શિવોપનિષદ્ · અધ્યાય 4

અથૈકભિન્નાવિચ્છિન્નં પુરતઃ શાન્તિમણ્ડપમ્
પૂર્વાપરાષ્ટહસ્તં સ્યાદ્ દ્વાદશોત્તરદક્ષિણે ॥

તદ્ દ્વારભિત્તિસંબદ્ધં કપિચ્છુકસમાવૃતમ્
પટદ્વયં ભવેત્ સ્થાપ્ય સ્રુવાદ્યાવારહેતુના ॥

દ્વારં ત્રિશાખં વિજ્ઞેયં નવત્યઙ્ગુલમ્ ઉચ્છ્રિતમ્
તદર્ધેન ચ વિસ્તીર્ણં સત્કવાટં શિવાલયે ॥

દીર્ઘં પઞ્ચનવત્યા ચ પઞ્ચશાખાસુશોભિતમ્
સત્કવાટદ્વયોપેતં શ્રીમદ્ વાહનમણ્ટપમ્ ॥

દ્વારં પશ્ચાન્મુખં જ્ઞેયમ્ અશેષાર્થપ્રસાધકમ્
અભાવે પ્રાઙ્મુખં કાર્યમ્ ઉદગ્દક્ષિણતો ન ચ ॥

ગવાક્ષકદ્વયં કાર્યમ્ અપિધાનં સુશોભનમ્
ધૂમનિર્ગમનાર્થાય દક્ષિણોત્તરકુડ્યયોઃ ॥

આગ્નેયભાગાત્ પરિતઃ કાર્યા જાલગવાક્ષકાઃ
ઊર્ધ્વસ્તૂપિકયા યુક્તા ઈષચ્છિદ્રપિધાનયા ॥

શિવાગ્નિહોત્રકુણ્ડં ચ વૃત્તં હસ્તપ્રમાણતઃ
ચતુરશ્રવેદિ(કા) શ્રીમન્ મેખલાત્રયભૂષિતમ્ ॥

કુડ્યં દ્વિહસ્તવિસ્તીઋણં પઞ્ચહસ્તસમુચ્છ્રિતમ્
શિવાગ્નિહોત્રશરણં કર્તવ્યમ્ અતિશોભનમ્ ॥

જગતીસ્તમ્ભપટ્ટાદ્યં સપ્તસંખ્યં ચ કલ્પયેત્
બન્ધયોગવિનિર્મુક્તં તુલ્યસ્થાનપદાન્તરમ્ ॥

ઐષ્ટકં કલ્પયેદ્ યત્નાચ્ છિવાગ્ન્યાયતનં મહત્
ચતુઃપ્રેગીવકોપેતમ્(?) એકપ્રેગીવકેન વા(?) ॥

સુધાપ્રલિપ્તં કર્તવ્યં પઞ્ચાણ્ડકબિભૂષિતમ્
શિવાગ્નિહોત્રશરણં ચતુરણ્ડકસંયુતમ્ ॥

બહિસ્ તદ્ એવ જગતી ત્રિહસ્તા વા સુકુટ્ટિમા
તાવદ્ એવ ચ વિસ્તીર્ણા મેખલાદિવિભૂષિતા ॥

કર્તવ્યા ચાત્ર જગતી તસ્યાશ્ ચાધઃ સમન્તતઃ
દ્વિહસ્તમાત્રવિસ્તીર્ણા તદર્ધાર્ધસમુચ્છ્રિતા ॥

અન્યા વૃત્તા પ્રકર્તવ્યા રુદ્રવેદી સુશોભના
દશહસ્તપ્રમાણા ચ ચતુરઙ્ગુલમ્ ઉચ્છ્રિતા ॥

રુદ્રમાતૃગણાનાં ચ દિક્પતીનાં ચ સર્વદા
સર્વાગ્રપાકસંયુક્તં તાસુ નિત્યબલિં હરેત્ ॥

વેદ્ય્ અન્યા સર્વભૂતાનાં બહિઃ કાર્યા દ્વિહસ્તિકા
વૃષસ્થાનં ચ કર્તવ્યં શિવાલોકનસંમુખમ્ ॥

અગ્રાર્ષસવિતુર્ વ્યોમ વૃષઃ કાર્યશ્ ચ પશ્ચિમે
વ્યોમ્નશ્ ચાધસ્ ત્રિગર્ભં સ્યાત્ પિતૃતર્પણવેદિકા ॥

પ્રાકારાન્તર્બહિઃ કાર્યં શ્રીમદ્ ગોપુરભૂષિતમ્
પુષ્પારામજલોપેતં પ્રાકારાન્તં ચ કારયેત્ ॥

મૃદ્દારુજં તૃણચ્છન્નં પ્રકુર્વીત શિવાલયમ્
ભૂમિકાદ્વયવિન્યાસાદ્ ઉત્ક્ષિપ્તં કલ્પયેદ્ બુધઃ ॥

શિવદક્ષિણતઃ કાર્યં તભુક્તેર્ યોગ્યમ્ આલયમ્
શય્યાસનસમાયુક્તં વાસ્તુવિદ્યાવિનિર્મિતમ્ ॥

ધ્વજસિંહૌ વૃષગજૌ ચત્વારઃ શોભનાઃ સ્મૃતાઃ
ધૂમશ્વગર્દભધ્વાઙ્ક્ષાશ્ ચત્વારશ્ ચાર્થનાશકાઃ ॥

ગૃહસ્યાયામવિસ્તારં કૃત્વા ત્રિગુણમ્ આદિતઃ
અષ્ટભિઃ શોધયેદ્ આપૈઃ શેષશ્ ચ ગૃહમ્ આદિશેત્ ॥

ઇતિ શાન્તિગૃહં કૃત્વા રુદ્રાગ્નિં યઃ પ્રવર્તયેત્
અપ્ય્ એકં દિવસં ભક્ત્યા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કલત્રપુત્રમિત્રાદ્યૈઃ સ ભૃત્યૈઃ પરિવારિતઃ
કુલૈકવિંશદ્ ઉત્તાર્ય દેવલોકમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

નીલોત્પલદલશ્યામાઃ પીનવૃત્તપયોધરાઃ
હેમવર્ણાઃ સ્ત્રિયશ્ ચાન્યાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

તાભિઃ સાર્ધં મહાભોગૈર્ વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ
ઇચ્છયા ક્રીડતે તાવદ્ યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

તતઃ કલ્પાગ્નિના સાર્ધં દહ્યમાનં સુવિહ્વલમ્
દૃષ્ટ્વા વિરજ્યતે ભૂયો ભવભોગમહાર્ણવાત્ ॥

તતઃ સંપૃચ્છતે રુદ્રાંસ્ તત્રસ્થાન્ જ્ઞાનપારગાન્
તેભ્યઃ પ્રાપ્ય શિવજ્ઞાનં શાન્તં નિર્વાણમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અવિરક્તશ્ ચ ભોગેભ્યઃ સપ્ત જન્માનિ જાયતે
પૃથિવ્યધિપતિઃ શ્રીમાન્ ઇચ્છયા વા દ્વિજોત્તમઃ ॥

સપ્તમાજ્ જન્મનશ્ ચાન્તે શિવજ્ઞાનમ્ અનાપ્નુયાત્
જ્ઞાનાદ્ વિરક્તઃ સંસારાચ્ છુદ્ધઃ ખાન્ય્ અધિતિષ્ઠતિ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ અખિલં કાર્યં ફલમ્ ઉક્તં સમાસતઃ
ઉત્સવે ચ પુનર્ બ્રૂમઃ પ્રત્યેકં દ્રવ્યજં ફલમ્ ॥

સદ્ગન્ધગુટિકામ્ એકાં લાક્ષાં પ્રાણ્યઙ્ગવર્જિતામ્
કર્પાસાસ્થિપ્રમાણં ચ હુત્વાગ્નૌ શૃણુયાત્ ફલમ્ ॥

યાવત્ સત્ગન્ધગુટિકા શિવાગ્નૌ સંખ્યયા હુતા
તાવત્કોટ્યસ્ તુ વર્ષાણિ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે શિવે પુરે ॥

એકાઙ્ગુલપ્રમાણેન હુત્વાગ્નૌ ચન્દનાહુતિમ્
વર્ષકોટિદ્વયં ભોગૈર્ દિવ્યૈઃ શિવપુરે વસેત્ ॥

યાવત્કેસરસંખ્યાનં કુસુમસ્યાનલે હુતમ્
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે ॥

નાગકેસરપુષ્પં તુ કુઙ્કુમાર્ધેન કીર્તિતમ્
યત્ ફલં ચન્દનસ્યોક્તમ્ ઉશીરસ્ય તદર્ધકમ્ ॥

યત્ પુષ્પધૂપભષ્યાન્ન દધિક્ષીરઘૃતાદિભિઃ
પુણ્યલિઙ્ગાર્ચને પ્રોક્તં તદ્ ધોમસ્ય દશાધિકમ્ ॥

હુત્વાગ્નૌ સમિધસ્ તિસ્રૌ શિવોમાસ્કન્દનામભિઃ
પશ્ચાદ્ દદ્યાત્ તિલાન્નાનિ હોમયીત યથાક્રમમ્ ॥

પલાશાઅઙ્કુરજારિષ્ટ પાલાલ્યઃ(?) સમિધઃ શુભાઃ
પૃષદાજ્યપ્લુતા હુત્વા શૃણુ યત્ ફલમ્ આપ્નુયાત્ ॥

પલાશાઙ્કુરસંખ્યાનાં યાવદ્ અગ્નૌ હુતં ભવેત્
તાવત્કલ્પાન્ મહાભોગૈઃ શિવલોકે મહીયતે ॥

તલ્લક્ષ્યમધ્યસંભૂતં હુત્વાગ્નૌ સમિધઃ શુભાઃ
કલ્પાર્ધસંમિતં કાલં ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે શિવે પુરે ॥

શમીસમિત્ફલં દેયમ્ અબ્દાન્ અપિ ચ લક્ષકમ્
શમ્યર્ધફલવચ્છેષાઃ સમિધઃ ક્ષીરવૃક્ષજાઃ ॥

તિલસંખ્યાંસ્ તિલાન્ હુત્વા હ્ય્ આજ્યાક્તા(?) યાવતી ભવેત્
તાવત્ સ વર્ષલક્ષાંસ્ તુ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે શિવે પુરે ॥

યાવત્ સુરૌષધીરજ્ઞસ્(?) તિલતુલ્યફલં સ્મૃતમ્
ઇતરેભ્યસ્ તિલેભ્યશ્ ચ કૃષ્ણાનાં દ્વિગુણં ફલમ્ ॥

લાજાક્ષતાઃ સગોધૂમાઃ વર્ષલક્ષફલપ્રદાઃ
દશસાહસ્રિકા જ્ઞેયાઃ શેષાઃ સ્યુર્ બીજજાતયઃ ॥

પલાશેન્ધનજે વહ્નૌ હોમસ્ય દ્વિગુણં ફલમ્
ક્ષીરવૃક્ષસમૃદ્ધે ઽગ્નૌ ફલં સાર્ધાર્ધિકં ભવેત્ ॥

અસમિદ્ધે સધૂમે ચ હોમકર્મ નિરર્થકમ્
અન્ધશ્ ચ જાયમાનઃ સ્યાદ્ દારિદ્ર્યોપહતસ્ તથા ॥

ન ચ કણ્ટકિભિર્ વૃક્ષૈર્ અગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય હોમયેત્
શુષ્કૈર્ નવૈઃ પ્રશસ્તૈશ્ ચ કાષ્ઠૈર્ અગ્નિં સમિન્ધયેત્ ॥

એવમ્ આજ્યાહુતિં હુત્વા શિવલોકમ્ અવાપ્નુયાત્
તત્ર કલ્પશતં ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે દિવ્યાન્ યથેપ્સિતાન્ ॥

સ્રુચૈકાહિતમાત્રેણ વ્રતસ્યાપૂરિતેન ચ
યાહુતિર્ દીયતે વહ્નૌ સા પૂર્ણાહુતિર્ ઉચ્યતે ॥

એકાં પૂર્ણાહુતિં હુત્વા શિવેન શિવભાવિતઃ
સર્વકામમ્ અવાપ્નોતિ શિવલોકે વ્યવસ્થિતઃ ॥

અશેષકુલજૈર્ સાર્ધં સ ભૃત્યૈઃ પરિવારિતઃ
આભૂતસંપ્લવં યાવદ્ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે યથેપ્સિતાન્ ॥

તતશ્ ચ પ્રલયે પ્રાપ્તે સંપ્રાપ્ય જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્
પ્રસાદાદ્ ઈશ્વરસ્યૈવ મુચ્યતે ભવસાગરાત્ ॥

શિવપૂર્ણાહુતિં વહ્નૌ પતન્તીં યઃ પ્રપશ્યતિ
સો ઽપિ પાપરિ નરઃ સર્વૈર્ મુક્તઃ શિવપુરં વ્રજેત્ ॥

શિવાગ્નિધૂમસંસ્પૃષ્ટા જીવાઃ સર્વે ચરાચરાઃ
તે ઽપિ પાપવિનિર્મુક્તાઃ સ્વર્ગં યાન્તિ ન સંશયઃ ॥

શિવયજ્ઞમહાવેદ્યા જાયતે યે ન સન્તિ વા
તે ઽપિ યાન્તિ શિવસ્થાનં જીવાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ॥

પૂર્ણાહુતિં ઘૃતાભાવે ક્ષીરતૈલેન કલ્પયેત્
હોમયેદ્ અતસીતૈલં તિલતૈલં વિના નરઃ ॥

સર્ષપેઙ્ગુડિકાશામ્ર કરઞ્જમધુકાક્ષજમ્
પ્રિયઙ્ગુબિલ્વપૈપ્પલ્ય નાલિકેરસમુદ્ભવમ્(?) ॥

ઇત્ય્ એવમ્ આદિકં તૈલમ્ આજ્યાભાવે પ્રકલ્પયેત્
દૂર્વયા બિલ્વપત્ત્રૈર્ વા સમિધઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥

અન્નાર્થં હોમયેત્ ક્ષીરં દધિ મૂલફલાનિ વા
તિલાર્થં તણ્ડુલૈઃ કુર્યાદ્ દર્ભાર્થં હરિતૈસ્ તૃણૈઃ ॥

પરિધીનામ્ અભાવેન શરૈર્ વંશૈશ્ ચ કલ્પયેત્
ઇન્ધનાનામ્ અભાવેન દીપયેત્ તૃણગોમયૈઃ ॥

ગોમયાનામ્ અભાવેન મહત્ય્ અમ્ભસિ હોમયેત્
અપામ્ અસંભવે હોમં ભૂમિભાગે મનોહરે ॥

વિપ્રસ્ય દક્ષિણે પાણાવ્ અશ્વત્થે તદભાવતઃ
છાગસ્ય દક્ષિણે કર્ણે કુશમૂલે ચ હોમયેત્ ॥

સ્વાત્માગ્નૌ હોમયેત્ પ્રાજ્ઞઃ સર્વાગ્નીનામ્ અસંભવે
અભાવે ન ત્યજેત્ કર્મ કર્મયોગવિધૌ સ્થિતઃ ॥

આપત્કાલે ઽપિ યઃ કુર્યાચ્ છિવાગ્નેર્ મનસાર્ચનમ્
સ મોહકઞ્ચુકં ત્યક્ત્વા પરાં શાન્તિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પ્રાણાગ્નિહોત્રં કુર્વન્તિ પરમં શિવયોગિનઃ
બાહ્યકર્મવિનિર્મુક્તા જ્ઞાનધ્યાનસમાકુલાઃ ॥