સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.10

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અથ દેવા મહીં હિત્વા મહિષાસુરપીડિતાઃ ॥
નત્વા ગૌરીં તપસ્યંતીં જગ્મુઃ શરણમાકુલાઃ

અથ તાનભયં દેહિ દેવીતિ ભયવિહ્વલાન્ ॥
અમરાન્વીક્ષ્ય સા દેવી કિં કાર્યમિતિ ચાભ્યધાત્

તતો વિજ્ઞાપયામાસુર્દૈત્યેંદ્રાદ્ભયમાત્મનામ્ ॥
દેવ્યૈ બદ્ધાંજલિપુટા દેવા ઇંદ્રપુરોગમાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
અપ્સરોભિઃ પરિવૃતઃ સુખં ક્રીડતિ નંદને ॥
ઐરાવતમુખાન્સર્વાન્દિઙ્નાગાન્નિજમંદિરે

આવસયન્વિનોદાર્થમંગનાભિઃ સહાગતાન્ ॥
ઉચ્ચૈઃશ્રવઃપુરોગાનામુપભોગં કરોત્યસૌ

મંદુરાસ્વસ્ય રમ્યાસુ દૃશ્યંતે લક્ષકોટયઃ ॥
હુતાશવાહનં મેષં પુત્રારોહાર્થમીપ્સતિ

યામ્યં મહિષમાનીય શકટે સોઽભ્યવાહયત્ ॥
સિદ્ધીરાકૃષ્ય સકલા ગૃહકર્મણિ ચાદિશત્

અપ્સરઃસંઘમખિલમાત્મસેવાર્થમાનયત્ ॥
અન્યત્કિમપિ યદ્વસ્તુ રત્નભૂતં જગત્ત્રયે

અનાહૃતં પુનર્હર્તું ન વિશ્રામ્યતિ કોપવાન્ ॥
વયં ચ સેવકા ભૂત્વા નિત્યં ભીતિસમન્વિતાઃ

પૂજયંતશ્ચ તસ્યાજ્ઞાં નાન્યાં વીક્ષામહે ગતિમ્ ॥
શરણાગતસંત્રાણં તપઃફલમુદાહૃતમ્

દુર્જયોઽયં વરો દૈત્યઃ સર્વેષાં બલિનામપિ ॥
સુરાણામપિ દૈત્યાનાં શિવાલ્લબ્ધવરોદયઃ

અસ્ય શૃંગાહતઃ સિંધુર્વ્યાવર્જિતમિતિ બ્રુવન્ ॥
રત્નોપહારદાનેન નિત્યં તત્પ્રીતિમિચ્છતિ

પર્વતાંશ્ચ સમુત્ક્ષિપ્ય શૃંગાગ્રેણ મહોદ્ધતઃ ॥
ક્રીડતિ ક્ષોદિતાશેષધાતુધૂલિવિલેપનૈઃ

ન શક્યમતુલં તસ્ય બલમન્યદુરાસદમ્ ॥
સ્વયમેવ વિજાનીહિ હત્વા તે નિજતેજસા

શંભુશક્તિઃ પરા સેયં સ્ત્રીરૂપેણાત્ર દૃશ્યતે ॥
ત્વયૈવાયં નિહંતવ્યઃ શિવાલ્લબ્ધવરો હ્યયમ્

ન જાનીમો વયં દેવિ કિંચિચ્છંભુવિચેષ્ટિતમ્ ॥
કેવલં પાલનીયાઃ સ્મ જગન્માત્રા સદા ત્વયા

ઇતિ તેષાં ભયાર્તાનામાકર્ણ્ય વચનં શુભમ્ ॥
વ્યાજહાર પ્રસન્નાત્મા દેવી દત્ત્વાભયં તદા

શરણાગતસંત્રાણં તપસિ સ્થિતયા મયા॥
કર્ત્તવ્યમમરાઃ કાલાત્ક્ષીણઃ શત્રુર્ભવિષ્યતિ

ઉપાયેન સમાકૃષ્ય હનિષ્યામિ મહાસુરમ્ ॥
નિરાગસસ્તુ હનનમદ્ય મે ન હિ યુજ્યતે

ધર્મગે ધર્મભેત્તારઃ શલભત્વં વ્રજંતિ હિ ॥
દેવાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રણમ્ય ગિરિકન્યકામ્

જગ્મુર્યથાગતં સર્વે નિર્ભયા હૃષ્ટચેતસઃ

ગતેષુ તેષુ દેવેષુ ગૌરી કમલલોચના ॥
બભૂવ મોહિની શક્તિઃ કાંતિયુક્તા તતોદરી

સા દેવી દિક્ષુ શૈલેષુ ચતુર્ષ્વરુણભૂભૃતઃ ॥
રક્ષાર્થં સ્થાપિતવતી ચતુરો બટુકાન્વરાન્

યદા કૈલાસશિખરાદાગતા શૈલકન્યકા ॥
અન્વગચ્છન્સેવમાનાશ્ચતસ્રો માતરસ્તદા

દુન્દુભિઃ સત્યવત્યાખ્યા તથા ચાનવમી પરા ॥
સુન્દરીતિ ચતસ્રસ્તામન્વયુઃ પરિચારિકાઃ

વિમુઞ્ચતાતિથિં શ્રાંતં ક્ષુત્પિપાસા સમન્વિતમ્ ॥
અરુણાદ્રિમિમં દ્રષ્ટું નાન્યમિત્યબ્રવીચ્ચ તાન્

સીમાશલસ્થિતાન્વીરાંસ્તાનાદિશ્ય બલાધિકાન્ ॥
તપશ્ચચારાદ્રિકન્યા ગૌતમાશ્રમસન્નિધૌ

તસ્યાં તપત્યાં તન્વંગ્યાં ન તાપઃ કશ્ચિદપ્યભૂત્ ॥
વવર્ષ કાલે જલદઃ સફલાશ્ચાભવન્દ્રુમાઃ

વિરોધીનિ ચ સત્ત્વાનિ મુમુચુઃ પૂર્વમત્સરમ્ ॥
આશ્રમઃ સર્વજન્તૂનાં શરણ્યોઽભૂદ્ભયાપહઃ

યોજનદ્વયપર્યંતં સીમાશૈલેષુ સંસ્થિતૈઃ ॥
ચતુભિર્વટકૈઃ શૂરૈ રક્ષિતશ્ચારુણાચલઃ

નોદભૂત્કશ્ચન ત્રાસો ન ચ દૃષ્ટો ભયોદયઃ ॥
ન વ્યાધિપીડનં ચાસીત્તત્ર નારિવિજૃંભણમ્

કૃતાર્થા મુનયઃ સર્વે પ્રશંસંતો નગાત્મજામ્ ॥
શિવલોકપદં કેચિત્પ્રત્યશંસંસ્તથાશ્રમમ્

સા ચ ગૌરી તપો ઘોરં કુર્વતી ચ દિવાનિશમ્ ॥
ન તૃપ્તિમાયયૌ બાલા શિવસંતોષકારકમ્

મહિષશ્ચ મહાવીર્યો મૃગયાં કર્તુમુદ્યતઃ ॥
ચચાર કાનનં સર્વં વિદૂરે શોણભૂભૃતઃ

દૈત્યસૈન્યસમાયુક્તો મૃગયૂથાન્યનેકશઃ ॥
વનેષુ નિઘ્નસ્તરસા વિચચારાશુ ભક્ષયન્

ધન્વિભિર્બલિભિર્વીરૈર્મૃગાઃ કેચિદનુદ્રુતાઃ ॥
ભયાર્ત્તાઃ પરિધાવંતઃ પ્રાવિશંસ્તં તથાશ્રમમ્

અનુવ્રજન્તો દિતિજા મૃગાંસ્તાન્હંતુમુદ્યતાઃ ॥
વારિતા બટુકૈર્વીરૈર્મા યાતાત્રેતિ સત્વરૈઃ

કિમત્રેતિ તદા પૃષ્ટા બટુકા દુષ્ટદાનવૈઃ ॥
તપસ્યતિ વરારોહા કન્યાત્રેત્યાહુરંજસા

ન કેનચિત્પ્રવેષ્ટવ્યં બલિના મુનિસેવિતમ્ ॥
તપઃસ્થાનમિદં દેવ્યાઃ શરણાગતરક્ષકમ્

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા બલિનો દુષ્ટદાનવાઃ ॥
તથેતિ વિનિવૃત્ત્યાશુ કર્ત્તવ્યં સમચિંતયન્

માયયા પક્ષિરૂપાસ્તે પ્રવિશ્યાશ્રમમાદરાત્ ॥
આરામવૃક્ષશાખાસુ નિષેદુઃ ખાદિહેક્ષિતુમ્

સા પુનર્લ્લસિતારણ્યે સર્વર્તુકુસુમાન્વિતે ॥
તપસ્યન્તી તદા દૃષ્ટા માયા દૈત્યસ્ય સૈનિકૈઃ

રૂપલાવણ્યતે તસ્યા નિશ્ચયં તપસિ સ્થિતમ્ ॥
વીક્ષ્ય તે વિસ્મયોપેતા ગત્વા તસ્મૈ ન્યવેદયન્

સ સ્મરાર્તો વૃદ્ધરૂપઃ પ્રવિવેશાશ્રમં તદા ॥
પૂજિતોઽસ્યાઃ સખીભિશ્ચ ગતશ્રાંતિરિવ સ્થિતઃ

વૃદ્ધોઽપૃચ્છત્કિમર્થં તુ તપોઽસ્યા ઇતિ તાસ્તથા ॥
બાલા કાંતપ્રસાદાર્થં ચિરમત્ર તપસ્યતિ

પરં સ બલવાન્કાંતો ન કદાપિ પ્રસીદતિ ॥
કાર્યં વિવાહસમયે મનોરથં યથોચિતમ્

અપૂર્વપ્રભુણા તેન નવોપકરણં મહત્ ॥
સદ્યોજાતકુલાલેન સદ્યઃ સૃષ્ટૈર્વિપાચિતૈઃ

ભાજનરપિ સાદ્યસ્કૈર્ન્યસ્તઃ પક્વૈશ્ચ શાલિભિઃ ॥
તાદૃશૈઃ સાધનૈઃ સર્વૈસ્તાદૃશૈર્દ્રવ્યસંચયૈઃ

અપૂર્વદૃષ્ટવિભવૈઃ કાર્યં સ્યાદુપકારણમ્ ॥
સિદ્ધે તથોપકરણેઽસ્યાઃ સદ્યોઽસ્તુ સ્વયંવરઃ

ઇતિ તાસાં વચઃ શ્રુત્વા વિહસન્મહિષોઽભ્યધાત્ ॥
તપઃફલમહં પ્રાપ્તઃ સત્યમસ્યા ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
મદીયા સકલાં ભૂતિં શૃણુ બાલે તપસ્વિનિ

મહિષોઽહં મહાવીરો દૈત્યેન્દ્રઃ સુરવંદિતઃ ॥
જગત્ત્રયમિદં સર્વં મયૈવ પરિગૃહ્યતે

અનન્યવીરસદ્ભાવો મય્યેવ ભુજશુષ્મણા ॥
કામરૂપોસ્મ્યહં બાલે સર્વભોગપ્રદાયકઃ

ભજ માં તવ ભર્ત્તારં પ્રાણિનાં તપસઃ ફલમ્ ॥
સર્વં સંપાદયિષ્યામિ કલ્પવૃક્ષૈઃ સમાહૃતૈઃ

સૃજામિ તપસા ચાહં વિશ્વકર્માણમાદિતઃ ॥
કામધેનુસહસ્રાણિ સૃજામિ તપસા ક્ષણાત્

નવભિર્નિધિભિઃ પ્રાપ્તૈઃ પાર્શ્વસ્થૈર્નિત્યદા મમ ॥
અપેક્ષિતાર્થસંસિદ્ધિઃ સહસૈવોપપાદ્યતે

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્મૃતદેવાભવત્ક્રમાત્ ॥
વિસૃજ્ય મૌનં શનકૈર્વિહસંતી તમબ્રવીત્

અહં બલવતો ભાર્યા ભવિષ્યામિ તપશ્ચિરમ્ ॥
કરોમિ યદ્યસિ બલી બલં દર્શય મે નિજમ્

વિરચ સ્ત્રીસ્વભાવં સ્વં શ્રુત્વા તદ્વાક્યમુત્થિતમ્ ॥
હતે કોયમિતિ ક્રોધાન્નનર્દ મહિષાસુરઃ

જિઘૃક્ષતં સમાયાંતં વીક્ષ્ય તં મહિષાસુરમ્ ॥
અભૂદ્દુરાસદા દુર્ગા કન્યા સા જ્વલનાકૃતિઃ

મહામાયાં સમાલોક્ય જ્વલંતી પુરતઃ સ્થિતામ્ ॥
સ્વયં સ મહિષાકારો વવૃધે મેરુસન્નિભઃ

કુલભૂધરશૃંગાણિ શૃંગાભ્યાં મુહુરાક્ષિપન્ ॥
આજુહાવ નિજાં સેનામાપૂરિતદિગંતરામ્

અથ બ્રહ્મમુખા દેવાઃ પ્રણમ્ય વિવિધાયુધૈઃ ॥
પૂજયામાસુરાત્મીયૈર્દુર્ગાં કાલાગ્નિરૂપિણીમ્

પંચહેતીર્હરિઃ પ્રાદાદ્દશ ચાપિ સદાશિવઃ ॥
બ્રહ્મા ચતસ્રશ્ચ તદા તસ્યૈ માયાતિરોહિતાઃ

દિક્પાલાશ્ચ સુરાશ્ચાન્યે પર્વતાશ્ચ પયોધયઃ ॥
સ્વીયૈરાભરણૈઃ શસ્ત્રૈરધૃષ્યાસ્તામપૂજયન્

માયા સા બહુભિર્હસ્તૈર્જ્વલદાયુધસંચયૈઃ ॥
આબદ્ધકવચા તૂર્ણં દુર્ગાભૂત્સિંહવાહના

આપૂરિતદિશાભોગા તેજસ્તત્સોઢુમક્ષમઃ ॥
દુર્ગાયા ઘોરમાલોક્ય મહિષસ્તુ પલાયિતઃ

અથ તેજો નિજં ઘોરં પ્રજ્વલત્સોઢુમક્ષમમ્ ॥
પલાયમાનમાલોક્ય મહિષં સા વ્યચિંતયત્

ઉપાયેન નિહંતવ્યો દુષ્ટોઽયં મહિષાસુરઃ ॥
મદપૂર્વં નિવૃત્યંતે મૃગા મૃગયુભિર્વને

દૂતોક્તિભિઃ સમાકૃષ્ય મૃદ્વીભિર્મર્મવૃત્તિભિઃ ॥
કોપમસ્ય સમુદ્ભાવ્ય કરિષ્યેભિમુખં ક્ષણાત્

અધર્મવૃત્તિયુક્તાનાં ધર્મવાક્યપરિશ્રવાત્ ॥
કોપઃ સમુદ્ભવેત્સદ્યઃ સ્વજીવક્ષયકારણમ્

અથવા ધર્મબુદ્ધિસ્સન્યદિ શાંતો ભવિષ્યતિ ॥
તદા હિતોપદેશેન ધર્મલોપો ન સંભવેત્

તપસ્યદ્ભિઃ સદા કાર્યઃ કોપત્યાગઃ ફલાન્વિતઃ ॥
ધર્મહાનિર્ન સોઢવ્યા તત્કોપો હિ તપઃ પરમ્

ઇતિ સંચિંત્ય સા ગૌરી નામ્ના સુરગુરું મુનિમ્ ॥
સંકલ્પ્ય વાનરમુખં પ્રાહિણોદસુરં પ્રતિ

ગચ્છ ત્વં માયયા યુક્તો મહર્ષે વાનરાનન ॥
મહિષં બોધયિત્વા ચ વચનં શીઘ્રમાવ્રજ

મૈવ ત્વમરુણાદ્રીશમુપપીડય દુર્મતે ॥
અત્ર દુર્મનસાં વીર્યમદૃશ્યં ભવતિ ક્ષણાત્

ન કલેરુપતાપોઽત્ર નાસુરૈરપિ પીડનમ્ ॥
ન સાહસં ચ શુભદં શિવભક્તિમતામપિ

પૂર્વજન્મકૃતૈઃ પુણ્યૈર્લબ્ધવીર્યમહોદયઃ ॥
મા ત્વં શોણાચલેશાગ્નૌ શલભત્વં ભજાસુર

શિવેન દત્તા વિભવાસ્તવ પૂર્વતપોબલાત્ ॥
દહ્યેરન્યત્ર તરસા દાવવહ્નૌ યથા દ્રુમાઃ

અત્ર ધર્માત્મનાં વાસઃ શિવભક્તિમતાં સદા ॥
પરપીડાપ્રસક્તાનાં ભવેદ્રોગશતાવૃતઃ

ઐશ્વર્ય્યમતુલં પ્રાપ્તો બલમન્યદ્દુરાસદમ્ ॥
કિમર્થં સ્વલ્પબુદ્ધિઃ સન્સ્વદોષૈર્નાશમેષ્યસિ

મયા કન્યા પુનર્દૃષ્ટા વિશેષાદબલા મતા ॥
અંતર્ગતોરુણાદ્રીશ એતસ્માત્સા વિશિષ્યતે

અથવા યુક્તિભેદૈસ્ત્વં શાસ્ત્રૈર્વા શિવસંમતૈઃ ॥
અનિગ્રાહ્યમનોવૃત્તિરાત્મસૈન્યં સમાનય

યેન લોકાન્સમસ્તાંસ્ત્વં બાધસે બલગર્વિતઃ ॥
તત્સૈન્યં તવ વૃદ્ધં ચ ક્ષણાદ્ધક્ષ્યામિ તેજસા

આનીય સકલં સૈન્યમગ્રે સ્થાપય સાયુધમ્ ॥
સદ્યસ્ત્વાત્મબલૈઃ સૃષ્ટેઃ સંહરિષ્યામિ તત્ક્ષણાત્

મચ્છસ્ત્ર પરિકૃત્તસ્ય સસૈન્યસ્ય તવાયુષઃ ॥
મુક્તિરત્રૈવ ભવિતા કો જાનાતિ શિવેહિતમ્

વાર્યમાણોઽપિ પૂર્વેણ કર્મણા પ્રેરિતો જનઃ ॥
અવશઃ કર્મ કુરુતે ભુંક્તે ચ સદૃશં ફલમ્

ત્વયાપિ કરુણાવાક્યં વક્તવ્યં કિલ ભૂરિભિઃ ॥
અકાર્યવિનિવૃત્ત્યર્થં નિત્યધર્માનુપાલને

ઇતિ ગૌર્યા સમાદિષ્ટા વાચં કપિમુખો મુનિઃ ॥
દૂતઃ સન્સર્વમાચષ્ટ મહિષસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ

સોઽપિ સર્વં સમાકર્ણ્ય ક્રોધવેગસમાકુલઃ ॥
તં ભક્ષયિતુમારેભે સોપિ માયાબલાદ્યયૌ

અથ સૈન્યં નિજં સર્વં સમાહૂય દુરાશયઃ ॥
સન્નદ્ધં સાયુધં યોદ્ધુમાદિશલ્લોકભીષણમ્

યુગાંતસમયોદ્વેલચતુરર્ણવસંનિભમ્ ॥
સૈન્યાનાં સૈન્યમતુલં શોણાદ્રિં પર્યવેષ્ટયત્

અથ ગૌરી સમાલોક્ય દૈત્યાનાં સૈન્યમદ્ભુતમ્॥
સસર્જ તૈજસાઞ્શૂરાન્ઘોરાન્ભૂતગણાન્બહૂન્

એકપાદાક્ષિચરણા લંબકર્ણપયોધરાઃ ॥
પાણિપાદશિરઃકુક્ષિવક્ત્રાઃ કેચિદ્વિનિર્ગતાઃ

અહં ગ્રસામિ સકલમપર્યાપ્તમિદં મમ ॥
અહમેવ હનિષ્યામિ દૈત્યસૈન્યમશેષતઃ

કિં ત્વયાત્ર પુનઃ કાર્યં વીક્ષ્ય ત્વં તિષ્ઠ કેવલમ્ ॥
અહમેવાત્ર યોત્સ્યામીત્યભાષંત પરસ્પરમ્॥

તેષાં કથયતાં શંખં ગણાનાં યોગિનીગણૈઃ ॥
અધમત્સા ભગવતી હંતું તદ્દૈત્યમંડલમ્

આલોક્ય તાં તથારૂપામાપતંસ્તસ્ય સૈનિકાઃ ॥
દર્શયંતઃ સ્વવીર્યાણિ સ્વામિનોગ્રે ધૃતાયુધાઃ

વવૃષુઃ શસ્ત્રવર્ષાણિ દૈત્યાઃ પ્રતિદિગન્તરમ્ ॥
બાણૈઃ કાર્મુકનિર્મુક્તૈસ્તાનિ સા તુ ન્યવારયત્ ॥

રથાનાં વારણેંદ્રાણાં હયાનાં લક્ષકોટિભિઃ ॥
યુયુધુર્ભૂતવેતાલા દેવ્યા સૃષ્ટાસ્તુ દુર્જયાઃ

માતરો વિવિધાકારા ડાકિન્યો યોગિનીગણાઃ ॥
સૃષ્ટાશ્ચ તેજસા ભૂયઃ પિશાચાઃ પ્રેતરાક્ષસાઃ

દેવ્યા સૃષ્ટેન સૈન્યેન દુર્જયેન મહાસુરાઃ ॥
ભક્ષિતાશ્ચૂર્ણિતા ભિન્ના દારિતા નિહતાઃ ક્ષણાત્

દેવી ચ સાયુધા દૃષ્ટા જ્વલંતી નિહતાસુરૈઃ ॥
નૃત્યદ્ભૂતગણૈર્ભુક્તૈ રક્તૈર્માંસૈશ્ચ તોષિતૈઃ

યદા કૈલાસશિખરાત્પ્રાપ્તા કર્ત્તું તપો ભુવમ્ ॥
તદા સમાગતાઃ કાશ્ચિન્માતૃકા દેહગુપ્તયે

દુંદુભિઃ સત્યવત્યાખ્યા તથા ચાન્તવતી પરા ॥
સુંદરીતિ ચતસ્રસ્તા અન્વયુઃ પરિચારિકાઃ

દેવ્યા સૃષ્ટા ચ ચામુંડા દંષ્ટ્રાવલયભીપણા ॥
દૈત્યકૃત્તિવસા માંસરક્તતૃપ્તા ચચાર સા

અસુરં કંચિદાક્રમ્ય નટનં સા ચકાર હ

અથ તાં સમવેક્ષ્ય દુર્મદો હિ જ્વલયામાસ ચ કોપવહ્નિના સઃ ॥
અતિતીવ્રવિવૃત્તભીષ્મનેત્રશ્રુતિશૃંગાગ્રવિભિન્નમેઘજાલઃ ॥

જ્વલદગ્નિશિખાભદીર્ઘજિહ્વાપરિલીઢોન્નતશૈલશૃંગભાગઃ ॥
અવનિં દલયન્ખુરાભિઘાતૈરસકૃત્પાંસુભિરાસ્વનન્દિગંતાન્

અતિઘર્ઘર દીર્ઘઘોરનાદસ્ફુટદંડભ્રમમોહિતામરો યઃ ॥
ધૃતવાલધિદંડતાડ્યમાનપ્રતિશીર્ણામિતશસ્ત્રવર્ષસંઘઃ

મૃતયે વ્યગમદ્બલિત્રયાઢ્યાં મૃગરાજસ્થિતિભાસુરાં ભવાનીમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે દેવ્યાસ્તપશ્ચર્યાયાં મહિષાસુરેણ સહ યુદ્ધવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ