શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.18

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે સૃષ્ટિકથનં નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 18
ઋષય ઊચુઃ
દેવી દક્ષસ્ય તનયા ત્યક્ત્વા દાક્ષાયણી તનુમ્
કથં હિમવતઃ પુત્રી મેનાયામભવત્પુરા

કથં ચ નિન્દિતો રુદ્રો દક્ષેણ ચ મહાત્મના
નિમિત્તમપિ કિં તત્ર યેન સ્યાન્નિંદિતો ભવઃ

ઉત્પન્નશ્ચ કથં દક્ષો અભિશાપાદ્ભવસ્ય તુ
ચાક્ષુષસ્યાંતરે પૂર્વં મનોઃ પ્રબ્રૂહિ મારુત

વાયુરુવાવ
શૃણ્વંતુ કથયિષ્યામિ દક્ષસ્ય લઘુચેતસઃ
વૃત્તં પાપાત્પ્રમાદાચ્ચ વિશ્વામરવિદૂષણમ્

પુરા સુરાસુરાઃ સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ
કદાચિદ્દ્રષ્ટુમીશાનં હિમવચ્છિખરં યયુઃ

તદા દેવશ્ચ દેવી ચ દિવ્યાસનગતાવુભૌ
દર્શનં દદતુસ્તેષાં દેવાદીનાં દ્વિજોત્તમાઃ

તદાનીમેવ દક્ષો ઽપિ ગતસ્તત્ર સહામરૈઃ
જામાતરં હરં દ્રષ્ટું દ્રષ્ટું ચાત્મસુતાં સતીમ્

તદાત્મગૌરવાદ્દેવો દેવ્યા દક્ષે સમાગતે
દેવાદિભ્યો વિશેષેણ ન કદાચિદભૂત્સ્મૃતિઃ

તસ્ય તસ્યાઃ પરં ભાવમજ્ઞાતુશ્ચાપિ કેવલમ્
પુત્રીત્યેવં વિમૂઢસ્ય તસ્યાં વૈરમજાયત

તતસ્તેનૈવ વૈરેણ વિધિના ચ પ્રચોદિતઃ
નાજુવાહ ભવં દક્ષો દીક્ષિતસ્તામપિ દ્વિષન્

અન્યાઞ્ 1જામાતરસ્સર્વાનાહૂય સ યથાક્રમમ્
શતશઃ પુષ્કલામર્ચાઞ્ચકાર ચ પૃથક્પૃથક્

તથા તાન્સંગતાઞ્છ્રુત્વા નારદસ્ય મુખાત્તદા
યયૌ રુદ્રાય રુદ્રાણી વિજ્ઞાપ્ય ભવનં પિતુઃ

અથ સંનિહિતં દિવ્યં વિમાનં વિશ્વતોમુખમ્
લક્ષણાઢ્યં સુખારોહમતિમાત્રમનોહરમ્

તપ્તજાંબૂનદપ્રખ્યં ચિત્રરત્નપરિષ્કૃતમ્
મુક્તામયવિતાનાગ્ન્યં સ્રગ્દામસમલંકૃતમ્

તપ્તકંચનનિર્વ્યૂહં રત્નસ્તંભશતાવૃતમ્
વજ્રકલ્પિતસોપાનં વિદ્રુમસ્તંભતોરણમ્

1 પ્રથમાન્તઃ પ્રયોગ આર્ષઃ
520બ્
પુષ્પપટ્ટપરિસ્તીર્ણં ચિત્રરત્નમહાસનમ્
વજ્રજાલકિરચ્છિદ્રમચ્છિદ્રમણિકુટ્ટિમમ્

મણિદંડમનોજ્ઞેન મહાવૃષભલક્ષ્મણા
અલંકૃતપુરોભાગમબ્ભ્રશુબ્ભ્રેણ કેતુના

રત્નકંચુકગુપ્તાંગૈશ્ચિત્રવેત્રકપાણિભિઃ
અધિષ્ઠિતમહાદ્વારમપ્રધૃષ્યૈર્ગુણેશ્વરૈઃ

મૃદંગતાલગીતાદિવેણુવીણાવિશારદૈઃ
વિદગ્ધવેષભાષૈશ્ચ બહુભિઃ સ્ત્રીજનૈર્વૃતમ્

આરુરોહ મહાદેવી સહ પ્રિયસખીજનૈઃ
ચામારવ્યઞ્જનં તસ્યા વજ્રદંડમનોહરે

ગૃહીત્વા રુદ્રકન્યે દ્વે વિવીજતુરુભે શુભે
તદાચામરયોર્મધ્યે દેવ્યા વદનમાબભૌ

અન્યોન્યં યુધ્યતોર્મધ્યે હંસયોરિવ પંકજમ્
છત્રં શશિનિભં તસ્યાશ્ચૂડોપરિ સુમાલિની

ધૃતમુક્તાપરિક્ષિપ્તં બભાર પ્રેમનિર્ભરા
તચ્છત્રમુજ્જ્વલં દેવ્યા રુરુચે વદનોપરિ

ઉપર્યમૃતભાંડસ્ય મંડલં શશિનો યથા
અથ ચાગ્રે સમાસીના સુસ્મિતાસ્યા શુભાવતી

અક્ષદ્યૂતવિનોદેન રમયામાસ વૈ સતીમ્
સુયશાઃ પાદુકે દેવ્યાશ્શુભે રત્નપરિષ્કૃતે

સ્તનયોરંતરે કૃત્વા તદા દેવીમસેવતઃ
અન્યા કાંચનચાર્વંગી દીપ્તં જગ્રાહ દર્પણમ્

અપરા તાલવૃન્તં ચ પરા તાંબૂલપેટિકામ્
કાચિત્ક્રીડાશુકં ચારુ કરે ઽકુરુત ભામિની

કાચિત્તુ સુમનોજ્ઞાનિ પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ
કાચિદાભરણાધારં બભાર કમલેક્ષણા

કાચિચ્ચ પુનરાલેપં સુપ્રસૂતં શુભાંજનમ્
અન્યાશ્ચ સદૃશાસ્તાસ્તા યથાસ્વમુચિતક્રિયાઃ

આવૃત્ત્યા તાં મહાદેવીમસેવંત સમંતતઃ
અતીવ શુશુભે તાસામંતરે પરમેશ્વરી

તારાપરિષદો મધ્યે ચંદ્રલેખેવ શારદી
તતઃ શંખસમુત્થસ્ય નાદસ્ય સમનંતરમ્

પ્રાસ્થાનિકો મહાનાદઃ પટહઃ સમતાડ્યત
તતો મધુરવાદ્યાનિ સહ તાલોદ્યતૈસ્સ્વનૈઃ

અનાહતાનિ સન્નેદુઃ કાહલાનાં શતાનિ ચ
સાયુધાનાં ગણેશાનાં મહેશસમતેજસામ્

સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ તદાનીં પુરતો યયુઃ
તેષાં મધ્યે વૃષારૂઢો ગજારૂઢો યથા ગુરુઃ

જગામ ગણપઃ શ્રીમાન્ સોમનંદીશ્વરાર્ચિતઃ
દેવદુંદુભયો નેદુર્દિવિ દિવ્યસુખા ઘનાઃ

નનૃતુર્મુનયસ્સર્વે મુમુદુઃ સિદ્ધયોગિનઃ
સસૃજુઃ પુષ્પવૃષ્ટિં ચ વિતાનોપરિ વારિદાઃ

તદા દેવગણૈશ્ચાન્યૈઃ પથિ સર્વત્ર સંગતા
ક્ષણાદિવ પિતુર્ગેહં પ્રવિવેશ મહેશ્વરી

તાં દૃષ્ટ્વા કુપિતો દક્ષશ્ચાત્મનઃ ક્ષયકારણાત્
તસ્યા યવીયસીભ્યો ઽપિ ચક્રે પૂજામ સત્કૃતામ્

521અ
તદા શશિમુખી દેવી પિતરં સદસિ સ્થિતમ્
અંબિકા યુક્તમવ્યગ્રમુવાચાકૃપણં વચઃ

દેવ્યુવાચ
બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતા યસ્યાજ્ઞાવશવર્તિનઃ
સ દેવસ્સાંપ્રતં તાત વિધિના નાર્ચિતઃ કિલ

તદાસ્તાં મમ જ્યાયસ્યાઃ પુત્ર્યાઃ પૂજાં કિમીદૃશીમ્
અસત્કૃતામવજ્ઞાય કૃતવાનસિ ગર્હિતમ્

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનાં દક્ષઃ ક્રોધાદમર્ષિતઃ
ત્વત્તઃ શ્રેષ્ઠા વિશિષ્ટાશ્ચ પૂજ્યા બાલાઃ સુતા મમ

તાસાં તુ યે ચ ભર્તારસ્તે મે બહુમતા મુદા
ગુનૈશ્ચાપ્યધિકાસ્સર્વૈર્ભર્તુસ્તે ત્ર્યંબકાદપિ

સ્તબ્ધાત્મા તામસશ્શર્વસ્ત્વમિમં સમુપાશ્રિતા
તેન ત્વામવમન્યે ઽહં પ્રતિકૂલો હિ મે ભવઃ

તથોક્તા પિતરં દક્ષં ક્રુદ્ધા દેવી તમબ્રવીત્
શૃણ્વતામેવ સર્વેષાં યે યજ્ઞસદસિ સ્થિતાઃ

અકસ્માન્મમ ભર્તારમજાતાશેષદૂષણમ્
વાચા દૂષયસે દક્ષ સાક્ષાલ્લોકમહેશ્વરમ્

વિદ્યાચૌરો ગુરુદ્રોહી વેદેશ્વરવિદૂષકઃ
ત એતે બહુપાપ્માનસ્સર્વે દંડ્યા ઇતિ શ્રુતિઃ

તસ્માદત્યુત્કટસ્યાસ્ય પાપસ્ય સદૃશો ભૃશમ્
સહસા દારુણો દંડસ્તવ દૈવાદ્ભવિષ્યતિ

ત્વયા ન પૂજિતો યસ્માદ્દેવદેવસ્ત્રિયંબકઃ
તસ્માત્તવ કુલં દુષ્ટં નષ્ટમિત્યવધારય

ઇત્યુક્ત્વા પિતરં રુષ્ટા સતી સંત્યક્તસાધ્વસા
તદીયાં ચ તનું ત્યક્ત્વા હિમવંતં યયૌ ગિરિમ્

સ પર્વતપરઃ શ્રીમાંલ્લબ્ધપુણ્યફલોદયઃ
તદર્થમેવ કૃતવાન્ સુચિરં દુશ્ચરં તપઃ

તસ્માત્તમનુગૃહ્ણાતિ ભૂધરેશ્વરમીશ્વરી
સ્વેચ્છયા પિતરં ચક્રે સ્વાત્મનો યોગમાયયા

યદા ગતા સતી દક્ષં વિનિંદ્ય ભયવિહ્વલા
તદા તિરોહિતા મંત્રા વિહતશ્ચ તતો ઽધ્વરઃ

તદુપશ્રુત્ય ગમનં દેવ્યાસ્ત્રિપુરુમર્દનઃ
દક્ષાય ચ ઋષિભ્યશ્ચ ચુકોપ ચ શશાપ તાન્

યસ્માદવમતા દક્ષમત્કૃતે ઽનાગસા સતી
પૂજિતાશ્ચેતરાઃ સર્વાઃ સ્વસુતા ભર્તૃભિઃ સહ

વૈવસ્વતે ઽંતરે તસ્માત્તવ જામાતરસ્ત્વમી
ઉત્પત્સ્યંતે સમં સર્વે બ્રહ્મયજ્ઞેષ્વયોનિજાઃ

ભવિતા માનુષો રાજા ચાક્ષુષસ્ય ત્વમન્વયે
પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચાપિ પ્રચેતસઃ

અહં તત્રાપિ તે વિઘ્નમાચરિષ્યામિ દુર્મતે
ધર્માર્થકામયુક્તેષુ કર્મસ્વપિ પુનઃ પુનઃ

તેનૈવં વ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા
સ્વાયંભુવીં તનું ત્યક્ત્વા પપાત ભુવિ દુઃખિતઃ

તતઃ પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષે ઽન્તરે
પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસામ્

521બ્
ભૃગ્વાદયો ઽપિ જાતા વૈ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય તુ
અંતરે બ્રહ્મણો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્

તદા દક્ષસ્ય ધર્માર્થં યજ્ઞે તસ્ય દુરાત્મનઃ
મહેશઃ કૃતવાન્વિઘ્નં મના વવસ્વતે સતિ