શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.17

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખંડે શિષ્યસંસ્કારવર્ણનં નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 17
ઉપમન્યુરુવાચ
અતઃ પરં સમાવેક્ષ્ય ગુરુઃ શિષ્યસ્ય યોગ્યતામ્
ષડધ્વશુદ્ધિં કુર્વીત સર્વબંધવિમુક્તયે

કલાં તત્ત્વં ચ ભુવનં વર્ણં પદમતઃ પરમ્
મંત્રશ્ચેતિ સમાસેન ષડધ્વા પરિપઠ્યતે

નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલાઃ પઞ્ચ કલાધ્વા કથ્યતે બુધૈઃ
વ્યાપ્તાઃ કલાભિરિતરે ત્વધ્વાનઃ પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ

565અ
શિવતત્ત્વાદિભૂમ્યંતં તત્ત્વાધ્વા સમુદાહૃતઃ
ષડ્વિંશત્સંખ્યયોપેતઃ શુદ્ધાશુદ્ધોભયાત્મકઃ

આધારાદ્યુન્મનાંતશ્ચ ભુવનાધ્વા પ્રકીર્તિતઃ
વિના ભેદોપભેદાભ્યાં ષષ્ટિસંખ્યાસમન્વિતઃ

પઞ્ચાશદ્રુદ્રરૂપાસ્તુ વર્ણા વર્ણાધ્વસંજ્ઞિતાઃ
અનેકભેદસંપન્નઃ પદાધ્વા સમુદાહૃતઃ

સર્વોપમંત્રૈર્મંત્રાધ્વા વ્યાપ્તઃ પરમવિદ્યયા
યથા શિવો ન તત્ત્વેષુ ગણ્યતે તત્ત્વનાયકઃ

મંત્રાધ્વનિ ન ગણ્યેત તથાસૌ મંત્રનાયકઃ
કલાધ્વનો વ્યાપકત્વં વ્યાપ્યત્વં ચેતરાધ્વનામ્

ન વેત્તિ તત્ત્વતો યસ્ય નૈવાર્હત્યધ્વશોધનમ્
ષડ્વિધસ્યાધ્વનો રૂપં ન યેન વિદિતં ભવેત્

વ્યાપ્યવ્યાપકતા તેન જ્ઞાતુમેવ ન શક્યતે
તસ્માદધ્વસ્વરૂપં ચ વ્યાપ્યવ્યાપકતાં તથા

યથાવદવગમ્યૈવ કુર્યાદધ્વવિશોધનમ્
કુંડમંડલપર્યંતં તત્ર કૃત્વા યથા પુરા

દ્વિહસ્તમાનં કુર્વીત પ્રાચ્યાં કલશમંડલમ્
તતઃ સ્નાતશ્શિવાચાર્યઃ સશિષ્યઃ કૃતનૈત્યકઃ

પ્રવિશ્ય મંડલં શંભોઃ પૂજાં પૂર્વવદાચરેત્
તત્રાઢકાવરૈસ્સિદ્ધં તંદુલૈઃ પાયસં પ્રભોઃ

અર્ધં નિવેદ્ય હોમાર્થં શેષં સમુપકલ્પયેત્
પુરતઃ કલ્પિતે વાથ મંડલે વર્ણિમંડિતે

સ્થાપયેત્પઞ્ચકલશાન્દિક્ષુ મધ્યે ચ દેશિકઃ
તેષુ બ્રહ્માણિ મૂલાર્ણૈર્બિન્દુનાદસમન્વિતૈઃ

નમ આદ્યૈર્યકરાંતૈઃ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ
ઈશાનં મધ્યમે કુંભે પુરુષં પુરતઃ સ્થિતે

અઘોરં દક્ષિણે વામે વામં સદ્યં ચ પશ્ચિમે
રક્ષાં વિધાય મુદ્રા ચ બદ્ધ્વા કુંભાભિમંત્રણમ્

કૃત્વા શિવાનલૈર્હોમં પ્રારભેત્ યથા પુરા
યદર્ધં પાયસં પૂર્વં હોમાર્થં પરિકલ્પિતમ્

હુત્વા શિષ્યસ્ય તચ્છેષં ભોક્તું સમુપકલ્પયેત્
તર્પણાંતં ચ મંત્રાણાં કૃત્વા કર્મ યથા પુરા

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં તેષાં તતઃ કુર્યાત્પ્રદીપનમ્
ઓંકારાદનુ હુંકારં તતો મૂલં ફડંતકમ્

સ્વાહાંતં દીપને પ્રાહુરંગાનિ ચ યથાક્રમમ્
તેષામાહુતયસ્તિસ્રો દેયા દીપનકર્મણિ

મંત્રૈરેકૈકશસ્તૈસ્તુ વિચિન્ત્યા દીપ્તમૂર્તયઃ
ત્રિગુણં ત્રિગુણી કૃત્ય દ્વિજકન્યાકૃતં સિતમ્

સૂત્રં સૂત્રેણ સંમંત્ર્ય શિખાગ્રે બંધયેચ્છિશોઃ
ચરણાંગુષ્ઠપર્યંતમૂર્ધ્વકાયસ્ય તિષ્ઠતઃ

લંબયિત્વા તુ તત્સૂત્રં સુષુમ્ણાં તત્ર યોજયેત્
શાંતયા મુદ્રયાદાય મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

હુત્વાહુતિત્રયં તસ્યાસ્સાન્નિધ્યમુપકલ્પયેત્
હૃદિ સંતાડ્ય શિષ્યસ્ય પુષ્પક્ષેપેણ પૂર્વવત્

565બ્
ચૈતન્યં સમુપાદાય દ્વાદશાંતે નિવેદ્ય ચ
સૂત્રં સૂત્રેણ સંયોજ્ય સંરક્ષ્યાસ્ત્રેણ વર્મણા

અવગુંઠ્યાથ તત્સૂત્રં શિષ્યદેહં વિચિંતયેત્
મૂલત્રયમયં પાશં ભોગભોગ્યત્વલક્ષણમ્

વિષયેન્દ્રિયદેહાદિજનકં તસ્ય ભાવયેત્
વ્યોમાદિભૂતરૂપિણ્યઃ શાંત્યતીતાદયઃ કલાઃ

સૂત્રે સ્વનામભિર્યોજ્યઃ પૂજ્યશ્ચૈવ નમોયુતૈઃ
અથવા બીજભૂતૈસ્તત્કૃત્વા પૂર્વોદિતં ક્રમાત્

તતો મલાદેસ્તત્ત્વાદૌ વ્યાપ્તિં સમલોકયેત્
કલાવ્યાપ્તિં મલાદૌ ચ હુત્વા સંદીપયેત્કલાઃ

શિષ્યં શિરસિ સંતાડ્ય સૂત્રં દેહે યથાક્રમમ્
શાંત્યતીતપદે સૂત્રં લાઞ્છયેન્મંત્રમુચ્ચરન્

એવં કૃત્વા નિવૃત્ત્યન્તં શાંત્યતીતમનુક્રમાત્
હુત્વાહુતિત્રયં પશ્ચાન્મણ્ડલે ચ શિવં યજેત્

દેવસ્ય દક્ષિણે શિષ્યમુપવેશ્યોત્તરામુખમ્
સદર્ભે મણ્ડલે દદ્યાદ્ધોમશિષ્ટં ચરું ગુરુઃ

શિષ્યસ્તદ્ગુરુણા દત્તં સત્કૃત્ય શિવપૂર્વકમ્
ભુક્ત્વા પશ્ચાદ્દ્વિરાચમ્ય શિવમન્ત્રમુદીરયેત્

અપરે મણ્ડલે દદ્યાત્પઞ્ચગવ્યં તથા ગુરુઃ
સો ઽપિ તચ્છક્તિતઃ પીત્વા દ્વિરાચમ્ય શિવં સ્મરેત્

તૃતીયે મણ્ડલે શિષ્યમુપવેશ્ય યથા પુરા
પ્રદદ્યાદ્દંતપવનં યથાશાસ્ત્રોક્તલક્ષણમ્

અગ્રેણ તસ્ય મૃદુના પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ
વાચં નિયમ્ય ચાસીનશ્શિષ્યો દંતાન્વિશોધયેત્

પ્રક્ષાલ્ય દંતપવનં ત્યક્ત્વાચમ્ય શિવં સ્મરેત્
પ્રવિશેદ્દેશિકાદિષ્ટઃ પ્રાંજલિઃ શિવમણ્ડલમ્

ત્યક્તં તદ્દન્તપવનં દૃશ્યતે ગુરુણા યદિ
પ્રાગુદક્પશ્ચિમે વાગ્રે શિવમન્યચ્છિવેતરમ્

અશસ્તાશામુખે તસ્મિન્ગુરુસ્તદ્દોષશાંતયે
શતમર્ધં તદર્ધં વાજુહુયાન્મૂલમન્ત્રતઃ

તતઃ શિષ્યં સમાલભ્ય જપિત્વા કર્ણયોઃ શિવમ્
દેવસ્ય દક્ષિણે ભાગે તં શિષ્યમધિવાસયેત્

અહતાસ્તરણાસ્તીર્ણે સ દર્ભશયને શુચિઃ
મંત્રિતે ઽન્તઃ શિવં ધ્યાયઞ્શયીત પ્રાક્છિરા નિશિ

શિખાયાં બદ્ધસૂત્રસ્ય શિખયા તચ્છિખાં ગુરુઃ
આબધ્યાહતવસ્ત્રેણ તમાચ્છાદ્ય ચ વર્મણા

રેખાત્રયં ચ પરિતો ભસ્મના તિલસર્ષપૈઃ
કૃત્વાસ્ત્રજપ્તૈસ્તદ્વાહ્યે દિગીશાનાં બલિં હરેત્

શિષ્યો ઽપિ પરતો ઽનશ્નન્કૃત્વૈવમધિવાસનમ્
પ્રબુધ્યોત્થાય ગુરવે સ્વપ્નં દૃષ્ટં નિવેદયેત્