સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.1-2

॥ અથ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે પ્રથમં માહેશ્વરખણ્ડં પ્રારભ્યતે॥
॥શ્રીગણેશાય નમઃ॥
ૐનમો ભગવતે વાસુદેવાય॥
ૐનારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્॥
દેવીં સરસ્વતી ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્

॥વ્યાસ ઉવાચ॥
યસ્યાજ્ઞયા જગત્સ્રષ્ટાવિરિંચિઃ પાલકો હરિઃ॥
સંહર્તા કાલરુદ્રાખ્યો નમસ્તસ્મૈ પિનાકિને। ૧.૧ ॥
તીર્થાનામુત્તમં તીર્થં ક્ષેત્રાણાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્॥
તત્રૈવ નૈમિષારણ્યે સૌનકાદ્યાસ્તપોધનાઃ॥
દીર્ઘસત્રં પ્રકુર્વંતઃ સત્રિણઃ કર્મચેતસઃ

તેષાં સદર્શનૌત્સુક્યાદાગતો હિ મહાતપાઃ॥
વ્યાસશિષ્યો મહાપ્રાજ્ઞો લોમશોનામ નામતઃ

તત્રાગતં તે દદૃશુર્મુનયો દીર્ઘસત્રિણઃ॥
ઉત્તસ્થુર્યુગપત્સર્વે સાર્ઘ્યહસ્તાઃ સમુત્સુકાઃ

દત્ત્વાર્ઘ્યપાદ્યં સત્કૃત્ય મુનયો વીતકલ્મષાઃ॥
તં પપ્રચ્છુર્મહાભાગાઃ શિવધર્મં સવિસ્તરમ્

॥ઋષય ઊચુઃ॥
કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
મહિમાનં મહાભાગ ધ્યાનાર્ચનસમન્વિતમ્

સંમાર્જને કિં ફલં સ્યાત્તથા રંગાવલીષુ ચ॥
પ્રદાને દર્પણસ્યાથ તથા વૈ ચામરસ્ય ચ

પ્રદાને ચ વિતાનસ્ય તથા ધારાગૃહસ્ય ચ॥
દીપદાને કિં ફલં સ્યાત્પૂજાયાં કિં ફલં ભવેત્

કાનિકાનિ ચ પુણ્યાનિ કથ્યતાં શિવપૂજને॥
ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાધ્યયનમેવ ચ

શિવસ્યાગ્રે પ્રકુર્વંતિ કારયન્ત્યથ વા નરાઃ॥
કિં ફલં ચ નૃણાં તેષાં કથ્યતાં વિસ્તરેણ હિ

શિવાખ્યાનપરોલોકે ત્વત્તો નાન્યોઽસ્તિ વૈ મુને

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્॥
ઉવાચ વ્યાસશિષ્યોઽસૌ શિવમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
અષ્ટાદશપુરાણેષુ ગીયતે વૈ પરઃ શિવઃ॥
તસ્માચ્છિવસ્ય માહાત્મ્યં વક્તું કોઽપિ ન પાર્યતે

શિવેતિ દ્વ્યક્ષરં નામ વ્યાહરિઇષ્યંતિ યે જનાઃ॥
તેષાં સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ ભવિષ્યતિ ન ચાન્યથા

ઉદારો હિ મહાદેવો દેવાનાં પતિરિશ્વરઃ॥
યેન સર્વં પ્રદત્તં હિ તસ્માત્સર્વ ઇતિ સ્મૃતઃ

તે ધન્યાસ્તે મહાત્માનો યે ભજંતિ સદા શિવમ્

વિના સદાશિવં યોહિ સંસારં તર્તુમિચ્છતિ॥
સ મૂઢો હિ મહાપાપઃ શિવદ્વેષી ન સંશયઃ

ભક્ષિતં હિ ગરં યેન દક્ષયજ્ઞો વિનાશિતઃ॥
કાલસ્ય દહનં યેન કૃતં રાજ્ઞઃ પ્રમોચનમ્

॥ઋષય ઊચુઃ॥
યથા ગરં ભક્ષિતં ચ યથા યજ્ઞો વિનાશિતઃ॥
દક્ષસ્ય ચ તથા બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
દાક્ષાયણી પુરા દત્તા શંકરાય મહાત્મને॥
વચનાદ્બ્રહ્મણો વિપ્રા દક્ષેણ પરમેષ્ઠિનઃ

એકદા હિ સ દક્ષો વૈ નૈમિષારણ્યમાગતઃ॥
યદૃચ્છાવશમાપન્ન ઋષિભિઃ પરિપૂજિતઃ

સ્તુતિભિઃ પ્રણિપાતૈશ્ચ તથા સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ॥
તત્ર સ્થિતો મહાદેવો નાભ્યુત્થાનાભિવાદને॥
ચકારાસ્ય તતઃ ક્રુદ્ધો દક્ષો વચનબ્રવીત્

સર્વત્ર સર્વે હિ સુરાસુરા ભૃશં નમંતિ માં વિપ્રવરાઃ સમુત્સુકાઃ॥
કથં હ્યસૌ દુર્જનવન્મહાત્મા ભૂતાદિભિઃ પ્રેતપિશાચયુક્તઃ॥
શ્મશાનવાસી નિરપત્રપો હ્યયં કથં પ્રણામં ન કરોતિ મેઽધુના

પાખંડિનો દુર્જનાઃ પાપશીલા વિપ્રં દૃષ્ટ્વા ચોદ્ધતા ઉન્મદાશ્ચ॥
વધ્યાસ્ત્યાજ્યાઃ સદ્ભિરેવંવિધા હિ તસ્માદેનં શાપિતું ચોદ્યતોઽસ્મિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મહાતપાસ્તદા રુષાન્વિતો રુદ્રમિદં બભાષે

શ્રૃણ્વંત્વમી વિપ્રતમા ઇદાનીં વચો હિ મે કર્તુમિહાર્હથૈતત્॥
રુદ્રો હ્યયં યજ્ઞબાહ્યો વૃતો મે વર્ણાતીતો વર્ણપરો યતશ્ચ

નંદી નિશમ્ય તદ્વાક્યં શૈલાદો હિ રુષાન્વિતઃ॥
અબ્રવીત્ત્વરિતો દક્ષં શાપદં તં મહાપ્રભમ્

॥નન્દ્યુવાચ॥
યજ્ઞબાહ્યો હિ મે સ્વામી મહેશોઽયં કૃતઃ કથમ્॥
યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ યજ્ઞાશ્ચ સફલા હ્યમી

યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ॥
યસ્ય નામ્ના પવિત્રાણિ સોયં શપ્તોઽધુના કથમ્

વૃથા તે બ્રહ્મચાપલ્યાચ્છપ્તોઽયં દક્ષ દુર્મતે॥
યેનેદં પાલિતં વિશ્વં સર્વેણ ચ મહાત્મના॥
શપ્તોઽયં સ કથં પાપ રુદ્રોઽયં બ્રાહ્મણાધમ

એવં નિર્ભાર્ત્સિતસ્તેન નંદિના હિ પ્રજાપતિઃ॥
નંદિનં ચ શશાપાથ દક્ષો રોષસમન્વિતઃ

યૂયં સર્વે રુદ્રવરા વેદબાહ્યાશ્ચ વૈ ભૃશમ્॥
શપ્તાહિ વેદમાર્ગૈશ્ચ તથા ત્યક્તા મહર્ષિભિઃ

પાષંડવાદસંયુક્તાઃ શિષ્ટઽઽચારબહિષ્કૃતાઃ॥
કપાલિનઃ પાનરતાસ્તથા કાલમુખા હ્યમી

ઇતિ શપ્તાસ્તદા તેન દક્ષેણ શિવકિંકરાઃ॥
તદા પ્રકુપિતો નંદી દક્ષં શપ્તું પ્રચક્રમે

શપ્તા વયં ત્વયા વિપ્ર સાધવઃ શિવકિંકરાઃ॥
વૃથૈવ બ્રહ્મચાપલ્યાદહં શાપં દદામિ તે

વેદવાદરતા યૂયં નાન્યદસ્તીતિવાદિનઃ॥
કામાત્માનઃ સ્વર્ગપરા લોભમોહસમન્વિતાઃ

વૈદિકં ચ પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાઃ શૂદ્રયાજકાઃ॥
દરિદ્રિણો ભવિષ્યંતિ પ્રતિગ્રહરતાઃ સદા

દક્ષ કેચિદ્ભવિષ્યન્તિ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ॥
॥લોમશ ઉવાચ॥
વિપ્રાસ્તે શપિતાસ્તેન નંદિના કોપિના ભૃશમ્

અથાકર્ણ્યેશ્વરો વાક્યં નંદિનઃ પ્રહસન્નિવ॥
ઉવાચ વાક્યં મધુરં બોધયયુક્તં સદાશિવઃ

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
કોપં નાર્હસિ વૈ કર્તું બ્રાહ્મણાન્પ્રતિ વૈ સદા॥
બ્રાહ્મણાગુરવો હ્યેતે વેદવાદરતાઃ સદા

વેદો મંત્રમયઃ સાક્ષાત્તથા સૂક્તમયો ભૃશમ્॥
સૂક્તે પ્રતિષ્ઠિતો હ્યાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્

તસ્માન્નાત્મવિદો નિન્દ્યા આત્મૈવાહં ન ચેતરઃ॥
કોઽયં કસ્ત્વં ક્વ ચાહં વૈ કસ્માચ્છપ્તા હિ વૈ દ્વિજાઃ

પ્રપંચરચનાં હિત્વા બુદ્ધો ભવ મહામતે॥
તત્ત્વજ્ઞાનેન નિર્વર્ત્ય સ્વસ્થઃ ક્રોધાદિવર્જિતઃ

એવં પ્રબોધિતસ્તેન શંભુના પરમેષ્ઠિના॥
વિવેકપરમો ભૂત્વા શૈલાદો હિ મહાતપાઃ॥
શિવેન સહ સંગમ્ય પરમાનંદસંપ્લુતઃ

દક્ષોપિ હિ રુષાઽઽવિષ્ટઋષિભિઃ પરિવારિતઃ॥
યયૌ સ્થાનં સ્વકં તત્ર પ્રવિવેશ રુષાઽન્વિતઃ

શ્રદ્ધાં વિહાય પરમાં શિવપૂજકાનાં નિંદાપરઃ સ હિ બભૂવ નરાધમશ્ચ॥
સર્વૈર્મહર્ષિભિરુપેત્ય સ તત્ર શર્વં દેવં નિનિન્દ ન બભૂવ કદાપિ શાન્તઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે પુરાણપ્રસ્તાવદક્ષવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ