસ્માદુદધેશ્ચ તથાઽભવત્

કલ્પવૃક્ષઃ પારિજાતશ્ચૂતઃ સંતાનકસ્તથા॥
તાન્દ્રુમાનેકતઃ કૃત્વા ગન્ધર્વનગરોપમાન્॥
મમંથુરુગ્રં ત્વરિતાઃ પુનઃ ક્ષીરાર્ણવં બુધા

નિર્મથ્યમાનાદુદધેરભવત્સૂર્યવર્ચસમ્॥
રત્નાનામુત્તમં રત્નં કૌસ્તુભાખ્યં મહાપ્રભમ્

સ્વકીયેન પ્રકાશેન ભાસયંતં જગત્ત્રયમ્॥
ચિંતામણિં પુરસ્કૃત્ય કૌસ્તુભં દદૃશુર્હિ તે

સર્વે સુરા દદુસ્તં વૈ કૌસ્તુભં વિષ્ણવે તદા॥
ચિંતામણિ તતઃ કૃત્વા મધ્યે ચૈવ સુરાસુરાઃ॥
મમંથુઃ પુનરેવાબ્ધિં ગર્જંતસ્તે બલોત્કટાઃ

મથ્યમાનાત્તતસ્તસ્માદુચ્ચૈઃશ્રવાઃ સમદ્ભુતમ્॥
બભૂવ અશ્વો રત્નાનાં પુનશ્ચૈરાવતો ગજઃ

તથૈવ ગજરત્નં ચ ચતુઃષષ્ટ્યા સમન્વિતમ્॥
ગજાનાં પાંડુરાણાં ચ ચતુર્દ્દન્તં મદાન્વિતમ્

તાન્સર્વાન્મધ્યતઃ કૃત્વા પુનશ્ચૈવ મમંથિરે॥
નિર્મથ્યમાનાદુદધેર્નિર્ગતાનિ બહૂન્યથ

મદિરા વિજયા ભૃંગી તથા લશુનગૃંજનાઃ॥
અતીવ ઉન્માદકરો ધત્તૂરઃ પુષ્કરસ્તથા

સ્થાપિતા નૈકપદ્યેન તીરે નદનદીપતેઃ॥
પુનશ્ચ તે તત્ર મહાસુરેન્દ્રા મમંથુરબ્ધિં સુરસત્તમૈઃ સહ

નિર્મથ્યમાનાદુદધેસ્તદાસીત્સા દિવ્ય લક્ષ્મીર્ભુવનૈકનાથા॥
આન્વીક્ષિકીં બ્રહ્મવિદો વદંતિ તથઆ ચાન્યે મૂલવિદ્યાં ગૃણંતિ

બ્રહ્મવિદ્યાં કેચિદાહુઃ સમર્થાઃ કેચિત્સિદ્ધિમૃદ્ધિમાજ્ઞા મથાશામ્॥
યાં વૈષ્ણવીં યોગિનઃ કેચિદાહુસ્તથા ચ માયાં માયિનો નિત્યયુક્તાઃ

વદંતિ સર્વે કેનસિદ્ધાંતયુક્તાં યાં યોગમાયાં જ્ઞાનશક્ત્યાન્વિતા યે

દદૃશુસ્તાં મહાલક્ષ્મીમાયાંતી શનકૈસ્તદા॥
ગૌરાં ચ યુવતીં સ્નિગ્ધાં પદ્મકિંજલ્કભૂષણામ્

સુસ્મિતાં સુદ્વિજાં શ્યામાં નવયૌવનભૂષણામ્॥
વિચિત્રવસ્ત્રાભરણરત્નાનેકોદ્યતપ્રભામ્

બિંબોષ્ઠીં સુનસાં તન્વીં સુગ્રીવાં ચારુલોચનામ્॥
સુમધ્યાં ચારુજઘનાં બૃહત્કટિતટાં તથા

નાનારત્નપ્રદીપૈશ્ચ નીરાજિતમુખાંબુજામ્॥
ચારુપ્રસન્નવદનાં હારનૂપૂરશોભિતામ્

મૂર્દ્ધનિ ધ્રિયમાણેન ચ્છત્રેણાપિ વિરાજિતામ્॥
ચામરૈર્વીજ્યમાનાં તાં ગંગાકલ્લોલલોહિતૈઃ

પાંડુરં ગજમારૂઢાં સ્તૂયમાનાં મહર્ષિભિઃ॥
સુરદ્રુમપુષ્પમાલાં બિભ્રતીં મલ્લિકાયુતામ્

કરાગ્રે ધ્રિયમાણાં તાં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સમુત્સુકાઃ॥
આલોકનપરા યાવત્તાવત્તાન્દદૃશે હ્યસૌ

દેવાંશ્ચ દાનવાંશ્ચૈવ સિદ્ધચારણપન્નગાન્॥
યથા માતા સ્વપુત્રાંશ્ચ મહાલક્ષ્મીસ્તથા સતી

આલોકિતાસ્તથા દેવાસ્તયા લક્ષ્મ્યા શ્રિયાન્વિતાઃ॥
સઞ્જાતાસ્તત્ક્ષણાદેવ રાજ્ય લક્ષણલક્ષિતાઃ॥
દૈત્યાસ્તે નિઃશ્રિકા જાતા યે શ્રિયાઽનવલોકિતાઃ

નિરીક્ષ્યમાણા ચ તદા મુકુન્દં તમાલનીલં સુકપોલનાસમ્॥
વિભ્રાજમાનં વપુષા પરેણ શ્રીવત્સલક્ષ્મં સદયાવલોકમ્

દૃષ્ટ્વા તદૈવ સહસા વનમાલયાન્વિતા લક્ષ્મીર્ગજાદવતતાર સુવિસ્મયંતી॥
કંઠે સસર્જ પુરુષસ્ય પરસ્ય વિષ્ણોર્માલાં શ્રિયા વિરચિતાં ભ્રમરૈરુપેતામ્

વામાંગમાશ્રિત્ય તદા મહાત્મનઃ સોપાવિશત્તત્ર સમીક્ષ્ય તા ઉભૌ॥
સુરાઃ સદૈત્યા મુદમાપુરદ્ભુતાં સિદ્ધાપ્સરઃ કિંનરચારણાશ્ચ

સર્વેષામેવ લોકાનામૈકપદ્યેન સર્વશઃ॥
હર્ષો મહાનભૂત્તત્ર લક્ષ્મીનારાયણાગમે

લક્ષ્મ્યા વૃતો મહાવિષ્ણુર્લક્ષ્મીસ્તેનૈવ સંવૃતા॥
એવં પરસ્પરં પ્રીત્યા હ્યવલોકનતત્પરૌ

શંખાશ્ચ પટહાશ્ચૈવ મૃદંગાનકગોમુખાઃ॥
ભેર્યશ્ચ ઝર્ઝરીણાં ચ સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્

બભૂવ ગાયકાનાં ચ ગાયનં સુમહત્તદા॥
તતાનિ વિતતાન્યેન ઘાનાનિ સુષિરાણિ ચ

એવં વાદ્યપ્રભેદૈશ્ચ વિષ્ણું સર્વાત્મના હરિમ્॥
અતોષયન્સુગીતજ્ઞા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

તથા જગુર્નારદતુંબુરાદયો ગંધર્વયક્ષાઃ સુરસિદ્ધ સંઘાઃ॥
સંસેવમાનાઃ પરમાત્મરૂપં નારાયણં દેવમગાધબોધમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે સમુદ્રમન્થનાખ્યાને લક્ષ્મીપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ