શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.15

1 નાશયુક્તાનિત્યર્થઃ
ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખંડે પઞ્ચાક્ષરમહિમવર્ણનં નામ ચતુર્દશોધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 15
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવાન્મંત્રમાહાત્મ્યં ભવતા કથિતં પ્રભો
તત્પ્રયોગવિધાનં ચ સાક્ષાચ્છ્રુતિસમં યથા

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ શિવસંસ્કારમુત્તમમ્
મંત્રસંગ્રહણે કિંચિત્સૂચિતન્ન તુ વિસ્મૃતમ્

ઉપમન્યુરુવાચ
હન્ત તે કથયિષ્યામિ સર્વપાપવિશોધનમ્
સંસ્કારં પરમં પુણ્યં શિવેન પતિભાષિતમ્

સમ્યક્ કૃતાધિકારઃ સ્યાત્પૂજાદિષુ નરો યતઃ
સંસ્કારઃ કથ્યતે તેન ષડધ્વપરિશોધનમ્

દીયતે યેન વિજ્ઞાનં ક્ષીયતે પાશબંધનમ્
તસ્માત્સંસ્કાર એવાયં દીક્ષેત્યપિ ચ કથ્યતે

શાંભવી ચૈવ શાક્તી ચ માંત્રી ચૈવ શિવાગમે
દીક્ષોપદિશ્યતે ત્રેધા શિવેન પરમાત્મના

ગુરોરાલોકમાત્રેણ સ્પર્શાત્સંભાષણાદપિ
સદ્યસ્સંજ્ઞા ભવેજ્જંતોઃ પાશોપક્ષયકારિણી

સા દીક્ષા શાંભવી પ્રોક્તા સા પુનર્ભિદ્યતે દ્વિધા
તીવ્રા તીવ્રતરા ચેતિ પાશો પક્ષયભેદતઃ

યયા સ્યાન્નિર્વૃતિઃ સદ્યસ્સૈવ તીવ્રતરા મતા
561બ્
તીવ્રા તુ જીવતોત્યંતં પુંસઃ પાપવિશોધિકા

શક્તી જ્ઞાનવતી દીક્ષા શિષ્યદેહં પ્રવિશ્ય તુ
ગુરુણા યોગમાર્ગેણ ક્રિયતે જ્ઞાનચક્ષુષા

માંત્રી ક્રિયાવતી દીક્ષા કુંડમંડલપૂર્વિકા
મંદમંદતરોદ્દેશાત્કર્તવ્યા ગુરુણા બહિઃ

શક્તિપાતાનુસારેણ શિષ્યો ઽનુગ્રહમર્હતિ
શૈવધર્માનુસારસ્ય તન્મૂલત્વાત્સમાસતઃ

યત્ર શક્તિર્ન પતિતા તત્ર શુદ્ધિર્ન જાયતે
ન વિદ્યા ન શિવાચારો ન મુક્તિર્ન ચ સિદ્ધયઃ

તસ્માલ્લિંગાનિ સંવીક્ષ્ય શક્તિપાતસ્ય ભૂયસઃ
જ્ઞાનેન ક્રિયયા વાથ ગુરુશ્શિષ્યં વિશોધયેત્

યો ઽન્યથા કુરુતે મોહાત્સ વિનશ્યતિ દુર્મતિઃ
તસ્માત્સર્વપ્રકારેણ ગુરુઃ શિષ્યં પરીક્ષયેત્

લક્ષણં શક્તિપાતસ્ય પ્રબોધાનંદસંભવઃ
સા યસ્માત્પરમા શક્તિઃ પ્રબોધાનંદરૂપિણી

આનંદબોધયોર્લિંગમંતઃકરણવિક્રિયાઃ
યથા સ્યાત્કંપરોમાંચસ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ

શિષ્યોપિ લક્ષણૈરેભિઃ કુર્યાદ્ગુરુપરીક્ષણમ્
તત્સંપર્કૈઃ શિવાર્ચાદૌ સંગતૈર્વાથ તદ્ગતૈઃ

શિષ્યસ્તુ શિક્ષણીયત્વાદ્ગુરોર્ગૌરવકારણાત્
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગુરોર્ગૌરવમાચરેત્

યો ગુરુસ્સ શિવઃ પ્રોક્તો યઃ શિવઃ સ ગુરુઃ સ્મૃતઃ
ગુરુર્વા શિવ એવાથ વિદ્યાકારેણ સંસ્થિતઃ

યથા શિવસ્તથા વિદ્યા યથા વિદ્યા તથા ગુરુઃ
શિવવિદ્યા ગુરૂણાં ચ પૂજયા સદૃશં ફલમ્

સર્વદેવાત્મકશ્ચાસૌ સર્વમંત્રમયો ગુરુઃ
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યસ્યાજ્ઞાં શિરસા વહેત્

શ્રેયો ઽર્થી યદિ ગુર્વાજ્ઞાં મનસાપિ ન લંઘયેત્
ગુર્વાજ્ઞાપાલકો યસ્માજ્જ્ઞાનસંપત્તિમશ્નુતે

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્સ્વપન્ભુંજન્નાન્યત્કર્મ સમાચરેત્
સમક્ષં યદિ કુર્વીત સર્વં ચાનુજ્ઞયા ગુરોઃ

ગુરોર્ગૃહે સમક્ષં વા ન યથેષ્ટાસનો ભવેત્
ગુરુર્દેવો યતઃ સાક્ષાત્તદ્ગૃહં દેવમન્દિરમ્

પાપિનાં ચ યથા સંગાત્તત્પાપાત્પતિતો ભવેત્
યથેહ વહ્નિસંપર્કાન્મલં ત્યજતિ કાંચનમ્

તથૈવ ગુરુસંપર્કાત્પાપં ત્યજતિ માનવઃ
યથા વહ્નિસમીપસ્થો ઘૃતકુમ્ભો વિલીયતે

તથા પાપં વિલીયેત હ્યાચાર્યસ્ય સમીપતઃ
યથા પ્રજ્વલિતો વહ્નિઃ શુષ્કમાર્દ્રં ચ નિર્દહેત્

તથાયમપિ સંતુષ્ટો ગુરુઃ પાપં ક્ષણાદ્દહેત્
મનસા કર્મણા વાચા ગુરોઃ ક્રોધં ન કારયેત્

તસ્ય ક્રોધેન દહ્યંતે હ્યાયુઃશ્રીજ્ઞાનસત્ક્રિયાઃ
તત્ક્રોધકારિણો યે સ્યુસ્તેષાં યજ્ઞાશ્ચ નિષ્ફલાઃ

562અ
યમશ્ચ નિયમાશ્ચૈવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
ગુરોર્વિરુદ્ધં યદ્વાક્યં ન વદેજ્જાતુચિન્નરઃ

વદેદ્યદિ મહામોહાદ્રૌરવં નરકં વ્રજેત્
મનસા કર્મણા વાચા ગુરુમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ

શ્રેયોર્થી ચેન્નરો ધીમાન્ન મિથ્યાચારમાચરેત્
ગુરોર્હિતં પ્રિયં કુર્યાદાદિષ્ટો વા ન વા સદા

અસમક્ષં સમક્ષં વા તસ્ય કાર્યં સમાચરેત્
ઇત્થમાચારવાન્ભક્તો નિત્યમુદ્યુક્તમાનસઃ

ગુરુપ્રિયકરઃ શિષ્યઃ શૈવધર્માંસ્તતો ઽર્હતિ
ગુરુશ્ચેદ્ગુણવાન્પ્રાજ્ઞઃ પરમાનંદભાસકઃ

તત્ત્વવિચ્છિવસંસક્તો મુક્તિદો ન તુ ચાપરઃ
સંવિત્સંજનનં તત્ત્વં પરમાનંદસંભવમ્

તત્તત્ત્વં વિદિતં યેન સ એવાનંદદર્શકઃ
ન પુનર્નામમાત્રેણ સંવિદારહિતસ્તુ યઃ

અન્યોન્યં તારયેન્નૌકા કિં શિલા તારયેચ્છિલામ્
એતસ્યા નામમાત્રેણ મુક્તિર્વૈ નામમાત્રિકા

યૈઃ પુનર્વિદિતં તત્ત્વં તે મુક્તા મોચયન્ત્યપિ
તત્ત્વહીને કુતો બોધઃ કુતો હ્યાત્મપરિગ્રહઃ

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તઃ પશુરિત્યભિધીયતે
પશુભિઃ પ્રેરિતશ્ચાપિ પશુત્વં નાતિવર્તતે

તસ્માત્તત્ત્વવિદેવેહ મુક્તો મોચક ઇષ્યતે
સર્વલક્ષણસંયુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિદપ્યયમ્

સર્વોપાયવિધિજ્ઞો ઽપિ તત્ત્વહીનસ્તુ નિષ્ફલઃ
યસ્યાનુભવપર્યંતા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે

તસ્યાવલોકનાદ્યૈશ્ચ પરાનન્દો ઽભિજાયતે
તસ્માદ્યસ્યૈવ સંપર્કાત્પ્રબોધાનંદસંભવઃ

ગુરું તમેવ વૃણુયાન્નાપરં મતિમાન્નરઃ
સ શિષ્યૈર્વિનયાચારચતુરૈરુચિતો ગુરુઃ

યાવદ્વિજ્ઞાયતે તાવત્સેવનીયો મુમુક્ષુભિઃ
જ્ઞાતે તસ્મિન્સ્થિરા ભક્તિર્યાવત્તત્ત્વં સમાશ્રયેત્

ન તુ તત્ત્વં ત્યજેજ્જાતુ નોપેક્ષેત કથંચન
યત્રાનંદઃ પ્રબોધો વા નાલ્પમપ્યુપલભ્યતે

વત્સરાદપિ શિષ્યેણ સો ઽન્યં ગુરુમુપાશ્રયેત્
ગુરુમન્યં પ્રપન્ને ઽપિ નાવમન્યેત પૌર્વિકમ્
ગુરોર્ભ્રાત્ઃંસ્તથા પુત્રાન્બોધકાન્પ્રેરકાનપિ

તત્રાદાવુપસંગમ્ય બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્
ગુરુમારાધયેત્પ્રાજ્ઞં શુભગં પ્રિયદર્શનમ્

સર્વાભયપ્રદાતારં કરુણાક્રાંતમાનસમ્
તોષયેત્તં પ્રયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

તાવદારાધયેચ્છિષ્યઃ પ્રસન્નોસૌ ભવેદ્યથા
તસ્મિન્પ્રસન્ને શિષ્યસ્ય સદ્યઃ પાપક્ષયો ભવેત્

તસ્માદ્ધનાનિ રત્નાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ
ભૂષણાનિ ચ વાસાંસિ યાનશય્યાસનાનિ ચ

એતાનિ ગુરવે દદ્યાદ્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ
562બ્
વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યદીચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

સ એવ જનકો માતા ભર્તા બન્ધુર્ધનં સુખમ્
સખા મિત્રં ચ યત્તસ્માત્સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્

નિવેદ્ય પશ્ચાત્સ્વાત્માનં સાન્વયં સપરિગ્રહમ્
સમર્પ્ય સોદકં તસ્મૈ નિત્યં તદ્વશગો ભવેત્

યદા શિવાય સ્વાત્માનં દત્તવાન્ દેશિકાત્મને
તદા શૈવો ભવેદ્દેહી ન તતો ઽસ્તિ પુનર્ભવઃ

ગુરુશ્ચ સ્વાશ્રિતં શિષ્યં વર્ષમેકં પરીક્ષયેત્
બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં દ્વિવર્ષં ચ ત્રિવર્ષકમ્

પ્રાણદ્રવ્યપ્રદાનાદ્યૈરાદેશૈશ્ચ સમાસમૈઃ
ઉત્તમાંશ્ચાધમે કૃત્વા નીચાનુત્તમકર્મણિ

આક્રુષ્ટાસ્તાડિતા વાપિ યે વિષાદં ન યાન્ત્યપિ
તે યોગ્યાઃ સંયતાઃ શુદ્ધાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ

અહિંસકા દયાવંતો નિત્યમુદ્યુક્તચેતસઃ
અમાનિનો બુદ્ધિમંતસ્ત્યક્તસ્પર્ધાઃ પ્રિયંવદાઃ

ઋજવો મૃદવઃ સ્વચ્છા વિનીતાઃ સ્થિરચેતસઃ
શૌચાચારસમાયુક્તાઃ શિવભક્તા દ્વિજાતયઃ

એવં વૃત્તસમોપેતા વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ
શોધ્યા બોધ્યા યથાન્યાયમિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

નાધિકારઃ સ્વતો નાર્યાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ
નિયોગાદ્ભર્તુરસ્ત્યેવ ભક્તિયુક્તા યદીશ્વરે

તથૈવ ભર્તૃહીનાયા પુત્રાદેરભ્યનુજ્ઞયા
અધિકારો ભવત્યેવ કન્યાયાઃ પિતુરાજ્ઞયા
શૂદ્રાણાં મર્ત્યજાતીનાં પતિતાનાં વિશેષતઃ

તથા સંકરજાતીનાં નાધ્વશુદ્ધિર્વિધીયતે
તૈપ્યકૃત્રિમભાવશ્ચેચ્છિવે પરમકારણે

પાદોદકપ્રદાનાદ્યૈઃ કુર્યુઃ પાપવિશોધનમ્
અત્રાનુલોમજાતા યે યુક્તા એવ દ્વિજાતિષુ

તેષામધ્વવિશુદ્ધ્યાદિ કુર્યાન્માતૃકુલોચિતમ્
યા તુ કન્યા સ્વપિત્રાદ્યૈશ્શિવધર્મે નિયોજિતા

સા ભક્તાય પ્રદાતવ્યા નાપરાય વિરોધિને
દત્તા ચેત્પ્રતિકૂલાય પ્રમાદાદ્બોધયેત્પતિમ્

અશક્તા તં પરિત્યજ્ય મનસા ધર્મમાચરેત્
યથા મુનિવરં ત્યક્ત્વા પતિમત્રિં પતિવ્રતા

કૃતકૃત્યા ઽભવત્પૂર્વં તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્
યથા નારાયણં દેવં તપસારાધ્ય પાંડવાન્

પતીંલ્લબ્ધવતી ધર્મે ગુરુભિર્ન નિયોજિતા
અસ્વાતન્ત્ર્યકૃતો દોષો નેહાસ્તિ પરમાર્થતઃ

શિવધર્મે નિયુક્તાયાશ્શિવશાસનગૌરવાત્
બહુનાત્ર કિમુક્તેન યો ઽપિ કો ઽપિ શિવાશ્રયઃ

સંસ્કાર્યો ગુર્વધીનશ્ચેત્સંસ્ક્રિયા ન પ્રભિદ્યતે
ગુરોરાલોકનાદેવ સ્પર્શાત્સંભાષણાદપિ

563અ
યસ્ય સંજાયતે પ્રજ્ઞા તસ્ય નાસ્તિ પરાજયઃ
મનસા યસ્તુ સંસ્કારઃ ક્રિયતે યોગવર્ત્મના

સ નેહ કથિતો ગુહ્યો ગુરુવક્ત્રૈકગોચરઃ
ક્રિયાવાન્યસ્તુ સંસ્કારઃ કુંડમંડપપૂર્વકઃ
સ વક્ષ્યતે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ