સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.12

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ઇતિ સંભાષમાણે તુ મહર્ષૌ મુનિ સેવિતે ॥
વિજહૌ ગિરિજા શંકાં શિવભક્તવધાશ્રિતામ્

અથાંતરિક્ષાદુદભૂદ્વાણી કર્ણમનોહરા ॥
મા ગમઃ શૈલકન્યે ત્વં પાપનિપ્કૃતિકારણાત્

ગંગા ચ યમુના સિંધુર્ગોદાપિ ચ સરસ્વતી ॥
નર્મદા સા ચ કાવેરી શોણઃ શોણનદી ચ સા

અત્રૈવ નવ તીર્થાનિ સંભવંતુ શિલાતલે ॥
ત્વત્ખડ્ગદારિતે દેવિ કુરુ તત્રાઘમર્ષણમ્

અસ્મિન્નાશ્વિયુજે માસિ જ્યેષ્ઠાનક્ષત્ર આગતે ॥
નિમજ્ય ખડ્ગતીર્થે ત્વં સલિંગા માસમાવસ

નિવર્ત્ય સાવનં માસમત્ર દિક્પાલસંમિતમ્ ॥
તતઃ પાણિસ્થિતં લિંગં લબ્ધ્વા પાપવિશોધનમ્

પ્રતિષ્ઠાપય તીર્થાગ્રે લોકાનુગ્રહકારણાત્ ॥
ઉત્તીર્ય તીર્થવર્યેઽસ્મિન્સ્નાત્વા લિંગેઽર્ચિતે શિવે

તાપત્રયોપશાંતિશ્ચ ત્રૈલોક્યસ્ય ન સંશયઃ ॥
સર્વપાપહરં લિંગં સ્થાવરં તીર્થસન્નિધૌ

સ્થાપય સ્થિરયા ભક્ત્યા સદાલોકહિતાય ચ ॥
નક્ષત્રે વૈશ્વદૈવત્યે દેવક્યાઃ સંગમાચર

મહોત્સવસમાયુક્તં યાવદ્દશદિનાવધિ ॥
કૃત્વા ચાવભૃથં પુણ્યનક્ષત્રે વહ્નિદૈવતે

સાયમભ્યર્ચ્ય વિધિવચ્છોણાચલવપુર્મમ ॥
તતસ્તે દર્શયિષ્યામિ તૈજસં રૂપમાત્મનઃ

એતત્કૃતં તે લોકાનાં રક્ષાયૈ સંભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા મહર્ષિવચનં ચ સા

ઉભયં કર્તુમારેભે તપસા શૈલકન્યકા ॥
ખઙ્ગેન દારયામાસ શિલાતલમનાકુલા

ઉદજૃંભત તીર્થાનાં નવકં તત્ર તત્ક્ષણાત્ ॥
તસ્ય કણ્ઠસ્થિતં લિગં ધ્યાયન્તી પર્વતાત્મજા

તીર્થે મમજ્જ તસ્મિન્સા મુનીનામભ્યનુજ્ઞયા ॥
તીર્થાનાં નવકં તત્ર સંજાતં સ્ફટિકપ્રભમ્

અંતર્વસતિતઃ કાંત્યા મેચકીકૃતમંજસા ॥
વસંત્યાં શૈલકન્યાયાં તીર્થે ત્રિંશદ્દિનં ત્વથ

શમ્ભોર્વિરહસંતપ્તં મનશ્ચંચલતાં યયૌ ॥
તત્ર શ્રિયા સરોજાનિ ચક્ષુષોત્પલકાનનમ્

મંદસ્મિતેન કુમુદં સસર્જ સલિલસ્ય સા ॥
દેવ્યાસ્તેનોદવાસેન લોકાસ્તુ નિરુપદ્રવાઃ

કૃતાર્થાસ્સહસા જાતાસ્તત્તત્કાલફલાન્વિતાઃ ॥
માસાંતે સા સમુત્તીર્ય કૃત્વા દેવ્યુત્સવં તથા

કાર્તિકે માસિ નક્ષત્રે કૃત્તિકાખ્યે નિશોદયે ॥
પૂજયિત્વા તપઃસિદ્ધૈરુપચારૈર્બહૂદયૈઃ

અરુણાદ્રિમયં લિંગં તુષ્ટાવ જગદંબિકા ॥
નમસ્તે વિશ્વરૂપાય શોણાચલવપુર્ભૃતે

તેજોમયાદ્રિલિંગાય સર્વપાતતકનાશિને ॥
બ્રહ્મણા વિષ્ણુના ચ ત્વં દુષ્પરિચ્છેદ્યવૈભવઃ

અગ્નિરૂપોઽપિ સઞ્છાંતો લોકાનુગ્રહક્લૃપ્તયે ॥
શક્ત્યા ચ તત્ત્વસંઘાતકરઃ કાલાનલાકૃતિઃ

અદ્રિશ્રેષ્ઠારુણાદ્રીશ રૂપલાવણ્યવારિધે ॥
વિચિત્રરૂપમેતત્તે વેદવેદ્યસુરાર્ચિતમ્

તેજસાં દેવ સર્વેષાં બીજભૂતં નિગદ્યસે ॥
દિવ્યં હિ પરમં તેજસ્તવ દેવ મહેશ્વર

યત્પુરા બ્રહ્મણા દૃષ્ટં વિષ્ણુના ચ વિચિન્વતા ॥
અદ્ય પૂતાસ્મિ દેવેશ તવ સંદર્શનાદહમ્ ॥

તેજો દર્શય મે દિવ્યં સર્વદોષહરં પરમ્ ॥
પ્રાર્થયંત્યાં તદા દેવ્યામરુણાદ્રિમયઃ શિવઃ

આવિર્બભૂવ તેજોભિરાપૂર્ય ભુવનાંતરમ્ ॥
કોટિસૂર્યોદયપ્રખ્યં તુલ્યં પૂર્ણેંદુકોટિભિઃ

કાલાગ્નિકોટિસંકાશં તેજઃ પરમદૃશ્યત ॥
પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા મુનિભિઃ સાર્ધમંબિકા ॥

વિસ્મયાક્રાંતહૃદયા નનંદ નલિનેક્ષણા ॥
અથ તેજોનિધેસ્તસ્માદરુણાદ્રિઃ સમુત્થિતઃ

હિરણ્મયોઽબ્રવીદ્વાચં પુરુષઃ કલકન્ધરઃ ॥
પ્રસન્નોઽસ્મિ તપોભિસ્તે સ્થાનેષુ મમ કલ્પિતૈઃ

તેજોમયમિદં રૂપમીક્ષિતં ચ ત્વયાધુના ॥
કારણૈર્બહુભિર્લોકાન્રક્ષેથાસ્ત્વં જગન્મયિ

તપાંસિ કુરુષે ભૂમૌ કિમન્યત્પ્રાર્થિતં તવ ॥
મલ્લોચનત્વિષા તેદ્ય તમોરાશિઃ સમુત્થિતઃ

અશેષો હિ પ્રશાંતોઽભૂત્તેજસોઽસ્ય નિરીક્ષણાત્ ॥
અયં તુ મહિષો દુષ્ટો મદ્ભક્તિં લિંગપૂજકઃ

જગ્રાહ સહસા હ્યેતત્તસ્ય લિંગં ગલે સ્થિતમ્ ॥
અનેન ભક્ષિતં તચ્ચ નાસ્તિકસ્યોપદેશતઃ

અકરોન્મય્યવિશ્વાસં લિંગરૂપે ગલે સ્થિતે ॥
ક્રમેણ સોપિ સંપ્રાપ્તો મુનિજન્મ મનોહરમ્

મામેવાભ્યર્ચયન્ધ્યાયન્ગણનાથત્વમાવસન્ ॥
પૂર્વજન્મનિ ભક્તોઽયં મહિષોપિ ત્વયા હતઃ

ચિરં મલ્લિંગધૃગ્યસ્માત્સિદ્ધિરસ્યાપિ દેવ્યતઃ ॥
શિવલિંગેષ્વવિશ્વાસઃ શિવભક્તાવમાનનમ્

ન કર્ત્તવ્યં સદા ભક્તૈસ્તસ્માદ્વૈ મુક્તિકાંક્ષિભિઃ ॥
દીક્ષયા રહિતં લિગં યેન સંધાર્યતે બલાત્ ॥

ન તાદૃશં ફલં દત્તે વજ્રવત્તં નિહંતિ ચ ॥
ન દોષસ્તત્ર કિંચિત્તે શોણાચલનિરીક્ષણાત્

સફલા નયનાવાપ્તિઃ સર્વદોષવિનાશનાત્ ॥
ત્વત્પુત્રસ્તન્યદાનેન ધાત્ર્યોપકૃતમાત્મજે

ત્વામપીતકુચાં ચક્રે વત્સલાં ભક્તરક્ષિણીમ્ ॥
નક્ષત્રે કૃત્તિકાખ્યેઽત્ર તવ સન્નિધિલોભતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તાભિધાનેન ભવાપીતકુચાભિધા ॥
પૂજાશેષં સમાધાય ભક્તાનુગ્રહહેતવે

ભજ માં કરુણામૂર્તિરપીતકુચનાયિકા ॥
ઇતિ દેવસ્ય વચનમાકર્ણ્યાત્યંતશીતલમ્

પ્રણમ્ય પ્રાર્થિતવતી પ્રોવાચ ચ તમંબિકા ॥
દેવદેવ પ્રસાદેન ત્વયાનુગ્રહશાલિના

એતત્તે દર્શિતં તેજો દૃષ્ટં દેવૈશ્ચ માનવૈઃ ॥
પ્રત્યક્ષં કૃત્તિકામાસિ મદ્વ્રતાંતમહોત્સવે

નક્ષત્રે કૃત્તિકાખ્યેઽસ્મિંસ્તેજસ્તે દૃશ્યતાં પરમ્ ॥
તદ્વીક્ષિતમિદં તેજઃ પરમં પ્રતિવત્સરમ્

દૃષ્ટ્વા સમસ્તૈર્દુરિતૈર્મુચ્યતાં સર્વજંતવઃ ॥
તથેતિ દેવદેવેન પ્રોચેઽથાંતર્દધે ગિરૌ

પ્રદક્ષિણં ચકારૈનં સખીભિઃ સા તતોંઽબિકા ॥
ઘનશ્યામલયા કાંત્યા પરિતો જૃંભમાણયા

અરુણાદ્રિમયં લિંગં ચક્રે મરકતપ્રભમ્ ॥
મંદં ચરન્તી જાતાભિઃ પ્રભાભિઃ પાદપદ્મયોઃ

તસ્તાર પરિતો ભૂમિં પદ્મપત્રૈઃ સપલ્લવૈઃ ॥
પ્રફુલ્લકનકાંભોજનીલોત્પલદલોત્કરૈઃ

અર્ચયન્તીવ શોણાદ્રિમભિતો દૃષ્ટિકાંતિભિઃ ॥
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનામંગનાભિર્નિષેવિતા

પ્રસાદિતા માતૃગણૈર્ગંધદાનવિભૂષણૈઃ ॥
છત્રચામરભૃંગારતાલવૃન્તફલાચિકાઃ

વહન્તીભિઃ સુરસ્ત્રીભિર્વૃતા મુનિવધૂયુતા ॥
પ્રદક્ષિણં ચકારૈનમરુણાદ્રિં સ્વયંપ્રભમ્ ॥

કાંક્ષન્તી શિવસાયુજ્યં વિવાહાગ્નિમિવાદ્રિજા ॥
તસ્યાં પ્રદક્ષિણં ભક્ત્યા કુર્વાણાયાં પદેપદે

પ્રેષિતા શંભુના દેવાઃ પરિવવ્રુઃ સુરેશ્વરાઃ ॥
સરસ્વતીસમં ધાત્રા વિષ્ણુના ચ સમં રમા

સર્વદિક્પાલકાંતાભિઃ સમેતા શૈલબાલિકા ॥
નિરુન્ધતીવ દેવેન્દ્રં સલિલૈર્વરદાનતઃ

અદ્રિનાથસ્વરૂપસ્ય શીતત્વમિવ કુર્વતી ॥
તપસ્યયાઽવિનાભાવાદ્દેવસ્યેવ કૃતસ્મૃતિઃ

દુષ્કરસ્યોદવાસસ્ય બોધયન્તીવ સાધુતામ્ ॥
ઋષીણાં દેવમાનાનામુપદેષ્ટુમિવ ક્રમાત્

ક્રીડામિવ પુરાભ્યસ્તાં તપસાપિ ચ સંગતા ॥
આત્માનં વિરહોત્તપ્તામાત્મસ્થં તાદૃશ શિવમ્

સંચિંત્ય ચોભયોઃ કર્તું શીતલત્વં જલે સ્થિતા ॥
તીર્થાનામિવ સર્વેષામુદ્ભૂતાનાં શિલાતલે

આધિક્યમથ લોકસ્ય વક્તુકામા સ્વયં સ્થિતા ॥
દુરિતઘ્નં ચ પંચાગ્નિમર્થાવાસં સુદુષ્કરમ્

અધિગમ્ય તપસ્તસ્ય શાંતિં કર્તુમિવ સ્થિતા ॥
મહિષાસુરકંઠોત્થરક્તધારાપરિપ્લુતમ્

ક્ષાલયંતીવ લિંગં તદમલૈસ્તીર્થવારિભિઃ ॥
અરુણાખ્યં પુરં રમ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા

અપીતકુચનાથેશશોણાદ્રીશ્વરતુષ્ટયે ॥
શૃંગેષુ યસ્ય સૌધેષુ વસન્ત્યો વારયોષિતઃ

અધઃકૃતાભ્રતડિતો જિગીષંતીવ ચામરીઃ ॥
યત્તુંગસૌધશૃંગાગ્રે ગાયંતીર્વારયોષિતઃ

સિદ્ધચારણગંધર્વવિદ્યાધરવિરાજિતમ્ ॥
અષ્ટાપદરથાક્રાંતમષ્ટવીથિવિરાજિતમ્

અષ્ટાપદપથાકારમષ્ટદિક્પાલપૂજિતમ્ ॥
અષ્ટસિદ્ધિયુતૈઃ સિદ્ધૈરષ્ટમૂર્તિપદાશ્રયૈઃ

અષ્ટાંગભક્તિયુક્તૈસ્તૈર્યુક્તમષ્ટાંગબુદ્ધિભિઃ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યગુણોપેતમુપવર્ણં પરિષ્કૃતમ્

લસત્સુવર્ણદુવર્ણશાલામાલાસમાસ્થિતમ્ ॥
શંખદુંદુભિનિસ્સાણમૃદંગમુરજાદિભિઃ

વીણાવેણુમુખૈસ્તાલૈઃ સાલાપૈરુપરંજિતમ્ ॥
બ્રહ્મઘોષનિનાદેન મહર્ષીણાં શિવાત્મનામ્

સેવિતવ્યં દિને દિવ્યસમદર્શવૃષધ્વજમ્ ॥
નવરત્નપ્રભાજાલૈર્નવગ્રહસમોદયૈઃ

નિશાદિવસયોરેવં દર્શયન્નિવ સર્વદા ॥
વિષ્ણુઃ સ્થિતશ્ચ તં પ્રીત્યા સિષેવે પુરતો વિભુમ્

શક્રઃ સુરગણૈઃ સાર્ધં સહસ્રાક્ષઃ સમાયયૌ ॥
પપાત દિવ્યગંધાઢ્યા પુષ્પવૃષ્ટિઃ સમંતતઃ

વ્યોમગંગાજલોત્સંગશીતલો મરુદાવવૌ ॥
અતીવ સૌરભામોદવાસિતાખિલદિઙ્મુખઃ

કનકાંકિતશૃંગાગ્રપરિધૂતવનાવલિઃ ॥
દર્પસંભ્રમસંનદ્ધો નનાદ વૃષભો મુહુઃ

વસંતપ્રમુખાઃ સર્વે સહર્ષમૃતવઃ પુરઃ ॥
અસેવંત પ્રિયકરૈઃ પુષ્પૈઃ સ્વયમથોચિતૈઃ

ગણૈશ્ચ વિવિધાકારાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥
સુરાશ્ચ કુતુકોપેતાઃ સમાગચ્છન્દિદૃક્ષવઃ

કુંકુમક્ષોદસંમિશ્રકર્પૂરરજસાન્વિતઃ ॥
ચર્યામુષ્ટિમહાસારઃ સમકીર્યત સર્વતઃ

અથ મૃદંગકમર્દલઝલ્લરીપટહદુંદુભિતાલસમન્વિતૈઃ ॥
જલજકીચકકાહલનિસ્વનૈઃ સુરકૃતૈર્ભુવન સમપૂરયન્

સુરવધૂજનનૃત્તનિરંતરોલ્લુલિતતુંબરુગાયનગીતિભિઃ ॥
અભિવૃતો મુનિદેવગણાન્વિતો વૃષગતઃ સમદર્શિ વૃષધ્વજઃ

સરસમેત્ય શિવઃ કરુણાનિધિર્નતમુખીમપિ તામપલજ્જયા ॥
લલિતમંકમનંગરિપુઃ શિવાં ધૃતિમહાનધિરોપ્ય જહર્ષ સઃ

લલિતયા નિજયા પ્રિયયાન્વિતઃ સુરમુનીંદ્રસમાજસમાવૃતઃ ॥
લલિતમપ્સરસાં મુહુરાદરાન્નટનમૈક્ષત ગીતિસમન્વિતમ્

અથ શિવઃ સુરરાજસમર્પિતાઞ્છુભપટીરમુખાનિલસૌરભાન્ ॥
હિમગિરિપ્રહિતાંશ્ચ સમગ્રહીન્મૃગમદૈઃ સહ ગંધસમુચ્ચયાન્

સમનુલેપિતહારસુમંડિતાવભિગતૌ સિતતાં સમલંકૃતૌ ॥
સ્વયમપીતકુચાકુચકુડ્મલાવરણરંભણચઞ્ચલસત્કરૌ

કઠિનતુંગઘનસ્તનકોરકસ્થગિતમંગલગંધમનોહરામ્ ॥
ગિરિસુતામધિગમ્ય શિવઃ સ્વયં વિરહતાપમશેષમપાકરોત્

અથ વિનોદશતૈરુપલક્ષિતાં નિજવિયોગજતાપ કૃશાન્વિતામ્ ॥
અરુણશૈલપતિઃ સ્વયમદ્રિજાં વરમભીપ્સિતમર્થય ચેત્યશાત્

સકુતુકં પ્રણિપત્ય નગાત્મજા પુરરિપું ભુવનત્રયગુપ્તયે ॥
ઇમમયાચત શોણગિરીશ્વરં વરમુદારમનુગ્રહસંમુદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે દેવ્યાઃ શિવસમાગમવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ