શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.7

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શિવતત્ત્વવર્ણનં નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
509બ્
છપ્તેર્ 7
મુનય ઊચુઃ
કાલાદુત્પદ્યતે સર્વં કાલદેવ વિપદ્યતે
ન કાલનિરપેક્ષં હિ ક્વચિત્કિંચન વિદ્યતે

યદાસ્યાંતર્ગતં વિશ્વં શશ્વત્સંસારમણ્ડલમ્
સર્ગસંહૃતિમુદ્રાભ્યાં ચક્રવત્પરિવર્તતે

બ્રહ્મા હરિશ્ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ
યત્કૃતાં નિયતિં પ્રાપ્ય પ્રભવો નાતિવર્તિતુમ્

ભૂતભવ્યભવિષ્યાદ્યૈર્વિભજ્ય જરયન્ પ્રજાઃ
અતિપ્રભુરિતિ સ્વૈરં વર્તતે ઽતિભયંકરઃ

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ કસ્ય વા વશવર્ત્યયમ્
ક એવાસ્ય વશે ન સ્યાત્કથયૈતદ્વિચક્ષણ

વાયુરુવાચ
કાલકાષ્ઠાનિમેષાદિકલાકલિતવિગ્રહમ્
કાલાત્મેતિ સમાખ્યાતં તેજો માહેશ્વરં પરમ્

યદલંઘ્યમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
નિયોગરૂપમીશસ્ય બલં વિશ્વનિયામકમ્

તસ્યાંશાંશમયી મુક્તિઃ કાલાત્મનિ મહાત્મનિ
તતો નિષ્ક્રમ્ય સંક્રાંતા વિસૃષ્ટાગ્રેરિવાયસી

તસ્માત્કાલવશે વિશ્વં ન સ વિશ્વવશે સ્થિતઃ
શિવસ્ય તુ વશે કાલો ન કાલસ્ય વશે શિવઃ

યતો ઽપ્રતિહતં શાર્વં તેજઃ કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્
મહતી તેન કાલસ્ય મર્યાદા હિ દુરત્યયા

કાલં પ્રજ્ઞાવિશેષેણ કો ઽતિવર્તિતુમર્હતિ
કાલેન તુ કૃતં કર્મ ન કશ્ચિદતિવર્તતે

એકચ્છત્રાં મહીં કૃત્સ્નાં યે પરાક્રમ્ય શાસતિ
તે ઽપિ નૈવાતિવર્તંતે કાલવેલામિવાબ્ધયઃ

યે નિગૃહ્યેંદ્રિયગ્રામં જયંતિ સકલં જગત્
ન જયંત્યપિ તે કાલં કાલો જયતિ તાનપિ

આયુર્વેદવિદો વૈદ્યાસ્ત્વનુષ્ઠિતરસાયનાઃ
ન મૃત્યુમતિવર્તંતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

શ્રિયા રૂપેણ શીલેન બલેન ચ કુલેન ચ
અન્યચ્ચિંતયતે જંતુઃ કાલો ઽન્યત્કુરુતે બલાત્

અપ્રિયૈશ્ચ પ્રિયૈશ્ચૈવ હ્યચિંતિતગમાગમૈઃ
સંયોજયતિ ભૂતાનિ વિયોજયતિ ચેશ્વરઃ

યદૈવ દુઃખિતઃ કશ્ચિત્તદૈવ સુખિતઃ પરઃ
દુર્વિજ્ઞેયસ્વભાવસ્ય કાલાસ્યાહો વિચિત્રતા

યો યુવા સ ભવેદ્વૃદ્ધો યો બલીયાન્સ દુર્બલઃ
યઃ શ્રીમાન્સો ઽપિ નિઃશ્રીકઃ કાલશ્ચિત્રગતિર્દ્વિજા

નાભિજાત્યં ન વૈ શીલં ન બલં ન ચ નૈપુણમ્
ભવેત્કાર્યાય પર્યાપ્તં કાલશ્ચ હ્યનિરોધકઃ

યે સનાથાશ્ચ દાતારો ગીતવાદ્યૈરુપસ્થિતાઃ
યે ચાનાથાઃ પરાન્નાદાઃ કાલસ્તેષુ સમક્રિયઃ

ફલંત્યકાલે ન રસાયનાનિ સમ્યક્પ્રયુક્તાન્યપિ ચૌષધાનિ
તાન્યેવ કાલેન સમાહૃતાનિ સિદ્ધિં પ્રયાંત્યાશુ સુખં દિશંતિ

510અ
નાકાલતો ઽયં મ્રિયતે જાયતે વા નાકાલતઃ પુષ્ટિમગ્ર્યામુપૈતિ
નાકાલતઃ સુખિતં દુઃખિતં વા નાકાલિકં વસ્તુ સમસ્તિ કિંચિત્

કાલેન શીતઃ પ્રતિવાતિ વાતઃકાલેન વૃષ્ટિર્જલદાનુપૈતિ
કાલેન ચોષ્મા પ્રશમં પ્રયાતિ કાલેન સર્વં સફલત્વમેતિ

કાલશ્ચ સર્વસ્ય ભવસ્ય હેતુઃ કાલેન સસ્યાનિ ભવંતિ નિત્યમ્
કાલેન સસ્યાનિ લયં પ્રયાંતિ કાલેન સંજીવતિ જીવલોકઃ

ઇત્થં કાલાત્મનસ્તત્ત્વં યો વિજાનાતિ તત્ત્વતઃ
કાલાત્માનમતિક્રમ્ય કાલાતીતં સ પશ્યતિ

ન યસ્ય કાલો ન ચ બંધમુક્તી ન યઃ પુમાન્ન પ્રકૃતિર્ન વિશ્વમ્
વિચિત્રરૂપાય શિવાય તસ્મૈ નમઃપરસ્મૈ પરમેશ્વરાય