શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.17

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે દેવીશક્ત્યુદ્ભવો નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ
518બ્
છપ્તેર્ 17
વાયુરુવાચ
એવં લબ્ધ્વા પરાં શક્તિમીશ્વરાદેવ શાશ્વતીમ્
મૈથુનપ્રભવાં સૃષ્ટિં કર્તૃકામઃ પ્રજાપતિઃ

સ્વયમપ્યદ્ભુતો નારી ચાર્ધેન પુરુષો ઽભવત્
યાર્ધેન નારી સા તસ્માચ્છતરૂપા વ્યજાયત

વિરાજમસૃજદ્બ્રહ્મા સો ઽર્ધન પુરુષો ઽભવત્
સ વૈ સ્વાયંભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે

સા દેવી શતરૂપા તુ તપઃ કૃત્વા સુદુશ્ચરમ્
ભર્તારં દીપ્તયશસં મનુમેવાન્વપદ્યત

તસ્માત્તુ શતરૂપા સા પુત્રદ્વયમસૂયત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરૌ

કન્યે દ્વે ચ મહાભાગે યાભ્યાં જાતાસ્ત્વિમાઃ પ્રજાઃ
આકૂતિરેકા વિજ્ઞેયા પ્રસૂતિરપરા સ્મૃતા

સ્વાયંભુવઃ પ્રસૂતિં ચ દદૌ દક્ષાય તાં પ્રભુઃ
રુચેઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ ચાકૂતિં સમપાદયત્

આકૂત્યાં મિથુનં જજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યાભ્યાં સંવર્તિતં જગત્

સ્વાયંભુવસુતાયાં તુ પ્રસૂત્યાં લોકમાતરઃ 1
ચતસ્રો વિંશતિઃ કન્યા દક્ષસ્ત્વજનયત્પ્રભુઃ

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિઃ પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા
બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાંતિસ્સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ
તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ

ખ્યાતિઃ સત્યર્થસંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા
સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

ભૃગુશ્શર્વો મરીચિશ્ચ અંગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
પુલસ્ત્યો ઽત્રિર્વિશિષ્ઠશ્ચ પાવકઃ પિતરસ્તથા

ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યામુનયો મુનિસત્તમાઃ
કામાદ્યાસ્તુ યશોંતા યે તે ત્રયોદશ સૂનવઃ

ધર્મસ્ય જજ્ઞિરે તાસ્તુ શ્રદ્ધાદ્યાસ્સુસુખોત્તરાઃ
દુઃખોત્તરાશ્ચ હિંસાયામધર્મસ્ય ચ સંતતૌ

નિકૃત્યાદય ઉત્પન્નાઃપુત્રાશ્ચ ધર્મલક્ષણાઃ
નૈષાં ભાર્યાશ્ચ પુત્રા વા સર્વે ત્વનિયમાઃ સ્મૃતાઃ

સ એષ તામસસ્સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ
યા સા દક્ષસ્ય દુહિતા રુદ્રસ્ય દયિતા સતી

ભર્તૃનિન્દાપ્રસંગેન ત્યક્ત્વા દાક્ષાયિણીં તનુમ્
દક્ષં ચ દક્ષભાર્યાં ચ વિનિંદ્ય સહ બન્ધુભિઃ

સા મેનાયામાવિરભૂત્પુત્રી હિમવતો ગિરેઃ
1 પ્રથમાર્ષી
519અ
રુદ્રસ્તુ તાં સતીં દૃષ્ટ્વા રુદ્રાંસ્ત્વાત્મસમપ્રભાન્

યથાસૃજદસંખ્યાતાંસ્તથા કથિતમેવ ચ
ભૃગોઃ ખ્યાત્યાં સમુત્પન્ના લક્ષ્મીર્નારાયણપ્રિયા

દેવૌ ધાતૃવિધાતારૌ મન્વંતરવિધારિણૌ
તયોર્વૈ પુત્રપૌત્રાદ્યાશ્શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

સ્વાયંભુવે ઽંતરે નીતાઃ સર્વે તે ભાર્ગવા મતાઃ
મરીચેરપિ સંભૂતિઃ પૌર્ણમાસમસૂયત

કન્યાચતુષ્ટયં ચૈવ મહીયાંસસ્તદન્વયાઃ
યેષાં વંશે સમુત્પન્નો બહુપુત્રસ્ય કશ્યપઃ

સ્મૃતિશ્ચાંગિરસઃ પત્ની જનયામાસ વૈ સુતૌ
આગ્નીધ્રં શરભઞ્ચૈવ તથા કન્યાચતુષ્ટયમ્

તદીયાઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ યેતીતાસ્તે સહસ્રશઃ
પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દન્તોગ્નિરભવત્સુતઃ
પૂર્વજન્મનિ યોગસ્ત્યસ્સ્મૃતઃ સ્વાયંભુવે ઽંતરે

તત્સંતતીયા બહવઃ પૌલસ્ત્યા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
ક્ષમા તુ સુષુવે પુત્રાન્પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ

કર્દમશ્ચ સુરિશ્ચૈવ સહિષ્ણુશ્ચેતિ તે ત્રયઃ
ત્રેતાગ્નિવર્ચસસ્સર્વે યેષાં વંશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ક્રતોઃ ક્રતુસમાન્ભાર્યા સન્નતિસ્સુષુવે સુતાન્
નૈષાં ભાર્યાશ્ચ પુત્રાશ્ચ સર્વે તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ

ષષ્ટિસ્તાનિ સહસ્રાણિ વાલખિલ્યા ઇતિ સ્મૃતાઃ
અનૂરોરગ્રતો યાંતિ પરિવાર્ય દિવાકરમ્

અત્રેર્ભાર્યાનુસૂયા ચ પઞ્ચાત્રેયાનસૂયત
કન્યકાં ચ શ્રુતિં નામ માતા શંખપદસ્ય ચ

સત્યનેત્રશ્ચ હવ્યશ્ચ આપોમૂર્તિશ્શનૈશ્ચરઃ
સોમશ્ચ પઞ્ચમસ્ત્વેતે પઞ્ચાત્રેયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ હ્યાત્રેયાણાં મહાત્મનામ્
સ્વાયંભુવે ઽંતરે ઽતીતાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

ઊર્જાયાં તુ વસિષ્ઠસ્ય પુત્રા વૈ સપ્ત જજ્ઞિરે
જ્યાયસી ચ સ્વસા તેષાં પુંડરીકા સુમધ્યમા

રજો ગાત્રોર્ધ્વબાહૂ ચ સવનશ્ચાનયશ્ચ યઃ
સુતપાશ્શુક્ર ઇત્યેતે સપ્ત સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્
સ્વાયંભુવે ઽંતરે ઽતીતાન્યર્બુદાનિ શતાનિ ચ

ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબંધઃ પ્રકીર્તિતઃ
સમાસાદ્વિસ્તરાદ્વક્તુમશક્યો ઽયમિતિ દ્વિજાઃ

યો ઽસૌ રુદ્રાત્મકો બહ્નિબ્રહ્મણો માનસસ્સુતઃ
સ્વાહા તસ્ય પ્રિયા લેભે પુત્રાંસ્ત્રીનમિતૌજસઃ

પાવકઃ પવમાનશ્ચ શુચિરિત્યેષ તે ત્રયઃ
નિર્મંથ્યઃ પવમાનસ્સ્યાદ્વૈદ્યુતઃ પાવકસ્સ્મૃતઃ

સૂર્યે તપતિ યશ્ચાસૌ શુચિઃ સૌર ઉદાહૃતઃ
હવ્યવાહઃ કવ્યવાહઃ સહરક્ષા ઇતિ ત્રયઃ

ત્રયાણાં ક્રમશઃ પુત્રા દેવપિતૃસુરાશ્ચ તે
519બ્
એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ ચત્વારિંશન્નવૈવ તે

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રકર્મસુ ત્રિષુ સંસ્થિતાઃ
સર્વે તપસ્વિનો જ્ઞેયાઃ સર્વે વ્રતભૃતસ્તથા

સર્વે રુદ્રાત્મકશ્ચૈવ સર્વે રુદ્રપરાયણાઃ
તસ્માદગ્નિમુખે યત્તદ્ધુતં સ્યાદેવ કેનચિત્

તત્સર્વં રુદ્રમુદ્દિશ્ય દત્તં સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ
ઇત્યેવં નિશ્ચયોગ્નીનામનુક્રાંતો યથાતથમ્

નાતિવિસ્તરતો વિપ્રાઃ પિત્ઃન્વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્
યસ્માત્ષડૃતવસ્તેષાં સ્થાનં સ્થાનાભિમાનિનામ્

ઋતવઃ પિતરસ્તસ્માદિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ
યુષ્માદૃતુષુ સર્વે હિ જાયંતે સ્થાસ્નુજંગમા

તસ્માદેતે પિતર આર્તવા ઇતિ ચ શ્રુતમ્
એવં પિત્ઃણામેતેષામૃતુકાલાભિમાનિનામ્

આત્મૈશ્વર્યા મહાત્માનસ્તિષ્ઠંતીહાબ્ભ્રસંગમાત્
આગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

અયજ્વાનશ્ચ યજ્વાનઃ ક્રમાત્તે મૃહમેધિનઃ
સ્વધાસૂત પિતૃભ્યશ્ચ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે

મેનાં ચ ધરણીં ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્
અગ્નિષ્વાત્તસુતા મેના ધરણી બર્હિષત્સુતા

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં ક્રૌંચમેવ ચ
ગૌરીં ગંગાં ચ સુષુવે ભવાંગાશ્લેષપાવનીમ્

મેરોસ્તુ ધરણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્
મંદરં સુષુવે પુત્રં ચિત્રિસુન્દરકન્ધરમ્

સ એવ મંદરઃ શ્રીમાન્મેરુપુત્રસ્તપોબલાત્
સાક્ષાચ્છ્રીકંઠનાથસ્ય શિવસ્યાવસથં ગતઃ

સાસૂતા ધરણી ભૂયસ્ત્રિંશત્કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ
વેલાં ચ નિયતિં ચૈવ તૃતીયામપિ ચાયતિમ્

આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ પત્ન્યૌ દ્વે ભૃગુપુત્રયોઃ
સ્વાયંભુવે ઽંતરે પૂર્વં કથિતસ્તે તદન્વયઃ

સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિંદિતામ્
સવર્ણાં નામ સામુદ્રીં પત્નીં પ્રાચીનબર્હિષઃ

સામુદ્રી સુષુવે પુત્રાન્દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ
સર્વે પ્રાચેતસા નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ

યેષાં સ્વાયંભુવે દક્ષઃ પુત્રત્વમગમત્પુરા
ત્રિયમ્બકસ્ય શાપેન ચાક્ષુષસ્યાંતરે મનોઃ

ઇત્યેતે બ્રહ્મપુત્રાણાં ધર્માદીનામ્મહાત્મનામ્
નાતિસંક્ષેપતો વિપ્રા નાતિ વિસ્તરતઃ ક્રમાત્

વર્ણિતા વૈ મયા વંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ
ક્રિયાવંતઃ પ્રજાવંતો મહર્ધિભિરલંકૃતાઃ

પ્રજાનાં સંનિવેશો ઽયં પ્રજાપતિસમુદ્ભવઃ
ન હિ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું વર્ષકોટિશતૈરપિ

રાજ્ઞામપિ ચ યો વંશો દ્વિધા સો ઽપિ પ્રવર્તતે
સૂર્યવંશસ્સોમવંશ ઇતિ પુણ્યતમઃ ક્ષિતૌ

520અ
ઇક્ષ્વાકુરમ્બરીષશ્ચ યયાતિર્નાહુષાદયઃ
પુણ્યશ્લોકાઃ શ્રુતા યે ઽત્ર તે પિ તદ્વંશસંભવાઃ

અન્યે ચ રાજઋષયો નાનાવીર્યસમન્વિતા
કિં તૈઃ ફલમનુત્ક્રાંતૈરુક્તપૂર્વૈઃ પુરાતનૈઃ

કિં ચેશ્વરકથા વૃત્તા યત્ર તત્રાન્યકીર્તનમ્
ન સદ્ભિઃ સંમતં મત્વા નોત્સહે બહુભાષિતુમ્

પ્રસંગાદીશ્વરસ્યૈવ પ્રભાવદ્યોતનાદપિ
સર્ગાદયો ઽપિ કથિતા ઇત્યત્ર તત્પ્રવિસ્તરૈઃ