સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.2

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અથાહમુચ્ચરન્વેદાનશેષૈર્વદનૈઃ શિવમ્ ॥
અસ્તૌષં ભક્તિસંપૂર્ણં કૃત્વા માનસમર્ચનમ્

નમઃ શિવાય મહતે સર્વલોકૈકહેતવે ॥
યેન પ્રકાશ્યતે સર્વં ધ્રિયતે સતતં નમઃ

વિશ્વવ્યાપ્તમિદં તેજઃ પ્રકાશયતિ સંતતમ્ ॥
નેક્ષંતે ત્વદ્દયાહીના જાત્યંધા ભાસ્કરં યથા

ભૂલિંગમમલં હ્યેતદ્દૃશ્યમધ્યાત્મચક્ષુષા ॥
અંતસ્સ્થં વા બહિસ્સ્થં વા ત્વદ્ભક્તૈરનુભૂયતે

અપરિચ્છેદ્યમાકારમંતરાત્મનિ યોગિનઃ ॥
તદેતત્તવ દેવેશ જ્વલિતં દર્પણો યથા

અથવા શાંકરી શક્તિઃ સત્યાઽણોરપ્યણીયસી ॥
મત્તો નાન્યતરઃ કશ્ચિદ્યન્મય્યપિ વિલીયતે

અણુસ્તે કરુણાપાત્રં મહત્ત્વં ધ્રુવમશ્નુતે ॥
નાધિકોઽસ્તિ પરસ્ત્વત્તો ન મત્તોઽપિ તદાશ્રયાત્

ત્વય્યર્પિતં મનસ્ત્વતો ન વિયોગમપેક્ષતે ॥
વાચઃ કથં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્તવ વૈભવકીર્ત્તને

સ્વયમીશ મહાદેવ પ્રસીદ ભુવનાધિક ॥
આદિશ પ્રયતં ભક્તમપેક્ષિતનિયુક્તિષુ

ઇદં વિજ્ઞાપ્ય વિનયાન્નમસ્કૃત્વા પુનઃપુનઃ ॥
પ્રાંજલિર્દેવદેવેશં ન્યષીદં સવિધે વિભો

અથ વિષ્ણુર્નવાંભોદગંભીરધ્વનિરભ્યધાત્ ॥
વાચઃ કૃતાર્થન્ભૂયઃ શુક્લાઃ શંકરકીર્ત્તનૈઃ

જય ત્રિભુવનાધીશ જય ગંગાધર પ્રભો ॥
જય નાથ વિરૂપાક્ષ જય ચંદ્રાર્દ્ધશેખર

અવ્યાજમમિતં શંભો કારુણ્યં તવ વર્દ્ધતે ॥
યેન નિર્ધૂતમખિલં ભક્તેષુ જ્ઞાનમાહિતમ્

પાલનં સર્વવિદ્યાનાં પ્રાપણં ભૂતિસંચયૈઃ ॥
પુરાણં ચ સપુત્રાણાં પિતુરેવ પ્રવર્ધનમ્ ॥

શતાનામપિ મૂર્તીનામેકામપિ નવૈઃ સ્તવૈઃ ॥
સ્તોતું ન શક્નુમેશાન સમવાયસ્તુ કિ પુનઃ

ત્વમેવ ત્વામલં વેત્તું યદિ વા ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
ભ્રમરઃ કીટમાકૃષ્ય સ્વાત્માનં કિં ન ચાનયેત્

દેવાસ્ત્વદંશસંભૂતિપ્રભવો ન ભવન્તિ કિમ્ ॥
અપ્યાયસ્યાગ્નિકીલસ્ય દાહે શક્તિર્ન કિં ભવેત્

દેશકાલક્રિયાયોગાદ્યથાગ્નેર્ભેદસમ્ભવઃ ॥
તથા વિષયભેદેન ત્વમેકોઽપિ વિભિદ્યસે

અનુગ્રહપરો દેવ મૂર્તિં દર્શય શંકર ॥
આવયોરખિલાધાર નયનાનંદદાયિનીમ્

એવં પ્રણમતોર્દેવઃ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતમ્ ॥
પ્રસસાદ પરં શંભુઃ સ્તુવતોરાવયોર્દ્વયોઃ

તેજઃસ્તંભાત્પુનસ્તસ્માદ્દેવશ્ચન્દ્રાર્દ્ધશેખરઃ ॥
આવિર્બભૂવ પુરુષઃ કપિલઃ કાલકન્ધરઃ

પરશું બાલહરિણં કરૈરભયવિશ્રમૌ ॥
દધાનઃ પુરુષોઽવાદીત્પુત્રાવાવામિતિ પ્રભુઃ

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ યુવયોર્ભક્ત્યા યુક્તાત્મનોર્મયિ॥
ભવતં સર્વલોકાનાં સૃષ્ટિરક્ષાધિપૌ યુવામ્

યુવયોરિષ્ટસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભૂતોઽસ્મ્યહં યતઃ ॥
વરં વૃણુતમન્યં ચ વરદોઽહમુપાગતઃ

ઇતિ દેવસ્ય વચનાત્સપ્રીતૌ ચ કૃતાંજલી ॥
વિજ્ઞાપયામાસિવતૌ સ્વં સ્વમર્થં પૃથક્પૃથક્

અહં મન્ત્રૈઃ શિશુપ્રાયજગત્ત્રયવિધાયકઃ ॥
સંસ્તુવન્વૈદિકૈર્મંત્રૈરીશાનમપરાજિતમ્ ॥

નમસ્યેહમિદં રૂપં શશ્વદ્વરદમીશ્વરમ્ ॥
તેજોમયં મહાદેવં યોગિધ્યેયં નિરંજનમ્

આપૂર્યમાણં ભવતા તેજસા ગગનાંતરમ્ ॥
પરિપૃચ્છ્યઃ સુરાવાસઃ ક્ષણાદ્દેવ ભવિષ્યતિ

સિદ્ધચારણગન્ધર્વા દેવાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥
નાવસન્દિવિ સંચારં લભેરંસ્તેજસા તવ

પૃથ્વી ચ સકલા ચૈવ તપ્યમાના તવૌજસા ॥
ચરાચરસમુત્પત્તિક્ષમા નૈવ ભવિપ્યતિ

ઉપસંહૃત્ય તેજઃ સ્વમરુણાચલસંજ્ઞયા ॥
ભવ સ્થાવરલિંગં ત્વં લોકાનુગ્રહકારણાત્

જ્યોતિર્મયમિદં રૂપમરુણાચલસંજ્ઞિતમ્ ॥
યે નમન્તિ નરા ભક્ત્યા તે ભવન્ત્યમરાધિકાઃ

સેવંતાં સકલા લોકાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥
ગણાશ્ચ વિવિધા ભૂમૌ માનુષં ભાવમાસ્થિતાઃ

દિવ્યારામ સમુદ્ભૂતકલ્પકાદ્યાઃ સુરદ્રુમાઃ ॥
સેવિનસ્ત્વાં પ્રરોહંતુ ભરિતા વિવિધૈઃ ફલૈઃ

દિવ્યૌષધિગણાસ્સર્વે સિંહાદ્યા મૃગજાતયઃ ॥
પ્રશાંતાઃ પરિવર્ત્તંતા પાપકલ્મષનાશનમ્

અયનદ્વયભિન્નેન ગમનેનાપિ સંયુતઃ ॥
ન લંઘયિષ્યતિ રવિઃ શૃંગં લિંગતનોસ્તવ

દિવ્ય દુંદુભિશંખાનાં ઘોષૈઃ પુષ્પૌઘવૃષ્ટિભિઃ ॥
સેવિતો ભવ દેવ ત્વમપ્સરોનૃત્યગીતિભિઃ

અમરત્વં ચ સિદ્ધત્વં રસસિદ્ધીશ્ચ નિર્વૃતિમ્ ॥
લભંતાં માનુષા નિત્યં ત્વત્સંનિધિમુપાગતાઃ

ઈશત્વં ચ વશિત્વં ચ સૌભાગ્યં કાલવંચનમ્ ॥
ત્વામાશ્રિત્ય નરાસ્સર્વે લભંતામરુણાચલ

સર્વાવયવદાનેન સર્વવ્યાધિવિનાશનાત્ ॥
સર્વાભીષ્ટપ્રદાનેન દૃશ્યો ભવ મહીતલે

તથેતિ વરદં દેવમરુણાદ્રિપતિં શિવમ્॥
પ્રણમ્ય કમલાનાથઃ પ્રાર્થયન્નિદમબ્રવીત્

પ્રસીદ કરુણાપૂર્ણ શોણશૈલેશ્વર પ્રભો ॥
મહેશ સર્વલોકાનાં હિતાય પ્રકટોદય

યદાહં ત્વામુપાશ્રિત્ય જગદ્રક્ષણદક્ષિણઃ ॥
શ્રીપતિત્વમનુપ્રાપ્તસ્તદા ભક્તા ભવંતુ તે

નાલ્પપુણ્યૈરુપાસ્યેત ત્વદ્રૂપં મહદદ્ભુતમ્ ॥
મયા ચ બ્રહ્મણા ચૈવમદૃષ્ટપદશેખરઃ

પ્રદક્ષિણાનમસ્કારૈર્નૃત્યગીતૈશ્ચ પૂજનૈઃ ॥
ત્વામર્ચયંતિ યે મર્ત્યાઃ કૃતાર્થાસ્તે ગતાંહસઃ

ઉપવાસૈર્વ્રતૈઃ સત્રૈરુપહારૈસ્તથાર્ચનૈઃ ॥
ત્વામર્ચયંતિ મનુજાઃ સાર્વભૌમા ભવંતુ તે

આરામં મંડપં ચાપિ કૂપં વિધિવિશોધનમ્ ॥
કુર્વતામરુણાદ્રીશ સંનિધાને પુનર્ભવ

અંગપ્રદક્ષિણં કુર્વન્નષ્ટૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ॥
અશેષપાતકૈઃ સદ્યો વિમુક્તો નિર્મલાશયઃ

આવામપ્યવિમુંચંતૌ સદા ત્વત્પાદપંકજમ્ ॥
ધ્યાતવ્યં મનુજૈઃ સર્વૈસ્તવ સંનિધિમાગતૈઃ

તથાસ્ત્વિતિ વરં દત્ત્વા વિષ્ણવે ચંદ્રશેખરઃ ॥
ભરુણાચલરૂપેણ પ્રાપ્તઃ સ્થાવરલિંગતામ્

તૈજસં લિંગમેતદ્ધિ સર્વલોકૈકકારણમ્ ॥
અરુણાદ્રિરિતિ ખ્યાતં દૃશ્યતે વસુધાતલે

યુગાંતસમયે ક્ષુબ્ધૈશ્ચતુર્ભિરપિ સાગરૈઃ ॥
અપિ નિર્મગ્નલોકાંતૈરસ્પૃષ્ટાંતિકભૂતલમ્

ગજપ્રમાણૈઃ પૃષતૈઃ પૂરયંતો જગત્ત્રયમ્ ॥
પુષ્કરાદ્યા મહામેઘા વિશ્રાંતા યસ્ય સાનુનિ

પ્રવૃત્તે ભૂતસંહારે પ્રકૃતૌ પ્રતિસંચરે ॥
ભવિષ્યત્સર્વબીજાનિ નિષેદુર્યત્ર નિશ્ચયમ્

મયા ચાહૂયમાનેભ્યઃ પ્રલયાનંતરં પુનઃ ॥
યત્પાદસેવિવિપ્રેભ્યો વેદાધ્યયનસંગ્રહઃ

સર્વાસામપિ વિદ્યાનાં કલાનાં શાસ્ત્રસંપદામ્ ॥
આગમાનાં ચ વેદાનાં યત્ર સત્યવ્યવસ્થિતિઃ

યદ્ગુહાગહ્વરાંતસ્સ્થા મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
જટિનઃ સંપ્રકાશંતે કોટિસૂર્યાગ્નિતેજસઃ

પંચબ્રહ્મમયૈર્મંત્રૈઃ પંચાક્ષરવપુર્ધરૈઃ ॥
અકારપીઠિકારૂઢો નાદાત્મા યઃ સદાશિવઃ

અષ્ટભિશ્ચ સદા લિંગૈરષ્ટદિક્પાલપૂજિતઃ ॥
અષ્ટમૂર્ત્તિતયા યોઽયમષ્ટસિદ્ધિપ્રદાયકઃ

યત્ર સિદ્ધાસ્તથા લોકાન્સ્વાન્સ્વાન્મુક્ત્વા સુરેશ્વરાઃ॥
અપેક્ષંતે સ્થિતા મુક્તિં વિહાય કનકાચલમ્

એવં વસુંધરાપુણ્યપરિપાકસમુચ્ચયઃ ॥
અરુણાદ્રિરિતિ ખ્યાતો ભક્તભક્તિવરપ્રદઃ

કૈલાસાન્મેરુશિખરાદાગતૈર્દેવસંચયૈઃ ॥
પૂજ્યતે શોણશૈલાત્મા શંભુઃ સર્વવરપ્રદઃ

ઇતિ કમલજવક્ત્રપદ્મજાં તં મુદિતમનાઃ સનકો નિશમ્ય ભક્ત્યા ॥
વિરચિતવિનયઃ પ્રણમ્ય પુત્રઃ પિતરમપૃચ્છદશેષવેદસારમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે બ્રહ્મવિષ્ણુસ્તુતિપૂર્વકં શંકરસ્ય સ્થાવરલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ