સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.8

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પુરાવૃત્તં કૈલાસે મેરુધન્વિના ॥
આદિષ્ટસ્તીર્થયાત્રાર્થમહં લિંગાનિ વીક્ષિતુમ્

રુદ્રક્ષેત્રે ચ કેદારે તથા બદરિકાશ્રમે ॥
કાશ્યાં પુણ્યેષુ દેશેષુ તથા શ્રીપર્વતે શિવે

કાંચીમુખ્યાસુ પુણ્યાસુ પુરીષ્વપ્યગમં તદા ॥
ઋષિભિર્વિબુધૈઃ સાર્થૈર્ગણૈર્યોગિભિરુત્તમૈઃ

સ્થાપિતાનિ ચ લિંગાનિ સ્વયંભૂનિ ચ દૃષ્ટવાન્ ॥
તત્રતત્ર મહાભાગે તીર્થાનિ શિવસન્નિધૌ

સેવમાનઃ સશિષ્યોઽહં પર્યટન્પૃથિવીમિમામ્ ॥
એવં તીર્થાનિ સર્વાણિ ગાહમાનો વ્રતાન્વિતઃ

તપાંસિ યજ્ઞકર્માણિ કુર્વન્ભૂમિં સમાચરન્॥
શિવસ્મરણસંયુક્તઃ શિવલિંગાનિ સન્નમન્

સર્વાણિ ભુવિ પુણ્યાનિ દેશમેતમુપાશ્રયમ્ ॥
અત્ર દેવં મહાદેવમવિકેશં ત્રિયંબકમ્

અરુણાદ્રિરિતિખ્યાતં પર્વતં લિંગમૈક્ષિષિ ॥
અત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો મુનયશ્ચ દૃઢવ્રતાઃ

કંદમૂલફલાહારા દૃષ્ટાઃ શોણાદ્રિ સેવકાઃ ॥
અસ્તૌષમાદિમં લિંગમરુણાદ્રિમયં મહત્

આદ્યેન બ્રહ્મણા પૂર્વમર્ચિતં દિવ્યચક્ષુષા ॥
અસૌ યસ્તામ્રો અરુણ ઉત બભ્રુઃ સુમંગલઃ ॥

ઇતિ વેદા સ્તુવંતિ ત્વામરુણાદ્રીશ સંતતમ્॥
નમસ્તામ્રાય ચારુણાય શિવાય પરમાત્મને

સર્વવેદસ્વરૂપાય નિત્યાયામૃતમૂર્ત્તયે ॥
કાલાય કરુણાર્દ્રાય દૃષ્ટિપેયામૃતાબ્ધયે

ભક્તવાત્સલ્યપૂર્ણાય પુણ્યાય પુરભેદિને ॥
દર્શનં તવ દેવેશ સર્વધર્મફલપ્રદમ્

ભુવિ લબ્ધવતા ભૂયો નાન્યત્કાર્યં તપઃ ક્વચિત્ ॥
ભવતા કર્મભૂરેષા વર્તતેદ્ય નિરોધિતા

પ્રાર્થયતે સ્વયં વાસાન્દેવાશ્ચાત્ર ત્વદાશ્રયે ॥
કાલસંગ્રહસંજાતં ફલં લબ્ધં મયાધુના

અન્યત્કૃતં તપઃ સર્વં ત્વદ્દર્શનફલં મમ ॥
ઈદૃશં તવ દેવેશ રૂપમત્યદ્ભુતોદયમ્

એકમદ્રિમયં લિંગં ન ક્વચિદ્દૃષ્ટવાન્ભુવિ ॥
સૂર્યેંદ્વગ્નિસુસંયુક્ત કોણત્રયમનોહરમ્

ત્રિમૂર્તિરૂપ દેવેશ દૃશ્યતે તે વપુર્મહત્ ॥
શક્તિત્રયસ્વરૂપેણ કાલત્રયવિધાનકમ્

ત્રિવેદાત્મં ત્રિકોણાંગં લિંગં તે દૃષ્ટમદ્ભુતમ્ ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષણાર્થાય વિતતં રૂપમાસ્થિતઃ

દૃશ્યતે વસુધાભાગે શોણાદ્રિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥
અજાનતાં ચ મર્ત્યાનાં સમાલોકનમાત્રતઃ

વિતરત્યખિલાન્ભોગાન્વ્યાજકરુણાનિધિઃ ॥
અર્ચયા રહિતં લિંગમન્યં શૂન્યમુદાહૃતમ્

ઇદં તુ પૂજિતં દેવૈઃ સદા સર્વવરપ્રદમ્ ॥
પ્રસીદ કરુણાપૂર્ણ શોણાચલ મહેશ્વર

ત્રાયસ્વ ભવભીતં માં પ્રપન્નં ભક્તવત્સલ ॥
દ્રષ્ટવ્યં દ્રષ્ટમેતત્તે રૂપમત્યદ્ભુતં મહત્

કૃતાર્થય કૃપાસિંધો શરણ્ય શરણાગતમ્ ॥
ઇતિ સંસ્તૂયમાનો મે દેવઃ શોણાચલેશ્વરઃ

અદર્શયત્પરં રૂપં દિવ્યમેહીત્યુવાચ મામ્ ॥
પ્રીતોઽસ્મિ ભવતઃ સ્તોત્રૈર્ભક્ત્યા ચ પરયા ભૃશમ્

અત્રૈવ ભવતો વાસો નિત્યમસ્તુ મમાંતિકે ॥
સંપૂજય ચ માં નિત્યં ભુવિ ભોગૈઃ સનાતનૈઃ

તપસા તપ સર્વેષાં મહત્ત્વમિહ દર્શય ॥
પૂર્વં કૈલાસશિખરે વસંતં ત્વાં તપોન્વિતમ્

આદિશં પૃથિવીભાગં શોણાદ્રૌ પૂજયેતિ મામ્ ॥
સપ્તર્ષિપૂજિતા પૂજા દિવિ મે સંપ્રકાશતે

તથા નિત્યાર્ચનાયુક્ત પ્રકાશય ધરાતલે ॥
સર્વેષામેવ જંતૂનાં હિતાય ત્વં તપોઽધિકઃ

ભુવિ માં પૂજયાર્ચાભિરાગમોક્તાભિરાદરાત્ ॥
દિવ્યા મમ મહાપૂજા દૃશ્યા હિ દિવિ દૈવતૈઃ

પ્રકાશનીયા ભવતા પાર્થિવી વસુધાતલે ॥
માહાત્મ્યં પૂર્વમેવોક્તં યથાહમરુણાચલઃ

સ્થિતો વસુંધરાભાગે મયા પ્રીતં તુ તે ભૃશમ્ ॥
યે વા સંપૂજયંતિ સ્મ પૂર્વં માં સુકૃતાધિકાઃ

તેભ્યસ્ત્વમધિકો ભૂમૌ પ્રકાશસ્વ શિવાર્ચનમ્ ॥
ઇત્યાદિષ્ટો હિ દેવેશં પ્રણમ્ય ભવભક્તિમાન્

અન્વપૃચ્છં દયાપૂર્ણમરુણાદ્રીશમાનમન્ ॥
અનાસાદ્યમિદં રૂપમગ્નિરૂપં મહેશ્વરમ્

કથમદ્યાર્ચયામ્યેનં મર્ત્યલોકોચિતાર્ચનૈઃ ॥
આદેશમિમમન્વર્થં કથં વા કલ્પયામ્યહમ્

ઉપાયમાદિશ શ્રીમન્નભિગમ્યો યથા ભવાન્ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાપિતો દેવઃ શ્રીમાઞ્છોણાચલેશ્વરઃ

અન્વગ્રહીદશેષાત્મા પ્રણતં માં દયાનિધિઃ ॥
અહં તુ સૂક્ષ્મલિંગાનિ પ્રકાશિષ્યે મહીતલે ॥

આગમોક્તક્રિયાભેદૈઃ પૂજાં મે પ્રતિપાદય ॥
પંચાવરણસંયુક્તં લિંગં મે સૂક્ષ્મમદ્ભુતમ્

અરુણાદ્રીશ્વરાભિખ્યં સંપૂજય તપોબલૈઃ ॥
ઇત્યાદિશ્ય મહાદેવઃ સ્વયંભુ વિમલં મહત્

રૂપં મે દર્શયામાસ સૂક્ષ્મલિંગાત્મના શિવઃ ॥
આલોક્ય વિમલં લિંગં સૂક્ષ્મં તત્સ્વયમુચ્છ્રિતમ્

અશેષાઽઽવરણોપેતં કૃતાર્થહૃદયોઽભવમ્ ॥
પુનર્વ્યજ્ઞાપયં દેવં શમ્ભુમાશ્રિતવત્સલમ્

આગમોક્તપ્રકારાણામનિરીક્ષ્યત્વમાગતમ્ ॥
કથં તુ તવ રૂપાણાં નામભેદાન્વિયોજિતાન્

જાનીયાં કરુણામૂર્તે સ્વયમીશ્વર મત્પ્રભો ॥
પૂજકાસ્તવ કે વા સ્યુર્મંદિરં વાત્ર કીદૃશમ્

કથં સ્તોત્રં કથં પૂજા કે વાત્ર પરિચારકાઃ ॥
સ્થાનરક્ષા કથં વા સ્યાત્કે વાત્મપરિરક્ષકાઃ

કથં વા માનુષી પૂજા નિત્યા સંવર્ધતે તવ ॥
આગતા બહવો દેવાઃ શ્રદ્ધેયં મનુજૈઃ કથમ્

પ્રસીદ પરમેશાન સ્વયમાજ્ઞાપયાખિલમ્ ॥
એવં વિજ્ઞાપિતો દેવઃ શોણાદ્રીશઃ સ્વયં પ્રભુઃ

આજ્ઞાપયત્તદા દેવો વિશ્વકર્માણમાગતમ્ ॥
સૃજ ત્વં નગરં દિવ્યમરુણાખ્યં ગુણાધિકમ્

મંદિરં મમ દિવ્યં ચ મહામણિગણોજ્જ્વલમ્ ॥
તૌર્યત્રિકં સપર્યાંગં તન્મે સર્વં પ્રકલ્પય

આબભાષે શિવઃ શ્રીમાન્નામભેદાર્ચનક્રમમ્ ॥
વ્રતં ચ કરુણામૂર્ત્તિરરુણાદ્રીશ્વરઃ શિવઃ

શૃણુ તન્મે ચ યે સૃષ્ટા પૂજાર્થં પરિચારકાઃ ॥
શૃણુ ગૌતમ સર્વં મે માનુષં પૂજનક્રમમ્

ય એષ સર્વલોકાનાં ક્ષેમાય પ્રથતે ભુવિ ॥
ઇદં તેજોમયં લિંગમતુલં દૃશ્યતે મહત્

અરુણાદ્રીશ્વરાભિખ્યં પૂજ્યતાં સતતં ત્વયા ॥
શક્તિર્મમોત્તરે ભાગે પૂજ્યા નિત્યોદયા મુદા ॥

દધતી સ્થાનમાહાત્મ્યમપીતકુચનામિકા ॥
અરુણાચલરાજોયમવિભાગઃ પ્રિયાન્વિતઃ

ઉત્સવાર્થો મહાદેવઃ પૂજ્યો ભોગસુતાવૃતઃ ॥
બોધદો ભક્તલોકસ્ય દત્તાભયકરઃ શિવઃ

સારંગં પરશું વિભ્રત્પ્રસન્નવદનઃ સદા ॥
ઉમાસ્કન્દેશ્વરઃ શમ્ભુર્દિવ્યરત્નવિભૂષણઃ ॥

આભયા ભાસયઁલ્લોકાનવિકુણ્ઠશ્રિયાન્વિતઃ ॥
શક્તેરુત્સવભદ્રે ચ સંપૂજ્યા સુંદરેશ્વરી

સર્વભૂષણસંયુક્તા શૃઙ્ગારરસવર્દ્ધની ॥
બાલો ગણપતિઃ પૂજ્યઃ પુરસ્તાદ્ભૂતિનન્દનઃ

મદંતિકમલંકુર્વન્ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈર્બહૂદયૈઃ ॥
મત્પાર્શ્વમવિમુંચંતી શોણરેખાંચિતેક્ષણા

ઉત્સવાર્થા પરા શક્તિરંતિકસ્થૈવ પૂજ્યતામ્ ॥
મુખરાંઘ્રિપતિઃ શ્રીમાન્નૃત્યંસ્તાંડવપણ્ડિતઃ

ઉત્સવાર્થં સમભ્યર્ચ્યશ્ચક્ષુરગ્રેઽમૃતેશ્વરઃ ॥
શક્તિશ્ચાન્યા મહાભાગા સંપૂજ્યા ભૂવિનાયકા

દ્વારે નન્દી મહાકાલઃ પુરસ્તાત્સૂર્યસંનિભઃ ॥
ભક્તાનાં મમ સર્વેષાં પૂજનં ચાપિ કલ્પ્યતામ્

દક્ષિણે માતરઃ પૂજ્યા વિઘ્નશાસ્તૃસમન્વિતાઃ ॥
સંપૂજ્યો નૈરૃતે કોણે વિઘ્નનાશો વિનાયકાઃ

સ્કન્દઃ શક્તિધરશ્ચૈવૈશાનકોણે સમર્ચ્યતામ્ ॥
લિંગાનિ ચ મનોજ્ઞાનિ પૂજનીયાન્યનન્તરમ્

મંદિરં મમ સંપૂજ્ય દક્ષિણામૂર્તિ દક્ષિણમ્ ॥
પશ્ચિમે વિષ્ણુરૂપાંકમગ્નિરૂપાન્વિતં તથા

ઉત્તરે બ્રહ્મરૂપાંકં પૂર્વે સારંગભૂયુતમ્ ॥
સર્વદેવગુણોપેતં સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ॥

અપીતકુચનાથાયાઃ સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ॥
મંદિરં ગુરુ સંપૂજ્ય દિક્પાલકવધૂવૃતમ્

મંદિરસ્યાવનાર્થાય દેવીર્વૈભવનાયકાઃ ॥

ક્ષેત્રપાલં તુ સંપૂજ્ય સર્વાવરણસંયુતમ્ ॥
પુત્રસ્ય ત્રાણમાયાતા પૂજ્યારુણગિરીશ્વરી

કાલી બહુવિધાશ્ચાન્યા દેવતા વિધિપાલકાઃ ॥
ઉત્સવા વિવિધાઃ કલ્પ્યાઃ પ્રતિમાસમહોદયાઃ

સૃજસ્વ કન્યકા દિવ્યાઃ શિવદેવાર્હણે રતાઃ ॥
નૃત્તગીતકલાભિજ્ઞા રૂપસૌભાગ્યસંયુતાઃ ॥

ચારુવિભ્રમસંયુક્તાઃ કામદા નિત્યપાવનાઃ ॥
શિષ્યાનાદિશ વેદજ્ઞાન્સદાચારસમુજ્જ્વલાન્

દિવ્યોપચારસંસિદ્ધ્યૈ સુભગાઞ્છુદ્ધચેતસઃ ॥
દીક્ષિતાન્વિમલાઞ્છુદ્ધાઞ્છૈવાગમવિશારદાન્

શૈવાચારપ્રસિદ્ધ્યર્થમાદિશાભ્યર્ચને મમ ॥
માર્દ્દલાઞ્છાંખિકાન્વૈણાંસ્તાલિકાન્વેણુવાદકાન્

શૌલ્બિકાન્સૃજ સદ્વિદ્યાંશ્ચતુર્વિદ્યાવિશારદાન્ ॥
ક્ષત્રિયાન્વિવિધાન્વૈશ્યાઞ્છૂદ્રાંશ્ચ શિવસંમતાન્

ચત્વારશ્ચ મઠાઃ કલ્પ્યાશ્ચતુર્દિક્તીર્થવાસિનામ્ ॥
મુનીનાં શિવભક્તાનાં નિરાશાનાં નિવાસતઃ

તેષુ સ્થિતા મુનીંદ્રા મે રક્ષંતુ શિવપૂજનમ્ ॥
ભિક્ષમાણાઃ પુનઃ શૈવા ભક્તાઃ પાશુપતા અપિ

પાલયંતુ સદાન્યે ચ યુક્તાઃ કાપાલિકા અપિ ॥
સર્વેષાં જાયમાનાનાં જાતાનાં સંભવિષ્યતામ્

અવ્યાહતાજ્ઞમારક્ષ્યમિદં સ્થાનં મહીભૃતામ્ ॥
બકુલશ્ચ મહાનત્ર દૃશ્યતે દિવ્યભૂરુહઃ

અત્ર ભક્તા વિતન્વન્તુ શિવકાર્યવિનિશ્ચયમ્ ॥
અત્ર મે દીયતે દ્રવ્યમપ્રેક્ષિતપરાપ્તયે

યત્તદક્ષય્યફલદમારક્ષ્યં શિવસેવકૈઃ ॥
ભક્તૈર્વિજ્ઞાપિતં ચાર્થં શ્રોષ્યામિ પુરતઃ સ્થિતૈઃ

સર્વં સંપાદયિષ્યામિ તેષાં ચિત્તાનુકૂલકમ્ ॥
અપરાધસહસ્રાણિ ક્ષંસ્યે માં સ્વર્ચતામહમ્

આગમોક્તા ચ પૂજેયં માનુષી નિર્મિતા યતઃ ॥
ગ્રહીષ્યે તામહં સર્વામર્ચાં સર્વાગમોદિતામ્

સંકલ્પિતં ભવેત્કર્મ પ્રીતિકૃન્મમ સેવકૈઃ ॥
આગમાર્થાનશેષાંસ્ત્વમાલોક્ય સમયોચિતાન્

વિધાયાભ્યર્ચનાભેદાઁલ્લોકરક્ષાકૃતે મુને ॥
કર્તવ્યા મહતી પૂજા પૌર્ણમાસ્યાં તુ સાદરમ્

સત્રાણિ વિવિધાન્યત્ર કર્તવ્યાનિ સહસ્રશઃ ॥
વિવિધાનિ ચ દાનાનિ શક્ત્યા ચૈવાસ્ય સન્નિધૌ

અવ્યુચ્છિન્નપ્રદીપસ્ય દાતારો મમ સન્નિધૌ ॥
તેજોમયમિદં રૂપં મમ યાંતિ ન સંશયઃ॥

જલજં તરુજં પુષ્પં કક્ષજં ચ લતોદ્ભવમ્ ॥
દદતે યે ચ ભક્ત્યા મે તે ભવિષ્યંતિ ભૂભૃતઃ

તેષાં પુરોગતઃ સાક્ષાદહં જેષ્યામિ વિદ્વિષઃ ॥
યસ્ય યસ્ય તુ દેશસ્ય યો યો રાજા તપોધિકઃ

તત્તત્સમર્દ્ધિતં રમ્યં સંભવં દદતેઽત્ર મે ॥
મત્સંનિધિમુપાગત્ય દુરાત્માનોઽપિ ભૂમિપાઃ

શિવભક્તા ભૃશં પૂર્ણા ભવિષ્યંતિ ન સંશયઃ

ઇતિ શંભુમુખોત્થિતં વચઃ સમુપશ્રુત્ય વિધૂતકલ્મષઃ ॥
અહમાનતવાન્વ્યજિજ્ઞપં કુતુકાચ્છોણગિરીશ્વરં શિવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધેઽરુણેશ્વરારાધનામાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ