સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

અથ માહેશ્વરખણ્ડે તૃતીયેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધમ્ ॥ ૧- ૩ - ૧) ॥
૧ નૈમિષારણ્યવાસિભિર્મુનિભિઃ સૂતમહર્ષિં પ્રત્યરુણાચલમાહાત્મ્યશ્રવણેચ્છયા પૃષ્ટે સૂતેન તાન્પ્રત્યરુણાચલમાહાત્મ્યકથનોપક્રમે બ્રહ્મસનકસંવાદકથનમ્, સનકેન તૈજસશિવલિઙ્ગમાહાત્મ્યશ્રવણેચ્છયા પૃષ્ટેન ભગવતા બ્રહ્મણાઽરુણાચલેશ્વરતૈજસશિવધ્યાનપૂ-ર્વકમરુણાચલેશ્વરમાહાત્મ્યકથનોપક્રમવર્ણનમ્, તત્ર પૂર્વં વિષ્ણુબ્રહ્મણોઃ પરસ્પરમાત્મ-શ્રૈષ્ઠયપ્રાગલ્ભ્યપૂર્વકં યુધ્યમાનયોર્મધ્યે વહ્નિસ્તમ્ભમયભગવદાવિર્ભાવઃ, આકાશવાણ્યા ચ તયોર્યુદ્ધાદ્વિરતિઃ, અથ તસ્યાગ્નિસ્તમ્ભમયરૂપસ્યાઽનાદ્યન્તસ્ય ભગવતોઽધોઽન્તં પરિચ્છેત્તું વિષ્ણોર્વરાહરૂપેણ ગતસ્યાઽનન્તસ્યાન્તં પરિચ્છેત્તુમશક્યતયા વિષાદપ્રાપ્ત્યનન્તરં પૂર્વસ્થલં પ્રત્યાગમનમ, ઊર્ધ્વમન્તં પરિચ્છેત્તું બ્રહ્મણો હંસરૂપેણ ગતસ્યાઽનન્તસ્યાન્તં પરિચ્છેત્તુમશક્યતયા વિષાદશપ્ત્યનન્તરમૂર્ધ્વલોકસ્થિતાનાં સિદ્ધાનાં વચનતોઽનન્તસ્યાનન્તતાં પરિજ્ઞાય પૂર્વસ્થલં પ્રતિ સમેત્ય ભગવતઃ પુરતોઽવસ્થિતિવર્ણનમ્..... .....

૨ અથ બ્રહ્મવિષ્ણુભ્યાં વહ્નિસ્તમ્ભમયસ્ય ભગવતઃ સ્તવનમ્, તતો વહ્નિસ્તમ્ભમયપરમેશ્વરેણ
બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્વરપ્રદાનમ, વ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પ્રાર્થનયા વહ્નિસ્તમ્ભમયેન પરમેશ્વરેણ નિજરૂપમુપસંહૃત્યારુણાચલરૂપેણ સ્થાવરલિંગતાધારણમ, સ્થાવરલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્

૩ અથારુણાદ્રીશ્વરચરિત્રવર્ણનમ, તત્ર ભગવત્યા જગદમ્બયા કદાચિદ્રહસિ શમ્ભોઃ ક્રીડાવશેન નેત્રત્રયપિધાનમ, શંકરસ્ય ચન્દ્રસૂર્યાગ્નિરૂપેષુ ત્રિષુ નેત્રેષુ પાર્વત્યા નિમિષાર્ધમાત્રં પિહિતેષુ સકલજગતોઽકાલે ક્ષયઃ, તદાનીમવિનાશિભિસ્તપસા લબ્ધસ્ફૂર્તિભિઃ સિદ્ધૈસ્તપોબલપ્રાપ્તજ્ઞાનચક્ષુષા તત્સાંબશંકરચરિત્રં વિજ્ઞાય સાંબસદાશિવસ્તુતિકરણમ, શ્રીશંકરેણ સિદ્ધાનાં સ્તુતિમાકર્ણ્ય નિજનિમિષાર્ધેન વત્સરકોટિપરિમિતકાલાતિક્રમણેન જગતઃ પ્રલયં દૃષ્ટ્વા પાર્વતીં પ્રતીદં ત્વયાઽયોગ્યં કર્મ કૃતમિત્યુક્તે પાર્વત્યા સ્વકૃતજગત્ક્ષયજનિતદુરિતનિવૃત્ત્યૈ પ્રાયશ્ચિત્તપૃચ્છાયાં કૃતાયાં ભગવતા લોકશિક્ષાર્થં પાર્વત્યૈ તપઃકરણાર્થમનુજ્ઞાકરણમ્, તતઃ શ્રીશંકરાનુજ્ઞયા પાર્વત્યાઃ કાંચીપુરીસ્થકંપાનદીતીરસ્થિતૈકામ્રતલે તપશ્ચર્યાર્થમાગમનમ્.
૪ અથ કમ્પાનદીતીરસ્થિતૈકામ્રતલે પાર્વત્યા સૈકતશિવલિગં સંસ્થાપ્ય, સ્વધર્માચરણપૂર્વકં તપશ્ચર્યાકરણમ્, અથ શંકરેણ પાર્વત્યા દૃઢભક્તિપરીક્ષણાર્થં નદીપૂરપ્રવાહેણ સમંતતો વ્યાપ્તૌ કૃતાયાં દેવ્યા સૈકતશિવલિંગસ્ય પ્રવાહાલ્લયભીત્યા દૃઢમાલિંગ્ય પૂરપ્રવાહેણ વેષ્ટ્યમાનયાઽપિ લિઙ્ગં વિહાયાઽન્યતોઽગમનમ્, પાર્વતીદૃઢપરિરમ્ભણતઃ સૈકતલિઙ્ગે પાર્વતીકુચચૂચુકચિહ્નમુદ્રાઙ્કિતત્વવર્ણનમ્, અથાકાશવાણ્યા પાર્વતીમાશ્વાસ્ય તસ્ય સૈકતલિંગસ્યાભ્યર્હણે વરં પ્રદાયારુણાચલં પ્રતિ ગત્વા ગૌતમોપદેશેન તપઃકરણાર્થમનુજ્ઞાકરણમ્, અથ દેવ્યા પાર્વત્યા તત્ર કંપાનદીતીરે દર્શનાર્થં સેવાર્થં ચાગતેભ્યઃ સર્વદેવેભ્ય ઋષિભ્યશ્ચ સૈકતશિવલિઙ્ગપૂજનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, તતઃ પાર્વત્યાઃ સર્વદેવૈઃ સહારુણાદ્રૌ ગૌતમમહર્ષેરાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્- ૨૧૮

૫ અથ ગૌતમમહર્ષિણા પાર્વત્યાઃ સ્વાગતસત્કારકરણમ્, પાર્વતાપ્રાર્થિતેન ગૌતમમહર્ષિણા પાર્વતીં પ્રત્યરુણાચલમાહાત્મ્યવર્ણનમ્-તત્પ્રસંગેન બ્રહ્મપુષ્કરમાહાત્મ્યવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ૨૨૦

૬ અરુણાચલે શ્રીમહાવિષ્ણુપ્રભૃતિસમસ્તદેવગણમહર્ષિગણરાજર્ષિગણસ્થાપિતવિવિધતીર્થમાહાત્મ્યાનાં વૃત્તાન્તપૂર્વકં વર્ણનમ્. ૨૨૧

૭ અથાગ્નિમયસ્ય લિઙ્ગસ્ય પાર્વત્યોપશાન્તતાકારણે પૃષ્ટે ગૌતમમહર્ષિણાઽરુણાચલેશ્વરસ્ય ચતુર્યુગીયનામભેદવર્ણનમ્ તત્ર દેવકૃતસ્તુત્યારુણાચલેશ્વરસ્ય ભગવતઃ શીતલતાપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, અથારુણાચલસ્થાષ્ટલોકપાલસ્થાપિતાષ્ટદિક્સ્થતીર્થમાહાત્મ્યવૃત્તાન્તઃ, માર્કણ્ડેયપ્રાર્થનયા મહેશ્વરેણ સર્વતીર્થસમુચ્ચયસ્યૈકીકરણવર્ણનમ્, અથ તીર્થમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા સુપ્રસન્નયા પાર્વત્યા શ્રીપરમેશ્વરાર્ચનવિધિજિજ્ઞાસયા ગૌતમમહર્ષિં પ્રતિ પ્રશ્નકરણમ્. .. .... ૨૨૪

૮ અથ ગૌતમેન મહર્ષિણા પાર્વત્યૈ શ્રીશઙ્કરશોણાદ્રીશ્વરપ્રસાદાદિરૂપનિજવૃત્તાન્તં નિવેદ્ય શ્રીશંકરપ્રોક્તાગમોક્તસવિસ્તરારુણાચલેશ્વરશિવારાધનામાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ૨૨૫

૯ શ્રીશંકરેણ શ્રીશોણાદ્રીશ્વરવિવિધનામકથનમ્, અથ શોણાદ્રીશ્વરપ્રદક્ષિણામાહાત્મ્ય- કથનમ્, શોણાદ્રીશ્વરપ્રદક્ષિણામાહાત્મ્યપ્રસંગેન ધર્મકેતુરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ભગવતે વિવિધોપચારસમર્પણમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ગૌતમેન સ્વસ્મૈ ભગવતા ભગવત્યા અપીતકુ- ચાખ્યાયાઃ પાર્વત્યાસ્તપોદીક્ષાગ્રહણાય સ્વસમીપં પ્રત્યાગમનાદિભવિષ્યદ્વૃત્તાન્તં વર્ણ- યિત્વા ભગવત્યાઃ પાર્વત્યાઃ પ્રશંસાકરણમ્ ,તતઃ પાર્વત્યા તપઃ કર્તું ગૌતમેનાનુમોદિતયા ગૌતમાશ્રમે કાચિત્પર્ણશાલામધ્યાસ્ય યથોક્તનિયમપૂર્વકં તપશ્ચર્યાકરણવર્ણનમ્

૧૦ અથ તત્ર તપસ્યન્તીં દેવી પ્રતિ મહિષાસુરત્રસ્તાનાં સર્વેષામિન્દ્રાદિદેવાનામાગમનમ્, ઇન્દ્રાદિદેવૈર્દેવ્યૈ મહિષાસુરકૃતનિજવિત્રાસનિવેદનમ, દેવાનાં દૈન્યમાલોક્ય દેવ્યા મહિષાસુરવધાર્થં પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા દેવાનામાશ્વાસનકરણમ્, દેવીત આશ્વાસનં પ્રાપ્ય દેવેષુ ગતેષુ સત્સુ દેવ્યા સ્વાત્મનઃ પરિતશ્ચતુર્ષુ દિક્છૈલેષુ સ્થાનરક્ષાર્થં ચતુર્બટુકસ્થાપનમ્, તથા ચ ચતસૃણાં નિજપરિચારિકાણામરુણાદ્રિં પ્રતિ કેવલમતિથિપ્રેષણાર્થ- માજ્ઞાકરણમ્, એવં વ્યવસ્થાં કૃત્વા ગૌતમાશ્રમસંનિધૌ પાર્વત્યાસ્તપઃકરણમ્, પાર્વ- તીતપઃસામર્થ્યાત્તત્રાશ્રમે સર્વતઃ શાન્તતાવર્ણનમ્; અથ કદાચિન્મહિષાસુરસ્ય મૃગયાર્થં શોણાદ્રિપરિસરે ભ્રમણમ્, અથ દેવીસ્થાને બટુભિર્નિરુદ્ધેન મહિષાસુરેણ વૃદ્ધા- તિથિબ્રાહ્માણરૂપેણ દેવીં પ્રતિ ગત્વા નિજપ્રશંસાકરણપૂર્વકં સ્વવરણાર્થં સ્વાભિપ્રાયનિવેદનમ્, અથ દેવ્યા મહિષાસુરં પ્રતિ યુદ્ધાર્થં નિજાભિપ્રાયકથનમ્, તતો યુદ્ધોદ્યતં મહિષાસુરં દૃષ્ટ્વા કન્યારૂપાયાસ્તસ્યા જગદંબાયા ભવ્યભયંકરદુર્ગારૂપેણાવસ્થાનમ્, મહિષાસુરેણ નિજસેનાહ્વાનમ્, બ્રહ્માદિદેવૈર્દેવ્યૈ વિવિધનિજાયુધસમર્પણમ્, દેવીસ્વ- રૂપં દૃષ્ટ્વા ભયેન પલાયિતં મહિષાસુરં પ્રતિ દેવ્યા વાનરમુખસુરગુરુદ્વારાઽરુણાચલં પ્રત્યાગન્તું નિષેદ્ધું સન્દેશપ્રેષણમ્, સુરગુરુપ્રોક્તં દેવીસંદેશં નિશમ્ય ભૃશં ક્રુદ્ધેન મહિષાસુરેણારુણાચલે દેવ્યા સહ યુદ્ધાર્થં સર્વદૈત્યસૈન્યપ્રેષણમ્, આગતં દૈત્યસૈન્યં વિલોક્ય દેવ્યા સ્વતેજસા વિવિધભૂતવેતાલમાતૃકાયોગિન્યાદિગણાનાં સૃષ્ટિકરણમ્, દૈત્યસૈન્યદેવીસૈન્યયોઃ પ્રચણ્ડયુદ્ધવર્ણનમ્, તત્ર યુદ્ધે મહિષાસુરેણ સહ દેવ્યા યુદ્ધારમ્ભઃ. ૨૨૯

૧૧ દેવીમહિષાસુરયોર્યુદ્ધે દેવ્યા મહિષાસુરમર્દનમ, અથ મહિષાર્દિન્યા દુર્ગાયા ઇન્દ્રાદિદેવૈઃ સ્તુતિકરણમ્, અથ મહિષાસુરશિરઃસ્થિતશિવલિંગસ્ય દેવ્યાઃ પાણિતલં આસઞ્જનવર્ણનમ્, તતઃ સ્વહસ્તેન શિવભક્તહનનં જાતમિતિ મન્યમાનાયા જગદમ્બાયાઃ શોકેન ગૌતમાગ્રતસ્તીર્થયાત્રાર્થકસ્વસંકલ્પનિવેદનમ્, તતો ગૌતમેન જગદમ્બાયા આશ્વાસનપૂર્વકં મહિષાસુરવૃત્તકથનપૂર્વકં ગૌર્યૈ દોષનિવૃત્ત્યર્થમરુણાચલાગ્રતસ્તીર્થ સ્નાનરૂપોપાયકથનમ્.. -... - -... -. -. -. ૨૩૧

૧૨ અથાકાશવાણ્યા ગૌર્યા સ્વખડ્ગેન ખડ્ગતીર્થં નિર્માય તત્ર કાર્તિકમાસપર્યંતં નિમજ્જનમ્, ખડ્ગતીર્થતીરે સ્વહસ્તચ્યુતમહિષાસુરશિરઃસ્થિતલિંગસ્થાપનમ, તતઃ કાર્તિકે માસિ કૃત્તિકાનક્ષત્રેઽરુણાદ્રીશ્વરસ્તુતિકરણમ્, તતઃ પ્રસન્નેન ભગવતાઽરુણાદ્રીશ્વરેણ જ્યોતીરૂપેણાવિર્ભૂય જ્યોતિરન્તર્ગતહિરણ્મયપુરુષરૂપેણ જગદંબાયૈ વરપ્રદાનમ્, તતો જગદમ્બયાઽરુણાદ્રીશ્વરસ્ય પ્રદક્ષિણાકરણમ્, તતઃ પ્રસન્નેન શ્રીશોણાદ્રીશ્વરેણ શંકરેણ ભગવતા સહ જગદંબાયાઃ સમાગમવર્ણનમ્ ......... ૨૩૩

૧૩ અથ શિવેન પાર્વત્યૈ વરપ્રદાનપૂર્વકં પાર્વત્યા સહ રંતુકામ્યયા પાર્વત્યંગે મૃગમદાલેપનમ્, મૃગમદોત્પત્તિવૃત્તાન્તવર્ણને પુલકાખ્યદૈત્યસ્ય ચરિત્રસ્થનમ્, દેવીહસ્તોત્થિતકમલસ્ય વૃત્તાન્તઃ, તત્પ્રસંગેન કાઞ્ચીસ્થમહાદેવમાહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વકપાર્વતીદર્શનમાહાત્મ્યવૃદ્ધયે પાર્વત્યાઃ શિવં પ્રતિ પ્રાર્થના, શિવેન પાર્વત્યૈ વરપ્રદાનમ્, અરુણાદ્રીશ્વરમહાવૈભવમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. -... -. - - ૨૩૫

ઇતિ માહેશ્વરખણ્ડે તૃતીયેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધમ્ ॥ ( ૧-૩-૧) ॥