શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.30

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે કામ્યકર્મવર્ણનં નામૈકોનત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 30
તત્રાદૌ શિવયોઃ પાર્શ્વે દક્ષિણે વામતઃ ક્રમાત્
ગંધાદ્યૈરર્ચયેત્પૂર્વં દેવૌ હેરંબષણ્મુખૌ

તતો બ્રહ્માણિ પરિત ઈશાનાદિ યથાક્રમમ્
સશક્તિકાનિ સદ્યાંતં પ્રથમાવરણે યજેત્

ષડંગાન્યપિ તત્રૈવ હૃદયાદીન્યનુક્રમાત્
શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ વાહ્નેયાદિ સમર્ચયેત્

તત્ર વામાદિકાન્રુદ્રાનષ્ટૌ વામાદિશક્તિભિઃ
અર્ચયેદ્વા ન વા પશ્ચાત્પૂર્વાદિપરિતઃ ક્રમાત્

પ્રથમાવરણં પ્રોક્તં મયા તે યદુનંદન
દ્વિતીયાવરણં પ્રીત્યા પ્રોચ્યતે શ્રદ્ધયા શૃણુ

અનંતં પૂર્વાદિક્પત્રે તચ્છક્તિં તસ્ય વામતઃ
સૂક્ષ્મં દક્ષિણદિક્પત્રે સહ શક્ત્યા સમર્ચયેત્

તતઃ પશ્ચિમદિક્પત્રે સહ શક્ત્યા શિવોત્તમમ્
તથૈવોત્તરદિક્પત્રે ચૈકનેત્રં સમર્ચયેત્

એકરુદ્રં ચ તચ્છક્તિં પશ્ચાદીશદલે ઽર્ચયેત્
ત્રિમૂર્તિં તસ્ય શક્તિં ચ પૂજયેદગ્નિદિગ્દલે

શ્રીકણ્ઠં નૈરૃતે પત્રે તચ્છક્તિં તસ્ય વામતઃ
તથૈવ મારુતે પત્રે શિખંડીશં સમર્ચયેત્

દ્વિતીયાવરણે ચેજ્યાસ્સર્વર્તશ્ચક્રવર્તિનઃ
તૃતીયાવરણે પૂજ્યાઃ શક્તિભિશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ

અષ્ટસુ ક્રમશો દિક્ષુ પૂર્વાદિપરિતઃ ક્રમાત્
ભવઃ શર્વસ્તથેશાનો રુદ્રઃ પશુપતિસ્તતઃ

ઉગ્રો ભીમો મહાદેવ ઇત્યષ્ટૌ મૂર્તયઃ ક્રમાત્
અનંતરં તતશ્ચૈવ મહાદેવાદયઃ ક્રમાત્
શક્તિભિસ્સહ સંપૂજ્યાસ્તત્રૈકાદશમૂર્તયઃ

580અ
મહાદેવઃ શિવો રુદ્રઃ શંકરો નીલલોહિતઃ
ઈશાનો વિજયો ભીમો દેવદેવો ભવોદ્ભવઃ

કપર્દીશશ્ચ કથ્યંતે તથૈકાદશશક્તયઃ
તત્રાષ્ટૌ પ્રથમં પૂજ્યાઃ વાહ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

દેવદેવઃ પૂર્વપત્રે ઈશાનં ચાગ્નિગોચરે
ભવોદ્ભવસ્તયોર્મધ્યે કપાલીશસ્તતઃ પરમ્

તસ્મિન્નાવરણે ભૂયો વૃષેન્દ્રં પુરતો યજેત્
નંદિનં દક્ષિણે તસ્ય મહાકાલં તથોત્તરે

શાસ્તારં વહ્નિદિક્પત્રે માત્ઃર્દક્ષિણદિગ્દલે
ગજાસ્યં નૈરૃતે પત્રે ષણ્મુખં વારુણે પુનઃ

જ્યેષ્ઠાં વાયુદલે ગૌરીમુત્તરે ચંડમૈશ્વરે
શાસ્તૃનન્દીશયોર્મધ્યે મુનીન્દ્રં વૃષભં યજેત્

મહાકાલસ્યોત્તરતઃ પિંગલં તુ સમર્ચયેત્
શાસ્તૃમાતૃસમૂહસ્ય મધ્યે ભૃંગીશ્વરં તતઃ

માતૃવિઘ્નેશમધ્યે તુ વીરભદ્રં સમર્ચયેત્
સ્કન્દવિઘ્નેશયોર્મધ્યે યજેદ્દેવીં સરસ્વતીમ્

જ્યેષ્ઠાકુમારયોર્મધ્યે શ્રિયં શિવપદાર્ચિતામ્
જ્યેષ્ઠાગણામ્બયોર્મધ્યે મહામોટીં સમર્ચયેત્

ગણામ્બાચણ્ડયોર્મધ્યે દેવીં દુર્ગાં પ્રપૂજયેત્
અત્રૈવાવરણે ભૂયઃ શિવાનુચરસંહતિમ્

રુદ્રપ્રથમભૂતાખ્યાં વિવિધાં ચ સશક્તિકામ્
શિવાયાશ્ચ સખીવર્ગં જપેદ્ધ્યાત્વા સમાહિતઃ

એવં તૃતીયાવરણે વિતતે પૂજિતે સતિ
ચતુર્થાવરણં ધ્યાત્વા બહિસ્તસ્ય સમર્ચયેત્

ભાનુઃ પૂર્વદલે પૂજ્યો દક્ષિણે ચતુરાનનઃ
રુદ્રો વરુણદિક્પત્રે વિષ્ણુરુત્તરદિગ્દલે

ચતુર્ણામપિ દેવાનાં પૃથગાવરણાન્યથ
તસ્યાંગાનિ ષડેવાદૌ દીપ્તાદ્યાભિશ્ચ શક્તિભિઃ

દીપ્તા સૂક્ષ્મા જયા ભદ્રા વિભૂતિર્વિમલા ક્રમાત્
અમોઘા વિદ્યુતા ચૈવ પૂર્વાદિ પરિતઃ સ્થિતાઃ

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાશ્ચતસ્રો મૂર્તયઃ ક્રમાત્
પૂર્વાદ્યુત્તરપર્યંતાઃ શક્તયશ્ચ તતઃ પરમ્

આદિત્યો ભાસ્કરો ભાનૂ રવિશ્ચેત્યનુપૂર્વશઃ
અર્કો બ્રહ્મા તથા રુદ્રો વિષ્ણુશ્ચૈતે વિવસ્વતઃ

વિસ્તારા પૂર્વદિગ્ભાગે સુતરાં દક્ષિણે સ્થિતાઃ
બોધની પશ્ચિમે ભાગે આપ્યાયિન્યુત્તરે પુનઃ

ઉષાં પ્રભાં તથા પ્રાજ્ઞાં સન્ધ્યામપિ તતઃ પરમ્
ઐશાનાદિષુ વિન્યસ્ય દ્વિતીયાવરણે યજેત્

સોમમંગારકં ચૈવ બુધં બુદ્ધિમતાં વરમ્
બૃહસ્પતિં બૃહદ્બુદ્ધિં ભાર્ગવં તેજસાં નિધિમ્

શનૈશ્ચરં તથા રાહું કેતું ધૂમ્રં ભયંકરમ્
સમંતતો યજેદેતાંસ્તૃતીયાવરણે ક્રમાત્

અથવા દ્વાદશાદિત્યા દ્વિતીયાવરણે યજેત્
580બ્
તૃતીયાવરણે ચૈવ રાશીન્દ્વાદશ પૂજયેત્

સપ્તસપ્ત ગણાંશ્ચૈવ બહિસ્તસ્ય સમંતતઃ
ઋષીન્દેવાંશ્ચ ગંધર્વાન્પન્નગાનપ્સરોગણાન્

ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષાન્યાતુધાનાંસ્તથા હયાન્
સપ્તચ્છંદોમયાંશ્ચૈવ વાલખિલ્યાંશ્ચ પૂજયેત્

એવં તૃતીયાવરણે સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્
બ્રહ્માણમર્ચયેત્પશ્ચાત્ત્રિભિરાવરણૈઃ સહઃ

હિરણ્યગર્ભં પૂર્વસ્યાં વિરાજં દક્ષિણે તતઃ
કાલં પશ્ચિમદિગ્ભાગે પુરુષં ચોત્તરે યજેત્

હિરણ્યગર્ભઃ પ્રથમો બ્રહ્મા કમલસન્નિભઃ
કાલો જાત્યંજનપ્રખ્યઃ પુરુષઃ સ્ફટિકોપમઃ

ત્રિગુણો રાજસશ્ચૈવ તામસઃ સાત્ત્વિકસ્તથા
ચત્વાર એતે ક્રમશઃ પ્રથમાવરણે સ્થિતાઃ

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિપરિતઃ ક્રમાત્
સનત્કુમારઃ સનકઃ સનંદશ્ચ સનાતનઃ

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદર્ચયેચ્ચ પ્રજાપતીન્
અષ્ટૌ પૂર્વાંશ્ચ પૂર્વાદૌ ત્રીન્પ્રાક્પશ્ચાદનુક્રમાત્

દક્ષો રુચિર્ભૃગુશ્ચૈવ મરીચિશ્ચ તથાંગિરાઃ
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરત્રિશ્ચ કશ્યપઃ

વસિષ્ઠશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ પ્રજાનાં પતયસ્ત્વિમે
તેષાં ભાર્યાશ્ચ તૈસ્સાર્ધં પૂજનીયા યથાક્રમમ્

પ્રસૂતિશ્ચ તથા ઽ ઽકૂતિઃ ખ્યાતિઃ સમ્ભૂતિરેવ ચ
ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ક્ષમા ચૈવ સન્નતિશ્ચાનસૂયકા

દેવમાતારુન્ધતી ચ સર્વાઃ ખલુ પતિવ્રતાઃ
શિવાર્ચનરતો નિત્યં શ્રીમત્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ

પ્રથમાવરણે વેદાંશ્ચતુરો વા પ્રપૂજયેત્
ઇતિહાસપુરાણાનિ દ્વિતીયાવરણે પુનઃ

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદ્ધર્મશાસ્ત્રપુરસ્સરાઃ
વૈદિક્યો નિખિલા વિદ્યાઃ પૂજ્યા એવ સમંતતઃ

પૂર્વાદિપુરતો વેદાસ્તદન્યે તુ યથારુચિ
અષ્ટધા વા ચતુર્ધા વા કૃત્વા પૂજાં સમંતતઃ

એવં બ્રહ્માણમભ્યર્ચ્ય ત્રિભિરાવરણૈર્યુતમ્
દક્ષિણે પશ્ચિમે પશ્ચાદ્રુદ્રં સાવરણં યજેત્

તસ્ય બ્રહ્મષડંગાનિ પ્રથમાવરણં સ્મૃતમ્
દ્વિતીયાવરણે ચૈવ વિદ્યેશ્વરમયં તથા

તૃતીયાવરણે ભેદો વિદ્યતે સ તુ કથ્યતે
ચતસ્રો મૂર્તયસ્તસ્ય પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

ત્રિગુણાસ્સકલો દેવઃ પુરસ્તાચ્છિવસંજ્ઞકઃ
રાજસો દક્ષિણે બ્રહ્મા સૃષ્ટિકૃત્પૂજ્યતે ભવઃ

તામસઃ પશ્ચિમે ચાગ્નિઃ પૂજ્યસ્સંહારકો હરઃ
સાત્ત્વિકસ્સુખકૃત્સૌમ્યે વિષ્ણુર્વિશ્વપતિર્મૃડઃ

એવં પશ્ચિમદિગ્ભાગે શમ્ભોઃ ષડ્વિંશકં શિવમ્
સમભ્યર્ચ્યોત્તરે પાર્શ્વે તતો વૈકુંઠમર્ચયેત્

વાસુદેવં પુરસ્કૃત્વા પ્રથમાવરણે યજેત્
581અ
અનિરુદ્ધં દક્ષિણતઃ પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે તતઃ

સૌમ્યે સંકર્ષણં પશ્ચાદ્વ્યત્યસ્તૌ વા યજેદિમૌ
પ્રથમાવરણં પ્રોક્તં દ્વિતીયાવરણં શુભમ્

મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોથ વામનઃ
રામશ્ચાન્યતમઃ કૃષ્ણો ભવાનશ્વમુખોપિ ચ

તૃતીયાવરણે ચક્રુઃ પૂર્વભાગે સમર્ચયેત્
નારાયણાખ્યાં યામ્યેસ્ત્રં ક્વચિદવ્યાહતં યજેત્

પશ્ચિમે પાંચજન્યં ચ શાર્ઙ્ગંધનુરથોત્તરે
એવં ત્ર્યાવરણૈઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાખ્યાં પરમં હરિમ્

મહાવિષ્ણું સદાવિષ્ણું મૂર્તીકૃત્ય સમર્ચયેત્
ઇત્થં વિષ્ણોશ્ચતુર્વ્યૂહક્રમાન્મૂર્તિચતુષ્ટયમ્
પૂજયિત્વા ચ તચ્છક્તીશ્ચતસ્રઃ પુજયેત્ક્રમાત્

પ્રભામાગ્નેયદિગ્ભાગે નૈરૃતે તુ સરસ્વતીમ્
ગણાંબિકા ચ વાયવ્યે લક્ષ્મીં રૌદ્રે સમર્ચયેત્

એવં ભાન્વાદિમૂર્તીનાં તચ્છક્તીનામનંતરમ્
પૂજાં વિધાય લોકેશાંસ્તત્રૈવાવરણે યજેત્

ઇન્દ્રમગ્નિં યમં ચૈવ નિરૃતિં વરુણં તથા
વાયું સોમં કુબેરં ચ પશ્ચાદીશાનમર્ચયેત્

એવં ચતુર્થાવરણં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ
આયુધાનિ મહેશસ્ય પશ્ચાદ્બાંહ્યં સમર્ચયેત્

શ્રીમન્ત્રિશૂલમૈશાને વજ્રં માહેન્દ્રદિઙ્મુખે
પરશું વહ્નિદિગ્ભાગે યામ્યે સાયકમર્ચયેત્

નૈરૃતે તુ યજેત્ખડ્ગં પાશં વારુણગોચરે
અંકુશં મારુતે ભાગે પિનાકં ચોત્તરે યજેત્

પશ્ચિમાભિમુખં રૌદ્રં ક્ષેત્રપાલં સમર્ચયેત્
પઞ્ચમાવરણં ચૈવ સમ્પૂજ્યાનન્તરં બહિઃ

સર્વાવરણદેવાનાં બહિર્વા પઞ્ચમે ઽથવા
પઞ્ચમે માતૃભિસ્સાર્ધં મહોક્ષ પુરતો યજેત્

તતઃ સમંતતઃ પૂજ્યાસ્સર્વા વૈ દેવયોનયઃ
ખેચરા ઋષયસ્સિદ્ધા દૈત્યા યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાઃ

અનંતાદ્યાશ્ચ નાગેંદ્રા નાગૈસ્તત્તત્કુલોદ્ભવૈઃ
ડાકિનીભૂતવેતાલપ્રેતભૈરવનાયકાઃ

પાતાલવાસિનશ્ચાન્યે નાનાયોનિસમુદ્ભવાઃ
નદ્યસ્સમુદ્રા ગિરયઃ કાનનાનિ સરાંસિ ચ

પશવઃ પક્ષિણો વૃક્ષાઃ કીટાદ્યાઃ ક્ષુદ્રયોનયઃ
નરાશ્ચ વિવિધાકારા મૃગાશ્ચ ક્ષુદ્રયોનયઃ

ભુવનાન્યન્તરણ્ડસ્ય તતો બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ
બહિરંડાન્યસંખ્યાનિ ભુવનાનિ સહાધિપૈઃ

બ્રહ્માંડાધારકા રુદ્રા દશદિક્ષુ વ્યવસ્થિતાઃ
યદ્ગૌડ યચ્ચ મામેયં યદ્વા શાક્તં તતઃ પરમ્

યત્કિઞ્ચિદસ્તિ શબ્દસ્ય વાચ્યં ચિદચિદાત્મકમ્
તત્સર્વં શિવયોઃ પાર્શ્વે બુદ્ધ્વા સામાન્યતો યજેત્

કૃતાંજલિપુટાઃ સર્વે ઽચિંત્યાઃ સ્મિતમુખાસ્તથા
581બ્
પ્રીત્યા સંપ્રેક્ષમાણાશ્ચ દેવં દેવીં ચ સર્વદા

ઇત્થમાવરણાભ્યર્ચાં કૃત્વાવિક્ષેપશાંતયે
પુનરભ્યર્ચ્ય દેવેશં પક્ત્વાક્ષરમુદીરયેત્

નિવેદયેત્તતઃ પશ્ચાચ્છિવયોરમૃતોપમમ્
સુવ્યઞ્જનસમાયુક્તં શુદ્ધં ચારુ મહાચરુમ્

દ્વાત્રિંશદાઢકૈર્મુખ્યમધમં ત્વાઢકાવરમ્
સાધયિત્વા યથાસંપચ્છ્રદ્ધયા વિનિવેદયેત્

તતો નિવેદ્ય પાનીયં તાંબૂલં ચોપદંશકૈઃ
નીરાજનાદિકં કૃત્વા પૂજાશેષં સમાપયેત્

ભોગોપયોગ્યદ્રવ્યાણિ વિશિષ્ટાન્યેવ સાધયેત્
વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત ભક્તિમાન્વિભવે સતિ

શઠસ્યોપેક્ષકસ્યાપિ વ્યંગ્યં ચૈવાનુતિષ્ઠતઃ
ન ફલંત્યેવ કર્માણિ કામ્યાનીતિ સતાં કથા

તસ્માત્સમ્યગુપેક્ષાં ચ ત્યક્ત્વા સર્વાંગયોગતઃ
કુર્યાત્કામ્યાનિ કર્માણિ ફલસિદ્ધિં યદીચ્છતિ

ઇત્થં પૂજાં સમાપ્યાથ દેવં દેવીં પ્રણમ્ય ચ
ભક્ત્યા મનસ્સમાધાય પશ્ચાત્સ્તોત્રમુદીરયેત્

તતઃ સ્તોત્રમુપાસ્યાન્તે ત્વષ્ટોત્તરશતાવરામ્
જપેત્પઞ્ચાક્ષરીં વિદ્યાં સહસ્રોત્તરમુત્સુકઃ

વિદ્યાપૂજાં ગુરોઃ પૂજાં કૃત્વા પશ્ચાદ્યથાક્રમમ્
યથોદયં યથાશ્રાદ્ધં સદસ્યાનપિ પૂજયેત્

તતઃ ઉદ્વાસ્ય દેવેશં સર્વૈરાવરણૈઃ સહ
મણ્ડલં ગુરવે દદ્યાદ્યાગોપકરણૈસ્સહ

શિવાશ્રિતેભ્યો વા દદ્યાત્સર્વમેવાનુપૂર્વશઃ
અથવા તચ્છિવાયૈવ શિવક્ષેત્રે સમર્પયેત્

શિવાગ્નૌ વા યજેદ્દેવં હોમદ્રવ્યૈશ્ચ સપ્તભિઃ
સમભ્યર્ચ્ય યથાન્યાયં સર્વાવરણદેવતાઃ

એષ યોગેશ્વરો નામ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ
ન તસ્માદધિકઃ કશ્ચિદ્યાગો ઽસ્તિ ભુવને ક્વચિત્

ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્નસધ્યં યદનેન તુ
ઐહિકં વા ફલં કિંચિદામુષ્મિકફલં તુ વા

ઇદમસ્ય ફલં નેદમિતિ નૈવ નિયમ્યતે
શ્રેયોરૂપસ્ય કૃત્સ્નસ્ય તદિદં શ્રેષ્ટસાધનમ્

ઇદં ન શક્યતે વક્તું પુરુષેણ યદર્ચ્યતે
ચિંતામણેરિવૈતસ્માત્તત્તેન પ્રાપ્યતે ફલમ્

તથાપિ ક્ષુદ્રમુદ્દિશ્ય ફલં નૈતત્પ્રયોજયેત્
લઘ્વર્થી મહતો યસ્માત્સ્વયં લઘુતરો ભવેત્

મહદ્વા ફલમલ્પં વા કૃતં ચેત્કર્મ સિધ્યતિ
મહાદેવં સમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ પ્રયુજ્યતામ્

તસ્માદનન્યલભ્યેષુ શત્રુમૃત્યુંજયાદિષુ
ફલેષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષુ કુર્યાદેતદ્વિચક્ષણઃ

મહત્સ્વપિ ચ પાતેષુ મહારાગભયાદિષુ
દુર્ભિક્ષાદિષુ શાંત્યર્થં શાંતિં કુર્યાદનેન તુ

બહુના કિં પ્રલાપેન મહાવ્યાપન્નિવારકમ્
આત્મીયમસ્ત્રં શૈવાનામિદમાહ મહેશ્વરઃ

582અ
તસ્માદિતઃ પરં નાસ્તિ પરિત્રાણમિહાત્મનઃ
ઇતિ મત્વા પ્રયુંજાનઃ કર્મેદં શુભમશ્નુતે

સ્તોત્રમાત્રં શુચિર્ભૂત્વા યઃ પઠેત્સુસમાહિતઃ
સોપ્યભીષ્ટતમાદર્થાદષ્ટાંશફલમાપ્નુયાત્

અર્થં તસ્યાનુસન્ધાય પર્વણ્યનશનઃ પઠેત્
અષ્ટાભ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં ફલમર્ધં સમાપ્નુયાત્

યસ્ત્વર્થમનુસંધાય પર્વાદિષુ તથા વ્રતી
માસમેકં જપેત્સ્તોત્રં સ કૃત્સ્નં ફલમાપ્નુયાત્