શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.16

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે દીક્ષાવિધાને ગુરુમાહાત્મ્યં નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 16
ઉપમન્યુરુવાચ
પુણ્યે ઽહનિ શુચૌ દેશે બહુદોષવિવર્જિતે
દેશિકઃ પ્રથમં કુર્યાત્સંસ્કારં સમયાહ્વયમ્

પરીક્ષ્ય ભૂમિં વિધિવદ્ગંધવર્ણરસાદિભિઃ
શિલ્પિશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ મણ્ડપં તત્ર કલ્પયેત્

કૃત્વા વેદિં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્
અષ્ટદિક્ષુ તથા દિક્ષુ તત્રૈશાન્યાં પુનઃ ક્રમાત્

પ્રધાનકુંડં કુર્વીત યદ્વા પશ્ચિમભાગતઃ
પ્રધાનમેકમેવાથ કૃત્વા શોભાં પ્રકલ્પયેત્

વિતાનધ્વજમાલાભિર્વિવિધાભિરનેકશઃ
વેદિમધ્યે તતઃ કુર્યાન્મંડલં શુભલક્ષણમ્

રક્તહેમાદિભિશ્ચૂર્ણૈરીશ્વરાવાહનોચિતમ્
સિંદૂરશાલિનીવારચૂર્ણૈરેવાથ નિર્ધનઃ

એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા સિતં વા રક્તમેવ વા
એકહસ્તસ્ય પદ્મસ્ય કર્ણિકાષ્ટાંગુલા મતા

કેસરાણિ તદર્ધાનિ શેષં ચાષ્ટદલાદિકમ્
દ્વિહસ્તસ્ય તુ પદ્મસ્ય દ્વિગુણં કર્ણિકાદિકમ્

કૃત્વા શોભોપશોભાઢ્યમૈશાન્યાં તસ્ય કલ્પયેત્
એકહસ્તં તદર્ધં વા પુનર્વેદ્યઃ તુ મંડલમ્

વ્રીહિતંદુલસિદ્ધાર્થતિલપુષ્પકુશાસ્તૃતે
તત્ર લક્ષણસંયુક્તં શિવકુંભં પ્રસાધયેત્

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રજં મૃન્મયં તુ વા
ગન્ધપુષ્પાક્ષતાકીર્ણં કુશદૂર્વાંકુરાચિતમ્

સિતસૂત્રાવૃતં કંઠે નવવસ્ત્રયુગાવૃતમ્
શુદ્ધામ્બુપૂર્ણમુત્કૂર્ચં સદ્રવ્યં સપિધાનકમ્

ભૃઙ્ગારં વર્ધનીં ચાપિ શંખં ચ ચક્રમેવ વા
વિના સૂત્રાદિકં સર્વં પદ્મપત્રમથાપિ વા

તસ્યાસનારવિંદસ્ય કલ્પયેદુત્તરે દલે
અગ્રતશ્ચંદનાંભોભિરસ્ત્રરાજસ્ય વર્ધનીમ્

મણ્ડલસ્ય તતઃ પ્રાચ્યાં મંત્રકુંભે ચ પૂર્વવત્
કૃત્વા વિધિવદીશસ્ય મહાપૂજાં સમાચરેત્

અથાર્ણવસ્ય તીરે વા નદ્યાં ગોષ્ઠે ઽપિ વા ગિરૌ
દેવાગરે ગૃહે વાપિ દેશે ઽન્યસ્મિન્મનોહરે

કૃત્વા પૂર્વોદિતં સર્વં વિના વા મંડપાદિકમ્
મંડલં પૂર્વવત્કૃત્વા સ્થંડિલં ચ વિભાવસોઃ

પ્રવિશ્ય પૂજાભવનં પ્રહૃષ્ટવદનો ગુરુઃ
સર્વમંગલસંયુક્તઃ સમાચરિતનૈત્યકઃ

563બ્
મહાપૂજાં મહેશસ્ય કૃત્વા મણ્ડલમધ્યતઃ
શિવકુંભે તથા ભૂયઃ શિવમાવાહ્ય પૂજયેત્

પશ્ચિમાભિમુખં ધ્યાત્વા યજ્ઞરક્ષકમીશ્વરમ્
અર્ચયેદસ્ત્રવર્ધન્યામસ્ત્રમીશસ્ય દક્ષિણે

મન્ત્રકુમ્ભે ચ વિન્યસ્ય મન્ત્રં મન્ત્રવિશારદઃ
કૃત્વા મુદ્રાદિકં સર્વં મન્ત્રયાગં સમાચરેત્

તતશ્શિવાનલે હોમં કુર્યાદ્દેશિકસત્તમઃ
પ્રધાનકુણ્ડે પરિતો જુહુયુશ્ચાપરે દ્વિજાઃ

આચાર્યાત્પાદમર્ધં વા હોમસ્તેષાં વિધીયતે
પ્રધાનકુણ્ડ એવાથ જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ

સ્વાધ્યાયમપરે કુર્યુઃ સ્તોત્રં મંગલવાચનમ્
જપં ચ વિધિવચ્ચાન્યે શિવભક્તિપરાયણાઃ

નૃત્યં ગીતં ચ વાદ્યં ચ મંગલાન્યપરાણિ ચ
પૂજનં ચ સદસ્યાનાં કૃત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ

પુણ્યાહં કારયિત્વાથ પુનઃ સંપૂજ્ય શંકરમ્
પ્રાર્થયેદ્દેશિકો દેવં શિષ્યાનુગ્રહકામ્યયા

પ્રસીદ દેવદેવેશ દેહમાવિશ્ય મામકમ્
વિમોચયૈનં વિશ્વેશ ઘૃણયા ચ ઘૃણાનિધે

અથ ચૈવં કરોમીતિ લબ્ધાનુજ્ઞસ્તુ દેશિકઃ
આનીયોપોષિતં શિષ્યં હવિષ્યાશિનમેવ વા

એકાશનં વા વિરતં સ્નાતં પ્રાતઃકૃતક્રિયમ્
જપંતં પ્રણવં દેવં ધ્યાયંતં કૃતમંગલમ્

દ્વારસ્ય પશ્ચિમસ્યાગ્રમણ્ડલે દક્ષિણસ્ય વા
દર્ભાસને સમાસીનં વિધાયોદઙ્મુખં શિશુમ્

સ્વયં પ્રાગ્વદનસ્તિષ્ઠન્નૂર્ધ્વકાયં કૃતાંજલિમ્
સંપ્રોક્ષ્ય પ્રોક્ષણૌતોયૈર્મૂર્ધન્યસ્ત્રેણ મુદ્રયા

પુષ્પક્ષેપેણ સંતાડ્ય બધ્નીયાલ્લોચનં ગુરુઃ
દુકૂલાર્ધેન વસ્ત્રેણ મંત્રિતેન નવેન ચ

તતઃ પ્રવેશયેચ્છિષ્યં ગુરુર્દ્વારેણ મંડલમ્
સો ઽપિ તેનેરિતઃ શંભોરાચરેત્ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમ્

તતસ્સુવર્ણસંમિશ્રં દત્ત્વા પુષ્પાંજલિં પ્રભોઃ
પ્રાઙ્મુખશ્ચોદઙ્મુખો વા પ્રણમેદ્દંડવત્ક્ષિતો

તતસ્સંપ્રોક્ષ્ય મૂલેન શિરસ્યસ્ત્રેણ પૂર્વવત્
સંતાડ્ય દેશિકસ્તસ્ય મોચયેન્નેત્રબંધનમ્

સ દૃષ્ટ્વા મંડલં ભૂયઃ પ્રણમેત્સાઞ્જલિઃ પ્રભુમ્
અથાસીનં શિવાચાર્યો મંડલસ્ય તુ દક્ષિણે

ઉપવેશ્યાત્મનસ્સવ્યે શિષ્યં દર્ભાસને ગુરુઃ
આરાધ્ય ચ મહાદેવં શિવહસ્તં પ્રવિન્યસેત્

શિવતેજોમયં પાણિં શિવમંત્રમુદીરયેત્
શિવાભિમાનસંપન્નો ન્યસેચ્છિષ્યસ્ય મસ્તકે

સર્વાંગાલંબનં ચૈવ કુર્યાત્તેનૈવ દેશિકઃ
શિષ્યો ઽપિ પ્રણમેદ્ભૂમૌ દેશિકાકૃતમીશ્વરમ્

તતશ્શિવાનલે દેવં સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ
હુતાહુતિત્રયં શિષ્યમુપવેશ્ય યથા પુરા

564અ
દર્ભાગ્રૈઃ સંસ્પૃશંસ્તં ચ વિદ્યયાત્માનમાવિશેત્
નમસ્કૃત્ય મહાદેવં નાડીસંધાનમાચરેત્

શિવશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ કૃત્વા પ્રાણસ્ય નિર્ગમમ્
શિષ્યદેહપ્રવેશં ચ સ્મૃત્વા મંત્રાંસ્તુ તર્પયેત્

સંતર્પણાય મૂલસ્ય તેનૈવાહુતયો દશ
દેયાસ્તિસ્રસ્તથાંગાનામંગૈરેવ યથાક્રમમ્

તતઃ પૂર્ણાહુતિં દત્ત્વા પ્રાયશ્ચિત્તાય દેશિકઃ
પુનર્દશાહુતીન્કુર્યાન્મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

પુનઃ સંપૂજ્ય દેવેશં સમ્યગાચમ્ય દેશિકઃ
હુત્વા ચૈવ યથાન્યાયં સ્વજાત્યા વૈશ્યમુદ્ધરેત્

તસ્યૈવં જનયેત્ક્ષાત્રમુદ્ધારં ચ તતઃ પુનઃ
કૃત્વા તથૈવ વિપ્રત્વં જનયેદસ્ય દેશિકઃ

રાજન્યં ચૈવમુદ્ધૃત્ય કૃત્વા વિપ્રં પુનસ્તયોઃ
રુદ્રત્વં જનયેદ્વિપ્રે રુદ્રનામૈવ સાધયેત્

પ્રોક્ષણં તાડનં કૃત્વા શિશોસ્સ્વાત્માનમાત્મનિ
શિવાત્મકમનુસ્મૃત્ય સ્ફુરંતં વિસ્ફુલિંગવત્

નાડ્યા યથોક્તયા વાયું રેચયેન્મંત્રતો ગુરુઃ
નિર્ગમ્ય પ્રવિશેન્નાડ્યા શિષ્યસ્ય હૃદયં તથા

પ્રવિશ્ય તસ્ય ચૈતન્યં નીલબિન્દુનિભં સ્મરન્
સ્વતેજસાપાસ્તમલં જ્વલંતમનુચિંતયેત્

તમાદાય તયા નાડ્યા મંત્રી સંહારમુદ્રયા
ન પૂરકેણ નિવેશ્યૈનમેકીભાવાર્થમાત્મનઃ

કુંભકેન તથા નાડ્યા રેચકેન યથા પુરા
તસ્માદાદાય શિષ્યસ્ય હૃદયે તન્નિવેશયેત્

તમાલભ્ય શિવાલ્લબ્ધં તસ્મૈ દત્ત્વોપવીતકમ્
હુત્વા ઽ ઽહુતિત્રયં પશ્ચાદ્દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં તતઃ

દેવસ્ય દક્ષિણે શિષ્યમુપવેશ્યવરાસને
કુશપુષ્પપરિસ્તીર્ણે બદ્ધાંજલિરુદઙ્મુખમ્

સ્વસ્તિકાસનમારૂઢં વિધાય પ્રાઙ્મુખઃ સ્વયમ્
વરાસનસ્થિતો મંત્રૈર્મહામંગલનિઃસ્વનૈઃ

સમાદાય ઘટં પૂર્ણં પૂર્ણમેવ પ્રસાદિતમ્
ધ્યાયમાનઃ શિવં શિષ્યમાભિષિંચેત દેશિકઃ

અથાપનુદ્ય સ્નાનાંબુ પરિધાય સિતાંબરમ્
આચાન્તોલંકૃતશ્શિષ્યઃ પ્રાંજલિર્મંડપં વ્રજેત્

ઉપવેશ્ય યથાપૂર્વં તં ગુરુર્દર્ભવિષ્ટરે
સંપૂજ્ય મંડલં દેવં કરન્યાસં સમાચરેત્

તતસ્તુ ભસ્મના દેવં ધ્યાયન્મનસિ દેશિકઃ
સમાલભેત પાણિભ્યાં શિશું શિવમુદીરયેત્

અથ તસ્ય શિવાચાર્યો દહનપ્લાવનાદિકમ્
સકલીકરણં કૃત્વા માતૃકાન્યાસવર્ત્મના

તતઃ શિવાસનં ધ્યાત્વા શિષ્યમૂર્ધ્નિ દેશિકઃ
તત્રાવાહ્ય યથાન્યાયમર્ચયેન્મનસા શિવમ્

પ્રાર્થયેત્પ્રાંજલિર્દેવં નિત્યમત્ર સ્થિતો ભવ
ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય તં શંભોસ્તેજસા ભાસુરં સ્મરેત્

564બ્
સંપૂજ્યાથ શિવં શૈવીમાજ્ઞાં પ્રાપ્ય શિવાત્મિકામ્
કર્ણે શિષ્યસ્ય શનકૈશ્શિવમન્ત્રમુદીરયેત્

સ તુ બદ્ધાંજલિઃ શ્રુત્વા મન્ત્રં તદ્ગતમાનસઃ
શનૈસ્તં વ્યાહરેચ્છિષ્યશિવાચાર્યસ્ય શાસનાત્

તતઃ શાક્તં ચ સંદિશ્ય મન્ત્રં મન્ત્રવિચક્ષણઃ
ઉચ્ચારયિત્વા ચ સુખં તસ્મૈ મંગલમાદિશેત્

તતસ્સમાસાન્મન્ત્રાર્થં વાચ્યવાચકયોગતઃ
સમદિશ્યેશ્વરં રૂપં યોગમાસનમાદિશેત્

અથ ગુર્વાજ્ઞયા શિષ્યઃ શિવાગ્નિગુરુસન્નિધૌ
ભક્ત્યૈવમભિસંધાય દીક્ષાવાક્યમુદીરયેત્

વરં પ્રાણપરિત્યાગશ્છેદનં શિરસો ઽપિ વા
ન ત્વનભ્યર્ચ્ય ભુંજીય ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્

સ એવ દદ્યાન્નિયતો યાવન્મોહવિપર્યયઃ
તાવદારાધયેદ્દેવં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ

તતઃ સ સમયો નામ ભવિષ્યતિ શિવાશ્રમે
લબ્ધાધિકારો ગુર્વાજ્ઞાપાલકસ્તદ્વશો ભવેત્

અતઃ પરં ન્યસ્તકરો ભસ્માદાય સ્વહસ્તતઃ
દદ્યાચ્છિષ્યાય મૂલેન રુદ્રાક્ષં ચાભિમંત્રિતમ્

પ્રતિમા વાપિ દેવસ્ય ગૂઢદેહમથાપિ વા
પૂજાહોમજપધ્યાનસાધનાનિ ચ સંભવે

સોપિ શિષ્યઃ શિવાચાર્યાલ્લબ્ધાનિ બહુમાનતઃ
આદદીતાજ્ઞયા તસ્ય દેશિકસ્ય ન ચાન્યથા

આચાર્યાદાપ્તમખિલં શિરસ્યાધાય ભક્તિતઃ
રક્ષયેત્પૂજયેચ્છંભું મઠે વા ગૃહ એવવા

અતઃ પરં શિવાચારમાદિશેદસ્ય દેશિકઃ
ભક્તિશ્રદ્ધાનુસારેણ પ્રજ્ઞાયાશ્ચાનુસારતઃ

યદુક્તં યત્સમાજ્ઞાતં યચ્ચૈવાન્યત્પ્રકીર્તિતમ્
શિવાચાર્યેણ સમયે તત્સર્વં શિરસા વહેત્

શિવાગમસ્ય ગ્રહણં વાચનં શ્રવણં તથા
દેશિકદેશતઃ કુર્યાન્ન સ્વેચ્છાતો ન ચાન્યતઃ

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ સંસ્કારઃ સમયાહ્વયઃ
સાક્ષાચ્છિવપુરપ્રાપ્તૌ નૃણાં પરમસાધનમ્