સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.7

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
કથમગ્નિમયં લિંગમભિગમ્યમભૂદ્ભુવિ ॥
પ્રાણિનામપિ સર્વેષામુપશાંતિં કથં ગતઃ

તીર્થાનામુદ્ભવઃ પુણ્યાત્કથં ચારુણપર્વતાત્ ॥
ઉપસંહૃતસર્વાંગઃ કથં વા વદ મેઽચલઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ॥ ॥
કૃતે ત્વગ્નિમયઃ શૈલસ્ત્રેતાયાં મણિપર્વતઃ ॥
દ્વાપરં હાટકગિરિઃ કલૌ મરકતાચલઃ

બહુયોજનપર્યંતં કૃતે વહ્નિમયે સ્થિતે ॥
બહિઃ પ્રદક્ષિણં ચક્રુઃ પ્રશામ્યતિ મહર્ષયઃ

શનૈઃ શાંતોરુણાદ્રીશઃ શ્રીમાનભ્યર્થિતઃ સુરૈઃ ॥
લોકગુપ્ત્યર્થમત્યર્થમુપશાંતોઽરુણાચલઃ

અથ ગૌરી મુનિં પ્રાહ કથં શાંતોઽરુણાચલઃ ॥
કથં વા પ્રાર્થયામાસુર્દેવેશં ત્રિદશા ઇમમ્

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમસ્ત્વભ્યભાષત ॥
પ્રશસ્ય ભક્તિમતુલાં તસ્યાસ્તત્ત્વાર્થવેદિનીમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિરૂપં પુરા શૈલમાસાદયિતુમક્ષમાઃ ॥
પુરા સુરાઃ સ્તુતિં ચક્રુરભ્યર્ચ્ય ક્રતુસંભવૈઃ

ભગવન્નરુણાદ્રીશ સર્વલોકહિતાવહ ॥
અગ્નિરૂપોઽપિ સંશાંતઃ પ્રકાશસ્ય મહીતલે

અસૌ યસ્તામ્રો અરુણ ઉત બભ્રુઃ સુમંગલઃ ॥
ઇતિ ત્વાં સકલા વેદાઃ સ્તુવંતિ શિવવિગ્રહમ્

નમસ્તામ્રાયારુણાય શિવાય પરમાત્મને ॥
વેદવેદ્ય સ્વરૂપાય સોમાય સુખરૂપિણે

ત્વદ્રૂપમખિલં દેવ જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥
નિધાનમિવ તે રૂપં દેવાનામિદમીક્ષ્યતે

વર્ષતાં ચ પયોદાનાં નિર્ઝરાણાં ચ ભૂયસામ્ ॥
સલિલોપાયસંહારો યુક્તસ્તે યુગસંક્ષયે

અગ્નેરાપઃ સમુદ્ભૂતાસ્ત્વત્તો હિ પરમાત્મનઃ ॥
વિશ્વસૃષ્ટિં વિતન્વતિ વિચિત્રગુણ વૈભવાત્

શીતો ભવ મહાદેવ શોણાચલ કૃપાનિધે ॥
સર્વેષામપિ જીવાનામભિગમ્યો ભવ પ્રભો

ઇતિ સ્તુતઃ સુરૈઃ સર્વેરાનતૈર્ભક્તવત્સલઃ ॥
સદ્યઃ શીતલતાં ગચ્છન્નભિમ્યોઽભવત્પ્રભુઃ

પ્રાવર્ત્તત પુનર્નદ્યો નિર્ઝરાશ્ચ બહૂદકાઃ ॥
વર્ષતામપિ મેઘાનાં ન જગ્રાહ જલં બહુ ॥

તથાપિ તરુણાર્કોદ્યત્કાલાગ્નિશતકોટિભિઃ ॥
સમાનદીપ્તિરભજજ્જીવાનામભિગમ્યતામ્

વિસૃજ્ય વિશ્વસલિલં નદીશ્ચ રસવિક્ષરૈઃ ॥
સંપૂર્યઃ સકલૈર્દેવઃ સર્વદા સંપ્રકાશતે

તીર્થાનિ તાનિ તાન્યાસન્પરિતઃ પ્રાર્થનાવશાત્ ॥
દિક્પાલાનાં સુરાણાં ચ મહર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ॥

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગૌરી કુતુકસંયુતા ॥
તીર્થાનામુદ્ભવં સર્વ શ્રોતું સમુપચક્રમે

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
કાનિ તીર્થાનિ જાતાનિ શોણાદ્રેર્લોકગુપ્તયે ॥
ભગવન્બ્રૂહિ સકલં તીર્થાનામુદ્ભવં મમ ॥ ૨૨ ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શૃણ્વન્ગિરીશાત્સંશ્રુતં પુરા ॥
તીર્થાનામુદ્ભવં સર્વં વ્યાખ્યાતુમુપચક્રમે

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
ઐન્દ્રં નામ મહાતીર્થમિંદ્રભાગે સમુત્થિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પુરા શક્રો બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહયત્

બ્રહ્મતીર્થં પુનર્દિવ્યં વહ્નિઃકોણે સમુત્થિતમ્ ॥
પરસ્ત્રીસંગમાત્પાપં વહ્નિઃ સ્નાત્વાત્ર ચાત્યજત્

યામ્યં નામ મહાતીર્થં યમભાગે વિજૃંભતે ॥
અત્ર સ્નાત્વા યમોઽત્યાક્ષીદ્ભયં બ્રહ્માસ્ત્રસંભવમ્

નૈરૃતં તુ મહાતીર્થં નૈરૃત્યાં દિશિ શોભતે ॥
ભૂતવેતાલવિજયં તત્ર સ્નાત્વર્ષયો ગતાઃ

પશ્ચિમે વારુણં તીર્થં દિગ્ભાગે ચ પ્રકાશતે ॥
શલ્યકોશં પુરા લેભે સ્નાત્વાત્ર વરુણો નિજમ્

વાયવે વાયવીયં ચ તીર્થમત્ર પ્રકાશતે ॥
તત્ર સ્નાત્વા યયૌ વાયુર્જગત્પ્રાણત્વવૈભવમ્

ઉત્તરે ચાત્ર દિગ્ભાગે સોમતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પુરા સોમો યક્ષ્મરોગાદમુંચત

ઐશાને ચાત્ર દિગ્ભાગે વિષ્ણુતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પુરા વિષ્ણુઃ શ્રિયા ચ સહ સંગતઃ

માર્કણ્ડેયઃ પુરા દેવિ પ્રાર્થયામાસ શંકરમ્ ॥
સદાશિવ મહાદેવ દેવદેવ જગત્પતે

બહૂનામિહ તીર્થાનામેકત્ર સ્યાત્સમાગમઃ ॥
કેનોપાયેન ભગવન્કૃપયા વદ શંકર

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવ ઉમાપતિઃ ॥
ઉપાયં દર્શયામાસ મુનયે પ્રીતમાનસઃ

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સદોપહારવેલાયાં સર્વતીર્થસમુચ્ચયઃ ॥
સન્નિધિં મમ સંપ્રાપ્તઃ સેવતે ગૂઢરૂપતઃ

નાન્યદન્વેષણીયં તે તીર્થમત્ર મહામુને ॥
મમોપહારવેલાયાં દૃશ્યતે તીર્થસંચયઃ

તસ્માદ્ભક્તિયુતૈર્નિત્યં સર્વતીર્થસમાગમઃ ॥
મુનિભિશ્ચ સુરૈઃ સર્વૈર્નૈવેદ્યાંતે વિલોક્યતામ્

ઇતિ દેવિ પુરા દેવો માર્કડેયાય શંકરઃ ॥
ઉપાદિશદમેયાત્મા તીર્થસંદર્શનક્રમમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વાણ્યપિ ચ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ શિવસન્નિધૌ ॥
સદોપહારવેલાયાં દૃશ્યાનિ કિલ માનવૈઃ

વ્રતં તીર્થં તપો વેદા યજ્ઞાશ્ચ નિયમાદયઃ ॥
યોગાશ્ચ શોણશૈલેશદર્શનાદ્દૃષ્ટસંચરાઃ

નિશમ્ય વાક્યં મુનિપુંગવસ્ય પ્રસેદુષી પર્વતરાજપુત્રી ॥
અવોચદત્યદ્ભુતમેતદત્ર ત્વયોપદિષ્ટં ભુવિ તીર્થજાલમ્

અહં કૃતાર્થા તપતાં વરિષ્ઠ ત્વત્સંગમાત્સંપ્રતિ તીર્થજાલમ્ ॥
પ્રાપ્તા નમસ્તેઽસ્તુ તપોવિશેષ શિવોપિ મેઽત્રાદિશદેવ કર્તુમ્

કથં ગિરીશઃ પુનરત્ર દેવઃ સ્ફુરન્મહાવહ્નિવપુર્ધરોઽપિ ॥
પ્રશાંતરૂપઃ પરમેશ્વરોઽયમભ્યર્ચનીયો ભુવિ મર્ત્યવર્ગૈઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે ઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધેઽરુણાચલસ્થવિવિધતીર્થવર્ણનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ