શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.1

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પ્રથમાયાં વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં સાધ્યસાધનખણ્ડે રુદ્રાક્ષમહાત્મ્યવર્ણનોનામ પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
વાયવીયસંહિતા
અથ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમી વાયવીયસંહિતા પ્રારભ્યતે ॥
શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
શ્રીગૌરીશંકરાભ્યાં નમઃ ॥
અથ સપ્તમી વાયવીયસંહિતા પ્રારભ્યતે ॥
છપ્તેર્ 1
વ્યાસ ઉવાચ
નમશ્શિવાય સોમાય સગણાય સસૂનવે
પ્રધાનપુરુષેશાય સર્ગસ્થિત્યંતહેતવે

શક્તિરપ્રતિમા યસ્ય હ્યૈશ્વર્યં ચાપિ સર્વગમ્
સ્વામિત્વં ચ વિભુત્વં ચ સ્વભાવં સંપ્રચક્ષતે

તમજં વિશ્વકર્માણં શાશ્વતં શિવમવ્યયમ્
મહાદેવં મહાત્માનં વ્રજામિ શરણં શિવમ્

ધર્મક્ષેત્રે મહાતીર્થે ગંગાકાલિંદિસંગમે
પ્રયાગે નૈમિષારણ્યે બ્રહ્મલોકસ્ય વર્ત્મનિ

મુનયશ્શંસિતાત્માનઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ
મહૌજસો મહાભાગા મહાસત્રં વિતેનિરે

તત્ર સત્રં સમાકર્ણ્ય તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્
સાક્ષાત્સત્યવતીસૂનોર્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ

શિષ્યો મહાત્મા મેધાવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ
પઞ્ચાવયવયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય ગુણદોષવિત્

ઉત્તરોત્તરવક્તા ચ બ્રુવતો ઽપિ બૃહસ્પતેઃ
મધુરઃ શ્રવણાનાં ચ મનોજ્ઞપદપર્વણામ્

કથાનાં નિપુણો વક્તા કાલવિન્નયવિત્કવિઃ
આજગામ સ તં દેશં સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ

તં દૃષ્ટ્વા સૂતમાયાંતં મુનયો હૃષ્ટમાનસાઃ
તસ્મૈ સામ ચ પૂજાં ચ યથાવત્પ્રત્યપાદયન્

પ્રતિગૃહ્ય સતાં પૂજાં મુનિભિઃ પ્રતિપાદિતામ્
ઉદ્દિષ્ટમાનસં ભેજે નિયુક્તો યુક્તમાત્મનઃ

તતસ્તત્સંગમાદેવ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
સોત્કંઠમભવચ્ચિતં શ્રોતું પૌરાણિકીં કથામ્

તદા તમનુકૂલાભિર્વાગ્ભિઃ પૂજ્ય 1 મહર્ષયઃ
અતીવાભિમુખં કૃત્વા વચનં ચેદમબ્રુવન્

ઋષય ઊચુઃ
રોમહર્ષણ સર્વજ્ઞ ભવાન્નો ભાગ્યગૌરવાત્
સંપ્રાપ્તોદ્ય મહાભાગ શૈવરાજ મહામતે

પુરાણવિદ્યામખિલાં વ્યાસાત્પ્રત્યક્ષમીયિવાન્
તસ્માદાશ્ચર્યભૂતાનાં કથાનાં ત્વં હિ ભાજનમ્

રત્નાનામુરુસારાણાં રત્નાકર ઇવાર્ણવઃ
યચ્ચ ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં યચ્ચાન્યદ્વસ્તુ વર્તતે

ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે
ત્વમદૃષ્ટવશાદસ્મદ્દર્શનાર્થમિહાગતઃ
અકુર્વન્કિમપિ શ્રેયો ન વૃથા ગન્તુમર્હસિ

તસ્માચ્છ્રાવ્યતરં પુણ્યં સત્કથાજ્ઞાનસંહિતમ્
વેદાંતસારસર્વસ્વં પુરાણં શ્રાવયાશુ નઃ

એવમભ્યર્થિતસ્સૂતો મુનિભિર્વેદવાદિભિઃ
શ્લક્ષ્ણાં ચ ન્યાયસંયુક્તાં પ્રત્યુવાચ શુભાં ગિરમ્

502અ
સૂત ઉવાચ
પૂજિતો ઽનુગૃહીતશ્ચ ભવદ્ભિરિતિ ચોદિતઃ
કસ્માત્સમ્યઙ્ન વિબ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્

અભિવંદ્ય મહાદેવં દેવીં સ્કંદં વિનાયકમ્
નંદિનં ચ તથા વ્યાસં સાક્ષાત્સત્યવતીસુતમ્

વક્ષ્યામિ પરમં પુણ્યં પુરાણં વેદસંમિતમ્
શિવજ્ઞાનાર્ણવં સાક્ષાદ્ભક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

શબ્દાર્થન્યાયસંયુક્તૈ રાગમાર્થૈર્વિભૂષિતમ્
શ્વેતકલ્પપ્રસંગેન વાયુના કથિતં પુરા

વિદ્યાસ્થાનાનિ સર્વાણિ પુરાણાનુક્રમં તથા
તત્પુરાણસ્ય ચોત્પત્તિં બ્રુવતો મે નિબોધત

અંગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસાન્યાયવિસ્તરઃ
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યાશ્ચેતાશ્ચતુર્દશ

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાંધર્વશ્ચેત્યનુક્રમાત્
અર્થશાસ્ત્રં પરં તસ્માદ્વિદ્યા હ્યષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ

અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનામેતાસાં ભિન્નવર્ત્મનામ્
આદિકર્તા કવિસ્સાક્ષાચ્છૂલપાણિરિતિ શ્રુતિઃ

સ હિ સર્વજગન્નાથઃ સિસૃક્ષુરખિલં જગત્
બ્રહ્માણં વિદધે સાક્ષાત્પુત્રમગ્રે સનાતનમ્

તસ્મૈ પ્રથમપુત્રાય બ્રહ્મણે વિશ્વયોનયે
વિદ્યાશ્ચેમા દદૌ પૂર્વં વિશ્વસૃષ્ટ્યર્થમીશ્વરઃ

પાલનાય હરિં દેવં રક્ષાશક્તિં દદૌ તતઃ
મધ્યમં તનયં વિષ્ણું પાતારં બ્રહ્મણો ઽપિ હિ

લબ્ધવિદ્યેન વિધિના પ્રજાસૃષ્ટિં વિતન્વતા
પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્

અનંતરં તુ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિર્ગતાઃ
પ્રવૃત્તિસ્સર્વશાસ્ત્રાણાં તન્મુખાદભવત્તતઃ

યદાસ્ય વિસ્તરં શક્તા નાધિગંતું પ્રજા ભુવિ
તદા વિદ્યાસમાસાર્થં વિશ્વેશ્વરનિયોગતઃ

દ્વાપરાંતેષુ વિશ્વાત્મા વિષ્ણુર્વિશ્વંભરઃ પ્રભુઃ
વ્યાસનામ્ના ચરત્યસ્મિન્નવતીર્ય મહીતલે

એવં વ્યસ્તાશ્ચ વેદાશ્ચ દ્વાપરેદ્વાપરે દ્વિજાઃ
નિર્મિતાનિ પુરાણાનિ અન્યાનિ ચ તતઃ પરમ્

સ પુનર્દ્વાપરે ચાસ્મિન્કૃષ્ણદ્વૈપાયનાખ્યયા
અરણ્યામિવ હવ્યાશી સત્યવત્યામજાયત

સંક્ષિપ્ય સ પુનર્વેદાંશ્ચતુર્ધા કૃતવાન્મુનિઃ
વ્યસ્તવેદતયા લોકે વેદવ્યાસ ઇતિ શ્રુતઃ

પુરાણાનાઞ્ચ સંક્ષિપ્તં ચતુર્લક્ષપ્રમાણતઃ
અદ્યાપિ દેવલોકે તચ્છતકોટિપ્રવિસ્તરમ્

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાંગોપણિષદાન્દ્વિજઃ
ન ચેત્પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વંતરાણિ ચ
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્

દશધા ચાષ્ટધા ચૈતત્પુરાણમુપદિશ્યતે
502બ્
બૃહત્સૂક્ષ્મપ્રભેદેન મુનિભિસ્તત્ત્વવિત્તમૈઃ

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા
ભવિષ્યં નારદીયં ચ માર્કંડેયમતઃ પરમ્

આગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તં લૈંગં વારાહમેવ ચ
સ્કાન્દં ચ વામનં ચૈવ કૌર્મ્યં માત્સ્યં ચ ગારુડમ્

બ્રહ્માંડં ચેતિ પુણ્યો ઽયં પુરાણાનામનુક્રમઃ
તત્ર શૈવં તુરીયં યચ્છાર્વં સર્વાર્થસાધકમ્

ગ્રંથો લક્ષપ્રમાણં તદ્વ્યસ્તં દ્વાદશસંહિતમ્
નિર્મિતં તચ્છિવેનૈવ તત્ર ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

તદુક્તેનૈવ ધર્મેણ શૈવાસ્ત્રૈવર્ણિકા નરાઃ
તસ્માદ્વિમુકુતિમન્વિચ્છઞ્ચ્છિવમેવ સમાશ્રયેત્

તમાશ્રિત્યૈવ દેવાનામપિ મુક્તિર્ન ચાન્યથા

યદિદં શૈવમાખ્યાતં પુરાણં વેદસંમિતમ્
તસ્ય ભેદાન્સમાસેન બ્રુવતો મે નિબોધત

વિદ્યેશ્વરં તથા રૌદ્રં વૈનાયકમનુત્તમમ્
ઔમં માતૃપુરાણં ચ રુદ્રૈકાદશકં તથા

કૈલાસં શતરુદ્રં ચ શતરુદ્રાખ્યમેવ ચ
સહસ્રકોટિરુદ્રાખ્યં વાયવીયં તતઃપરમ્

ધર્મસંજ્ઞં પુરાણં ચેત્યેવં દ્વાદશ સંહિતાઃ
વિદ્યેશં દશસાહસ્રમુદિતં ગ્રંથસંખ્યયા

રૌદ્રં વૈનાયકં ચૌમં માતૃકાખ્યં તતઃ પરમ્
પ્રત્યેકમષ્ટસાહસ્રં ત્રયોદશસહસ્રકમ્

રૌદ્રકાદશકાખ્યં યત્કૈલાસં ષટ્સહસ્રકમ્
શતરુદ્રં ત્રિસાહસ્રં કોટિરુદ્રં તતઃ પરમ્

સહસ્રૈર્નવભિર્યુક્તં સર્વાર્થજ્ઞાનસંયુતમ્
સહસ્રકોટિરુદ્રાખ્યમેકાદશસહસ્રકમ્

ચતુસ્સહસ્રસંખ્યેયં વાયવીયમનુત્તમમ્
ધર્મસંજ્ઞં પુરાણં યત્તદ્દ્વાદશસહસ્રકમ્

તદેવં લક્ષમુદ્દિષ્ટં શૈવં શાખાવિભેદતઃ
પુરાણં વેદસારં તદ્ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

વ્યાસેન તત્તુ સંક્ષિપ્તં ચતુર્વિંશત્સહસ્રકમ્
શૈવન્તત્ર પુરાણં વૈ ચતુર્થં સપ્તસંહિતમ્

વિદ્યેશ્વરાખ્યા તત્રાદ્યા દ્વિતીયા રુદ્રસંહિતા
તૃતીયા શતરુદ્રાખ્યા કોટિરુદ્રા ચતુર્થિકા

પઞ્ચમી કથિતા ચોમા ષષ્ઠી કૈલાસસંહિતા
સપ્તમી વાયવીયાખ્યા સપ્તૈવં સંહિતા ઇહ

વિદ્યેશ્વરં દ્વિસાહસ્રં રૌદ્રં પઞ્ચશતાયુતમ્
ત્રિંશત્તથા દ્વિસાહસ્રં સાર્ધૈકશતમીરિતમ્

શતરુદ્રન્તથા કોટિરુદ્રં વ્યોમયુગાધિકમ્
દ્વિસાહસ્રં ચ દ્વિશતં તથોમં ભૂસહસ્રકમ્

ચત્વારિંશત્સાષ્ટશતં કૈલાસં ભૂસહસ્રકમ્
ચત્વારિંશચ્ચ દ્વિશતં વાયવીયમતઃ પરમ્

ચતુસ્સાહસ્રસંખ્યાકમેવં સંખ્યાવિભેદતઃ
શ્રુતમ્પરમપુણ્યન્તુ પુરાણં શિવસંજ્ઞકમ્

ચતુઃસાહસ્રકં યત્તુ વાયવીયમુદીરિતમ્
તદિદં વર્તયિષ્યામિ ભાગદ્વયસમન્વિતમ્

નાવેદવિદુષે વાચ્યમિદં શાસ્ત્રમનુત્તમમ્
ન ચૈવાશ્રદ્ધધાનાય નાપુરાણવિદે તથા

પરીક્ષિતાય શિષ્યાય ધાર્મિકાયાનસૂયવે
પ્રદેયં શિવભક્તાય શિવધર્માનુસારિણે

પુરાણસંહિતા યસ્ય પ્રસાદાન્મયિ વર્તતે
નમો ભગવતે તસ્મૈ વ્યાસાયામિતતેજસે