શિવોપનિષદ્ · અધ્યાય 5

અથાગ્નેયં મહાસ્નાનમ્ અલક્ષ્મીમલનાશનમ્
સર્વપાપહરં દિવ્યં તપઃ શ્રીકીર્તિવર્ધનમ્ ॥

અગ્નિરૂપેણ રુદ્રેણ સ્વતેજઃ પરમં બલમ્
ભૂતિરૂપં સમુદ્ગીર્ણં વિશુદ્ધં દુરિતાપહમ્ ॥

યક્ષરક્ષઃપિશાચાનાં ધ્વંસનં મન્ત્રસત્કૃતમ્
રક્ષાર્થં બાલરૂપાણાં સૂતિકાનાં ગૃહેષુ ચ ॥

યશ્ ચ ભુઙ્ક્તે દ્વિજઃ કૃત્વા [અ]ન્નસ્ય વા પરિધિત્રયમ્(?)
અપિ શૂદ્રસ્ય પઙ્ક્તિસ્થઃ પઙ્ક્તિદોષૈર્ ન લિપ્યતે ॥

આહારમ્ અર્ધભુક્તં ચ કીટકેશાદિદૂષિતમ્
તાવન્માત્રં સમુદ્ધૃત્ય ભૂતિસ્પૃષ્ટં વિશુદ્ધ્યતિ ॥

આરણ્યં ગોમયકૃતં કરીષં વા પ્રશસ્યતે
શર્કરાપાંસુનિર્મુક્તમ્ અભાવે કાષ્ઠભસ્મના ॥

સ્વગૃહાશ્રમવલ્લિભ્યઃ કુલાલાલયભસ્મના
ગોમયેષુ ચ દગ્ધેષુ હીષ્ટકાનિ ચ યેષુ ચ ॥

સર્વત્ર વિદ્યતે ભસ્મ દુઃખાપાર્જનરક્ષણમ્ (દુઃખોપાર્)
શઙ્ખકુન્દેન્દુવર્ણાભમ્ આદદ્યાજ્ જન્તુવર્જિતમ્ ॥

ભસ્માનીય પ્રયત્નેન તદ્ રક્ષેદ્ યત્નવાંસ્ તથા
માર્જારમૂષિકાદ્યૈશ્ ચ નોપહન્યેત તદ્ યથા ॥

પઞ્ચદોષવિનિર્મુક્તં ગુણપઞ્ચકસંયુતમ્
શિવૈકાદશિકાજપ્તં શિવભસ્મ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

જાતિકારુકવાક્કાય સ્થાનદુષ્ટં ચ પઞ્ચમમ્
પાપઘ્નં શાંકરં રક્ષા પવિત્રં યોગદં ગુણાઃ(?) ॥

શિવવ્રતસ્ય શાન્તસ્ય ભાસકત્વાચ્ છુભસ્ય ચ
ભક્ષણાત્ સર્વપાપાનાં ભસ્મેતિ પરિકીર્તિતમ્ ॥

ભસ્મસ્નાનં શિવસ્નાનં વારુણાદ્ અધિકં સ્મૃતમ્
જન્તુશૈવાલનિર્મુક્તમ્ આગ્નેયં પઙ્કવર્જિતમ્ ॥

અપવિત્રં ભવેત્ તોયં નિશિ પૂર્વમ્ અનાહૃતમ્
નદીતડાગવાપિષુ ગિરિપ્રસ્રવણેષુ ચ ॥

સ્નાનં સાધારણં પ્રોક્તં વારુણં સર્વદેહિનામ્
અસાધારણમ્ એવોક્તં ભસ્મસ્નાનં દ્વિજન્મનામ્ ॥

ત્રિકાલં વારુણસ્નાનાદ્ અનારોગ્યં પ્રજાયતે
આગ્નેયં રોગશમનમ્ એતસ્માદ્ સાર્વકામિકમ્ ॥

સંધ્યાત્રયે ઽર્ધરાત્રે ચ ભુક્ત્વા ચાન્નવિરેચને
શિવયોગ્ય્ આચરેત્ સ્નાનમ્ ઉચ્ચારાદિક્રિયાસુ ચ ॥

ભસ્માસ્તૃતે મહીભાગે સમે જન્તુવિવર્જિતે
ધ્યાયમાનઃ શિવં યોગી રજન્યન્તં શયીત ચ ॥

એકરાત્રોષિતસ્યાપિ યા ગતિર્ ભસ્મશાયિનઃ
ન સા શક્યા ગૃહસ્થેન પ્રાપ્તું યજ્ઞશતૈર્ અપિ ॥

ગૃહસ્થસ્ ત્ર્યાયુષોંકારૈઃ સ્નાનં કુર્યાત્ ત્રિપુણ્ડ્રકૈઃ
યતિઃ સાર્વાઙ્ગિકં સ્નાનમ્ આપાદતલમસ્તકાત્ ॥

શિવભક્તસ્ ત્રિધા વેદ્યાં ભસ્મસ્નાનફલં લભેત્
હૃદિ મૂર્ધ્નિ લલાટે ચ શૂદ્રઃ શિવગૃહાશ્રમી ॥

ગણાઃ પ્રવ્રજિતાઃ શાન્તાઃ ભૂતિમ્ આલભ્ય પઞ્ચધા
શિરોલલાટે હૃદ્બાહ્વોર્ ભસ્મસ્નાનફલં લભેત્ ॥

સંવત્સરં તદર્ધં વા ચતુર્દશ્યષ્ટમીષુ ચ
યઃ કુર્યાદ્ ભસ્મના સ્નાનં તસ્ય પુણ્યફલં શૃનુ ॥

શિવભસ્મનિ યાવન્તઃ સમેતાઃ પરમાણવઃ
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે ॥

એકવિંશકુલોપેતઃ પત્નીપુત્રાદિસંયુતઃ
મિત્રસ્વજનભૃત્યૈશ્ ચ સમસ્તૈઃ પરિવારિતઃ ॥

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાન્ ઇચ્છયા સાર્વકામિકાન્
જ્ઞાનયોગં સમાસાદ્ય પ્રલયે મુક્તિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ભસ્મ ભસ્માન્તિકં યેન ગૃહીતં નૈષ્ઠિકવ્રતમ્(?)
અનેન વૈ સ દેહેન રુદ્રશ્ ચઙ્ક્રમતે ક્ષિતૌ ॥

ભસ્મસ્નાનરતં શાન્તં યે નમન્તિ દિને દિને
તે સર્વપાપનિર્મુક્તા નરા યાન્તિ શિવં પુરમ્ ॥

ઇત્ય્ એતત્ પરમં સ્નાનમ્ આગ્નેયં શિવનિર્મિતમ્
ત્રિસંધ્યમ્ આચરેન્ નિત્યં જાપી યોગમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ભસ્માનીય પ્રદદ્યાદ્ યઃ સ્નાનાર્થં શિવયોગિને
કલ્પં શિવપુરે ભોગાન્ ભુક્ત્વાન્તે સ્યાદ્ દ્વિજોત્તમઃ ॥

આગ્નેયં વારુણં માન્ત્રં વાયવ્યં ત્વ્ ઐન્દ્રપઞ્ચમમ્
માનસં શાન્તિતોયં ચ જ્ઞાનસ્નાનં તથાષ્ટમમ્ ॥

આગ્નેયં રુદ્રમન્ત્રેણ ભસ્મસ્નાનમ્ અનુત્તમમ્
અમ્ભસા વારુણં સ્નાનમ્ કાર્યં વારુણમૂર્તિના ॥

મૂર્ધાનં પાણિનાલભ્ય શિવૈકાદશિકાં જપેત્
ધ્યાયમાનઃ શિવં શાન્તમ્ મન્ત્રસ્નાનં પરં સ્મૃતમ્ ॥

ગવાં ખુરપુટોત્ખાત પવનોદ્ધૂતરેણુના
કાર્યં વાયવ્યકં સ્નાનમ્ મન્ત્રેણ મરુદાત્મના ॥

વ્યભ્રે ઽર્કે વર્ષતિ સ્નાનં કુર્યાદ્ ઐન્દ્રીં દિશં સ્થિતઃ
આકાશમૂર્તિમન્ત્રેણ તદ્ ઐન્દ્રમ્ ઇતિ કીર્તિતમ્ ॥

ઉદકં પાણિના ગૃહ્ય સર્વતીર્થાનિ સંસ્મરેત્
અભ્યુક્ષયેચ્ છિરસ્ તેન સ્નાનં માનસમ્ ઉચ્યતે ॥

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સરાંસ્ય્ આયતનાનિ ચ
તેષુ સ્નાતસ્ય યત્ પુણ્યં તત્ પુણ્યં ક્ષાન્તિવારિણા ॥

ન તથા શુધ્યતે તીર્થૈસ્ તપોભિર્ વા મહાધ્વરૈઃ
પુરુષઃ સર્વદાનૈશ્ ચ યથા ક્ષાન્ત્યા વિશુદ્ધ્યતિ ॥

આક્રુષ્ટસ્ તાડિતસ્ તસ્માદ્ અધિક્ષિપ્તસ્ તિરસ્કૃત
ક્ષમેદ્ અક્ષમમાનાનાં સ્વર્ગમોક્ષજિગીષયા ॥

યૈવ બ્રહ્મવિદાં પ્રાપ્તિર્ યૈવ પ્રાપ્તિસ્ તપસ્વિનામ્
યૈવ યોગાભિયુક્તાનાં ગતિઃ સૈવ ક્ષમાવતામ્ ॥

જ્ઞાનામલામ્ભસા સ્નાતઃ સર્વદૈવ મુનિઃ શુચિઃ
નિર્મલઃ સુવિશુદ્ધશ્ ચ વિજ્ઞેયઃ સૂર્યરશ્મિવત્ ॥

મેધ્યામેધ્યરસં યદ્વદ્ અપિ વત્સ વિના કરૈઃ
નૈવ લિપ્યતિ તદ્ દોષૈસ્ તદ્વજ્ જ્ઞાની સુનિર્મલઃ ॥

એષામ્ એકતમે સ્નાતઃ શુદ્ધભાવઃ શિવં વ્રજેત્
અશુદ્ધભાવઃ સ્નાતો ઽપિ પૂજયન્ન્ આપ્નુયાત્ ફલમ્ ॥

જલં મન્ત્રં દયા દાનં સત્યમ્ ઇન્દ્રિયસંયમઃ
જ્ઞાનં ભાવાત્મશુદ્ધિશ્ ચ શૌચમ્ અષ્ટવિધં શ્રુતમ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠતલમૂલે ચ બ્રાહ્મં તીર્થમ્ અવસ્થિતમ્
તેનાચમ્ય ભવેચ્ છુદ્ધઃ શિવમન્ત્રેણ ભાવિતઃ ॥

યદ્ અધઃ કન્યકાયાશ્ ચ તત્ તીર્થં દૈવમ્ ઉચ્યતે
તીર્થં પ્રદેશિનીમૂલે પિત્ર્યં પિતૃવિધોદયમ્(?) ॥

મધ્યમાઙ્ગુલિમધ્યેન તીર્થમ્ આરિષમ્ ઉચ્યતે
કરપુષ્કરમધ્યે તુ શિવતીર્થં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

વામપાણિતલે તીર્થમ્ ઔમમ્ નામ પ્રકીર્તિતમ્
શિવોમાતીર્થસંયોગાત્ કુર્યાત્ સ્નાનાભિષેચનમ્ ॥

દેવાન્ દૈવેન તીર્થેન તર્પયેદ્ અકૃતામ્ભસા
ઉદ્ધૃત્ય દક્ષિણં પાણિમ્ ઉપવીતી સદા બુધઃ ॥

પ્રાચીનાવીતિના કાર્યં પિતૄણાં તિલવારિણા
તર્પણં સર્વભૂતાનામ્ આરિષેણ નિવીતિના ॥

સવ્યસ્કન્ધે યદા સૂત્રમ્ ઉપવીત્ય્ ઉચ્યતે તદા
પ્રાચીનાવીત્ય્ અસવ્યેન નિવીતી કણ્ઠસંસ્થિતે ॥

પિતૄણાં તર્પણં કૃત્વા સૂર્યાયાર્ઘ્યં પ્રકલ્પયેત્
ઉપસ્થાય તતઃ સૂર્યં યજેચ્ છિવમ્ અનન્તરમ્ ॥