શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.8

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે કાલમહિમવર્ણનં નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 8
ઋષય ઊચુઃ
કેન માનેન કાલેસ્મિન્નાયુસ્સંખ્યા પ્રકલ્પ્યતે
સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય કઃ પુનઃ પરમો ઽવધિઃ

વાયુરુવાચ
આયુષો ઽત્ર નિમેષાખ્યમાદ્યમાનં પ્રચક્ષતે
સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય શાંત્ત્વતીતકલાવધિ

અક્ષિપક્ષ્મપરિક્ષેપો નિમેષઃ પરિકલ્પિતઃ
તાદૃશાનાં નિમેષાણાં કાષ્ઠા દશ ચ પઞ્ચ ચ

કાષ્ઠાંસ્ત્રિંશત્કલા નામ કલાંસ્ત્રિંશન્મુહૂર્તકઃ
મુહૂર્તાનામપિ ત્રિંશદહોરાત્રં પ્રચક્ષતે

ત્રિંશત્સંખ્યૈરહોરાત્રૈર્માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

જ્ઞેયં પિત્ર્યમહોરાત્રં માસઃ કૃષ્ણસિતાત્મકઃ

માસૈસ્તૈરયનં ષડ્ભિર્વર્ષં દ્વે ચાયનં મતમ્
લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ
દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિસ્તથોદગયનં દિનમ્

માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈર્દિવ્યો માનુષવત્સ્મૃતઃ
સંવત્સરો ઽપિ દેવાનાં માસૈર્દ્વાદશભિસ્તથા

ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષયુતાન્યપિ
દિવ્યસ્સંવત્સરો જ્ઞેયો માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ

દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યા પ્રવર્તતે
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ

પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે
દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કૃત્સ્નશઃ

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્
તસ્ય તાવચ્છતીસંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ
એકાપાયેન વર્તંતે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

એતદ્દ્વાદશસાહસ્રં સાધિકં ચ ચતુર્યુગમ્
ચતુર્યુગસહસ્રં યત્સંકલ્પ ઇતિ કથ્યતે

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મનોરંતરમુચ્યતે
કલ્પે ચતુર્દશૈકસ્મિન્મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વંતરાણિ ચ
સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

અજ્ઞેયત્વાચ્ચ સર્વેષામસંખ્યેયતયા પુનઃ
શક્યો નૈવાનુપૂર્વ્યાદ્વૈ તેષાં વક્તું સુવિસ્તરઃ

કલ્પો નામ દિવા પ્રોક્તો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ
કલ્પાનાં વૈ સહસ્રં ચ બ્રાહ્મં વર્ષમિહોચ્યતે

વર્ષાણામષ્ટસાહસ્રં યચ્ચ તદ્બ્રહ્મણો યુગમ્
સવનં યુગસાહસ્રં બ્રહ્મણઃ પદ્મજન્મનઃ

સવનાનાં સહસ્રં ચ ત્રિગુણં ત્રિવૃતં તથા
કલ્પ્યતે સકલઃ કાલો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તસ્ય વૈ દિવસે યાંતિ ચતુર્દશ પુરંદરાઃ
શતાનિ માસે ચત્વારિ વિંશત્યા સહિતાનિ ચ

અબ્દે પઞ્ચ સહસ્રાણિ ચત્વારિંશદ્યુતાનિ ચ
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચ લક્ષાણિ ચાયુષિ

બ્રહ્મા વિષ્ણોર્દિને ચૈકો વિષ્ણૂ રુદ્રદિને તથા
ઈશ્વરસ્ય દિને રુદ્રસ્સદાખ્યસ્ય તથેશ્વરઃ

સાક્ષાચ્છિવસ્ય તત્સંખ્યસ્તથા સો ઽપિ સદાશિવઃ
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચલક્ષાણિ ચાયુષિ

તસ્મિન્સાક્ષાચ્છિવેનૈષ કાલાત્મા સમ્પ્રવર્તતે ॥ શિવ્પ્_7.1,8.26*1અબ્।
યત્તત્સૃષ્ટેસ્સમાખ્યાતં કાલાન્તરમિહ દ્વિજાઃ ॥ શિવ્પ્_7.1,8.26*1ચ્દ્।
એતત્કાલાન્તરં જ્ઞેયમહર્વૈ પારમેશ્વરમ્ ॥ શિવ્પ્_7.1,8.26*2અબ્।
રાત્રિશ્ચ તાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥ શિવ્પ્_7.1,8.26*2ચ્દ્।
અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટી રાત્રિશ્ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ
અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્

એષોપચારઃ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા
પ્રજાઃ પ્રજાનાં પતયો મૂર્તયશ્ચ સુરાસુરાઃ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ
તન્માત્રાણ્યથ ભૂતાદિર્બુદ્ધિશ્ચ સહ દૈવતઃ

અહસ્તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ પારમેશસ્ય ધીમતઃ
અહરંતે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

યો વિશ્વાત્મા કર્મકાલસ્વભાવાદ્યર્થે શક્તિર્યસ્ય નોલ્લંઘનીયા
યસ્યૈવાજ્ઞાધીનમેતત્સમસ્તં નમસ્તસ્મૈ મહતે શંકરાય