સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.11

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
સ તુ સિંહસ્થિતાં ગૌરીં જ્વલંતી વિવિધાયુધામ્ ॥
શૈલવર્ષેણ મહતા કુપિતઃ સમપૂરયત્

શરવર્ષેણ મહતા તન્નિવાર્ય વિદૂરતઃ ॥
બિભેદ નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈરશેષં તસ્ય વિગ્રહમ્

ભિદ્યમાનોઽપિ દૈત્યેંદ્રઃ શૈલસારપ્રદુર્ધરઃ ॥
વિષાદં નાગમત્કિંચિદ્વવૃધે યુદ્ધદુર્મદઃ

ભિદ્યમાનઃ સ ખડ્ગેન ચક્રૈરસિભિરૃષ્ટિભિઃ ॥
શૂલેન ચાયુધૈશ્ચાન્યૈરંતર્ધાનમગાહત ॥

તતઃ સિંહાકૃતિર્ભીમઃ પ્રચંડનિનદાનનઃ ॥
તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રઃ શિતનખઃ પરિબભ્રામ કેસરી

દેવીસિંહશ્ચપેટેન તાડયામાસ પાણિના ॥
દૈત્યસિંહસ્ય ચ નખૈસ્તસ્ય વક્ષો વ્યદારયત્

અથ વ્યાઘ્રતયા પ્રાપ્તઃ સ્ફુટવ્યાત્તાનનો મહાન્ ॥
તં હંતું ચ બલાદ્દેવી વેગેન કરમક્ષિપત્

દીર્ઘાભિર્ન્નીલરેખાભિઃ પૂર્ણઃ પિંગલવિગ્રહઃ ॥
યાનાવલિભિરાકીર્ણઃ સ્વર્ણાદ્રિરિવ સંચરન્

મૃગૈરિવ પરિત્રાતું મુચ્યમાનોઽગ્રતો બલી ॥
જ્વલંતમિવ રોષાગ્નિં જિહ્વાહેતિભિરાવહન્

આગચ્છંતં રયાદ્દેવી ભલ્લેન શશિવર્ચસા ॥
પ્રતિવિવ્યાધ તં વ્યાઘ્રં પુરત્રયમિવેશ્વરઃ

સ બાણસ્તન્મુખે મગ્નસ્તદ્રક્તેન સમુક્ષિતઃ ॥
જગાહે ગગનં ભિત્ત્વા દેહમસ્ય વિનિર્ગતઃ

સ દૈત્યો વારણો ભૂત્વા દેવીમાશ્વભ્યુપાગમત્ ॥
બલિભિઃ પશુભિર્ભિન્નૈસ્તસ્યાઃ પ્રીતિમિવાવહન્

તં ગજેંદ્રં સમાયાંતં મદક્લિન્નમહીતલમ્ ॥
દેવીસિંહસ્તદા દૃષ્ટ્વા નનર્દ ચ જઘાન ચ

અથ ખડ્ગધરો વીરશ્ચર્મપાણિઃ સમુદ્ગતઃ ॥
વક્ત્રં દધાનો બભ્રામ દંષ્ટ્રાભ્રુકુટિભીષણમ્

દેવી ચ વિલસત્ખડ્ગચક્રચક્રલસત્કરા ॥
યુયોધ તેન વીરેણ ભગ્નશીર્ષાભ્યપદ્યત

ભૂયઃ સ માહિષં રૂપમાસ્થાયાસુરમાયયા ॥
દેવ્યા યોદ્ધું પ્રવવૃતે યથાપૂર્વમનાકુલમ્

અથ દેવૈમુનીંદ્રૈશ્ચ ચોદિતો ગૌતમો મુનિઃ ॥
પ્રબોધયિતુમારેભે સ્તુતિભિર્જગદંબિકામ્

ત્વયિ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રાણશક્તિઃ પરા મતા ॥
ઓજઃશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિર્બલશક્તિશ્ચ ગમ્યતે

કિમેતદદ્ય મોહાય યુદ્ધમારભ્યતે ત્વયા ॥
ઉપસંહ્રિયતામેષ દૈત્યો ભુવનગુપ્તયે

ભિન્નાનામસ્ય દેહાનામુપસંહરણાત્તવ ॥
વલયશ્ચોપદિશ્યન્તે નિગમોક્તા વરપ્રદાઃ

અન્યથા તૃણકલ્પસ્ય શત્રોરસ્ય નિબર્હણે ॥
કાલાગ્નિવર્ચસો દેવિ કિમર્થં સંભ્રમસ્ત્વિયાન્

સ્વશક્તિમવસંસ્તભ્ય સમાકર્ષયતાં રિપોઃ ॥
પ્રાણશક્તિં ત્રિશૂલેન ગુણત્રયવપુર્ધૃતા

ઇતિ સ્મ બોધિતાતેન પુરા ભગવતી તદા ॥
મહિષાસુરમાક્રમ્ય ત્રિશૂલેનાભ્યધારયત્

અનેકગિરિસંકાશં દેવ્યા વિગ્રહમાત્મનઃ॥
અશક્તસ્તં ધારયિતું સસાદ મહિષાસુરઃ

નિષ્પિષ્ટો વિલુઠન્ક્રોશન્નાક્રાંતશ્ચ પરિસ્ફુરન્ ॥
નિર્ગંતુમુદ્ગતશિરા ન શશાકાસુરાધિપઃ

ત્રિશૂલમુખભિન્નાંગરક્તધારાસમુદ્ધતઃ ॥
સમુદ્ર ઇવ સંજાતઃ સંધ્યારુણકલેવરઃ ॥

અથ ખડ્ગેન તીક્ષ્ણેન કર્તયિત્વા ચ તચ્છિરઃ ॥
નનર્ત્ત તસ્ય શિરસિ તિષ્ઠન્તી મહિષાર્દિની

દુર્ગાં સિદ્ધાશ્ચ ગન્ધર્વાઃ પ્રશશંસુર્મહર્ષયઃ ॥
પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ મહતી દેવૈર્મુક્તા સમંતતઃ ॥
પ્રણતઃ પ્રાંજલિર્દેવીં તુષ્ટાવ વિબુધાધિપઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે જગતાં માત્રે ભૂતાનાં બીજસંવિદે

ભક્તિઃ શ્રદ્ધા ચ ભજતાં શક્તિશ્ચાસિ ત્વમંબિકે ॥
કારણં પરમા કીર્તિઃ શાતિર્દાંતિઃ કલા ક્ષમા

એકૈવ વિશ્વરૂપા ત્વં નામભેદેર્નિગદ્યસે ॥
તેષુતેષુ પદેષ્વસ્માંસ્તપોઽનુગુણસિદ્ધિષુ

નિયુજ્ય શત્રું નિર્ભિદ્ય શિવા જ્ઞેયા પ્રકાશસે ॥
હતોયં મહિષો દુષ્ટો વિનિકૃત્તશ્ચ શાંભવિ

છિન્નમેતસ્ય તુ શિરઃ સજીવમિવ લક્ષ્યતે ॥
રક્તનેત્રં તીક્ષ્ણશૃગં જ્વલજ્જિહ્વં ચલં શિરઃ

આક્રમ્ય તવ તિષ્ઠન્ત્યા રૂપમેવ સદાસ્તુ નઃ ॥
ચક્રશૃંગધનુર્બાણખઙ્ગચર્મવરાભયૈઃ

શૂલઘણ્ટાંકુશકશાકપાલકુલિશાદિભિઃ ॥
અશેષદેવતામૂર્તિરશેષૈદેંવતાયુધૈઃ

આપૂરિતા ત્વમેવાંબ સર્વશત્રૂન્નિહંસિ નઃ ॥
આયુધાનાં સહસ્રાણિ તન્મયાસ્તે વિભૂતયઃ

ત્વજ્જિતારાતયઃ સર્વે વિવિધાયુધવાહનાઃ ॥
રથનાગહયૈર્યુક્તાઃ સસૈન્યા અપિ ભૂભૃતઃ

ક્ષણેન દગ્ધવીર્યાઃ સ્યુસ્ત્વત્પ્રસાદવિવર્જિતાઃ ॥
અપદોઽપ્યલ્પવીર્યોઽપિ ત્વત્પાદાંબુજસેવકઃ

ત્રિલોકનાથતાં પ્રાપ્તઃ પ્રથતે કીર્તિમણ્ડિતઃ ॥
તદ્રૂપમિદમત્યુગ્રં ધ્યાયતામર્ચતાં સદા

ન શત્રુભ્યો ભયં કિંચિદ્ભવેદ્વિજયશાલિનામ્ ॥
ઈદૃશં સર્વલોકેષુ રૂપં તે દેવવંદિતમ્

પૂજ્યતામિષ્ટસિદ્ધ્યર્થં દેવૈર્ભૃત્યૈશ્ચ સર્વદા ॥
માતરશ્ચ ત્વયા સૃષ્ટાઃ સર્વાભીષ્ટફલપ્રદાઃ

સગણાઃ પ્રતિપૂજ્યંતાં સર્વસ્થાનેષુ સર્વદા ॥
અયં ચ નિહતો દૈત્યસ્ત્વત્પાદકૃતલાંછનઃ

તવ ભક્તૈઃ સદા પૂજ્યસ્ત્વત્પ્રમાદાત્ત્વદગ્રતઃ ॥
ઇત્થં સુરેન્દ્રપ્રણુતા સર્વર્ષિસુરસેવિતા

તથેતિ વરદા દેવી સસર્જ ચ દિવં પ્રતિ ॥
સ્વયમપ્યાત્મનસ્તત્ર તદ્રૂપં વિવિધાયુધમ્ ॥

સંસ્થાપ્ય માતૃભિઃ સાર્ધં સ્થાનરક્ષણમાતનોત્ ॥
સંગૃહ્ય વિમલં રૂપં સખીજનસમાવૃતા

મહિષસ્ય શિરોઽપશ્યદ્વિકૃતં ખઙ્ગધારયા ॥
કથયન્તી પુનસ્તસ્ય ચિત્રં લોકવિભૂષણમ્

સખીભિઃ સહ સા બાલા કણ્ઠં તસ્ય વ્યલોકયત્ ॥
અપશ્યચ્ચ તદા લિગં કર્ત્તું તસ્ય ચ પૂજનમ્

આદત્ત સહસા ગૌરી લિગં તસ્ય ગલે સ્થિતમ્ ॥
આલોકયચ્ચ સુચિરં રક્તધારાપરિપ્લુતમ્

આસજ્જત પુનર્લિંગમસ્યાઃ પાણિતલં ગતમ્ ॥
વિમોચયિતુમુદ્યુક્તા નાશક્નોલ્લગ્નમંજસા

અચિંતયચ્ચ સા દેવી કિમેતદિતિ વિસ્મયાત્ ॥
વિષાદેન ચ સંયુક્તા મહર્ષીણાં પુરઃ સ્થિતા

આહતઃ શિવભક્તોઽયમિતિ શોકં સમાવિશત્ ॥
અગર્હત ભૃશં મૌઢ્યમાત્મનઃ સ્ત્રીસ્વભાવજમ્

અવિચાર સમારબ્ધં શિવભક્તનિબર્હણમ્ ॥
ઉપતાપપરીતાંગી ગૌતમં મુનિસત્તમમ્

ઉપગમ્યાબ્રવીદ્બાલા સાહસં કૃતમાત્મના ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ગૌતમાર્ય મુનીશ્વર

માન્યયા ધર્મરૂપેણ કોઽપ્યધર્મઃ પ્રકલ્પિતઃ ॥
દેવાનાં રક્ષણં કર્તુમભયં દાતુમુદ્યતા

અજ્ઞાનાન્મહિષં દૈત્યં શિવભક્તિમમર્દયમ્ ॥
રજસાક્રાન્તબુદ્ધીનાં ન ભવેદ્ધર્મસંગ્રહઃ

ગુરુપ્રસાદસુલભઃ સ્ફુરદ્વિઘ્નશતાકુલઃ ॥
સુદુર્ધર્ષા નિરાચારદુર્દમાઃ શિવસંશ્રયાઃ

વિશેષતો લિંગધરાઃ શિવસ્તાન્બહુ મન્યતે ॥
પુરા પુરત્રયાવાસા દૈતેયા લિંગધારકા

અજિતાઃ શંભુના પૂર્વં મુક્તલિંગા નિષૂદિતાઃ ॥
અસ્ય કંઠસ્થિતં લિંગં મમ પાણિં ન મુંચતિ

કથં પાપં નિરસ્યામિ શિવભક્તવધાશ્રિતમ્ ॥
અસ્ય કંઠસ્થિતં લિંગં ધારયંતી તપોન્વિતા

તીર્થયાત્રાં કરિષ્યામિ યાવચ્છંભુઃ પ્રસીદતિ ॥
પુનઃ કૈલાસમુખ્યેષુ શંભુસ્થાનેષુ ભૂરિષુ

તીર્થેષુ રચિતસ્નાના લપ્સ્યે પાપવિશોધનમ્ ॥
ઇતિ તસ્યાઃ પરિશ્રાંતિં દુર્ધર્મપરિશંકયા

આકર્ણ્ય શિવધર્મજ્ઞો ભયાર્ત્તાં તામવોચત ॥
મા ભૈષીર્ગિરિજે મોહાચ્છિવભક્તો હતસ્ત્વિતિ

ધર્મસૂક્ષ્માર્થવેત્તારૌ દુર્લભા ગિરિકન્યકે ॥
સદા શિવસ્ય વદનૈઃ સદ્યોજાતાદિ સંશ્રિતૈઃ

આગમાઃ પંચભિઃ પ્રોક્તા અષ્ટાવિંશતિકોટયઃ ॥
નિર્ણયાઃ શિવભક્તાનાં શિવમાર્ગસ્ય શોભનાઃ ॥

તેષુતેષુ મુનીંદ્રૈશ્ચ નત્વૈવ પ્રતિપદ્યતે ॥
કાલો મુખં ચ કંકાલં શૈવં પાશુપતં તથા

મહાવ્રતં પંચ ચૈતાઃ શિવમાર્ગપ્રવૃત્તયઃ ॥
ભેદાશ્ચ બહવસ્તેષામન્યોન્યસ્ય શિવે રતાઃ

સાધ્ય એકો હિ બલવાન્સર્વૈસ્તૈરનિશં શિવઃ ॥
સર્વ એવ સદા પૂજ્યાઃ સ્વધર્મપરિનિષ્ઠિતૈઃ

અમત્સરૈઃ શિવે ભક્તૈઃ શિવાજ્ઞાપરિપાલકૈઃ ॥
વેદૈશ્ચ બહુભિર્યજ્ઞૈર્ભક્ત્યા ચ પરયા શિવઃ

આરાધ્યતે મહાદેવઃ સર્વદા સર્વદાયકઃ ॥
જીવહિંસા ન કર્ત્તવ્યા વિશેષણ તપસ્વિભિઃ

શિવધર્મસ્ય ભેત્તારો નિહંતવ્યાસ્તથાંજસા ॥
ન વેષજુષિ વીક્ષેત ન લિગં નૈવ સંભવમ્

શિવધર્મસ્ય ભેત્તારં હન્યાદેવાવિચારયન્ ॥
બહુભિઃ સ્ફૂર્તયા બુદ્ધ્યા ધર્મવિદ્ભિર્નિરૂપિતે

શિવધર્મસ્ય વિલયે સદ્યઃ શક્તિઃ પ્રવર્તતે ॥
અસ્ય કર્મ પુનર્દિષ્ટં લિંગમૈશ્વર્યચર્ચિતમ્

ન જેતું શક્યતે દેવિ તેનાસૌ સર્વદૈવતૈઃ ॥
યદયં નિહતો દેવિ ત્વયા શંકરમાન્યયા

આક્રાંતઃ શાપદોષેણ મહર્ષીણાં શિવાશ્રયાત્ ॥
અથ તે કુપિતાસ્તસ્ય વૈષમ્યાદવમાનતઃ

શેપુર્મહિષવદ્દુષ્ટો મહિષોઽયં ભવત્વિતિ ॥
તતસ્તદ્વચનાત્સદ્યો મહિષોઽભૂત્ક્ષણાત્તથા

પ્રણમ્ય તોષયામાસ યયાચે શાપમોચનમ્ ॥
દત્ત્વા પ્રકામરૂપત્વં દદુરસ્મૈ પ્રસાદિતાઃ

મહિષત્વેપિ સંહારં સ્વયં દેવ્યા શિવાજ્ઞયા ॥
વિષાદો ન ચ કર્ત્તવ્યો અંગદર્શનતસ્ત્વયા

સિદ્ધાનાં શિવરૂપાણામવજ્ઞા કં ન બાધતે ॥
મહિષત્વે સમુત્પન્ને દોષેણ સમુપસ્થિતે

સિદ્ધપ્રસાદાલ્લબ્ધોઽયં શાપનાશસ્ત્વયા કૃતઃ ॥
સર્વે લોકાશ્ચ સંત્રાતા દુષ્ટોયં પરિરક્ષિતઃ

શાપદોષસમુત્પન્ને મહિષત્વે વિમોચિતે ॥
ત્વયા ચ ગિરિશપ્રીત્યૈ તપઃ કુર્વાણયાદ્રિજે

દ્રષ્ટવ્યં તૈજસં લિંગમરુણાચલસંજ્ઞિતમ્ ॥
પૂર્વજન્મનિ ભક્તોઽયમરુણાદ્રિપતેઃ સ્ફુટમ્

મહિષત્વે મદાક્રાંતઃ પરં લિંગેન સંગતઃ ॥
ભક્ત્યા લિંગધરં હંતું કઃ સમર્થો જગત્ત્રયે

દૃષ્ટાઃ પુરત્રયે પૂર્વં રુદ્રેણ પૂજિતાસ્ત્રયઃ ॥
ત્વત્ખડ્ગપરિકૃત્તેન કંઠેનાસ્ય વરાનને

દીક્ષાદિરહિતં લિંગં દત્તં હંતીતિ ચોદિતમ્ ॥
કૃતં હિ મહિષેણાપિ ભક્તિતો લિંગધારણમ્

કદાચિત્ક્ષપણોક્તાનાં વિભાષાત્પ્રત્યયં ગતઃ॥
પૂર્વજન્મતપોયોગાત્સ્મરણો લિંગધારણાત્

ત્વત્પાદપદ્મસંસ્પર્શાદયં મુક્તો ન સંશયઃ॥
મદુક્તનિષ્કૃતીનાં તુ પાતકાનાં ચ નાશનમ્

દર્શનં શૈલવર્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં પરં મતમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય વિવિધાઞ્છૈવાઞ્છિવસિદ્ધાંતવેદિનઃ

આવાહ્ય સર્વતીર્થાનિ સર્વદોષનિવૃત્તયે॥
સરઃ કિમપિ સંપાદ્ય સ્નાત્વા તત્ર વરાનને

અઘમર્ષણસંયુક્તા સલિંગા સ્નાનમાચર ॥
ત્રિસંધ્યં ચૈવ માસાંતે દેવયાગમહોત્સવે

આરાધયોપચારૈસ્ત્વમરુણાદ્રિમયં શિવમ્

એવં તસ્ય મુનેર્નિશમ્ય વચનં શૈવાર્થસંભાવિતં પ્રીતા દેવનમસ્કૃતા ગિરિસુતા દેવી જગદ્રક્ષિકા ॥
શૈવં ધર્મમિમં વિધાતુમુચિતં શોણાચલસ્યાગ્રતસ્તીર્થાગાહનબુદ્ધિમાશુ વિદધે કર્તું ત્વઘક્ષાલનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે મહિષાસુરવધોત્તરં દેવીપાણૌ મહિષાસુરશિરઃસંલગ્રતાવૃત્તાંતવર્ણનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ