શિવપુરાણ · અધ્યાય 1.13

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 13
ઋષય ઊચુઃ
સદાચારં શ્રાવયાશુ યેન લોકાઞ્જયેદ્બુધઃ
ધર્માધર્મમયાન્બ્રૂહિ સ્વર્ગનારકદાંસ્તથા

સૂત ઉવાચ
સદાચારયુતો વિદ્વાન્બ્રાહ્મણો નામ નામતઃ
વેદાચારયુતો વિપ્રો હ્યેતૈરેકૈકવાન્દ્વિજઃ

અલ્પાચારોલ્પવેદશ્ચ ક્ષત્રિયો રાજસેવકઃ
કિંચિદાચારવાન્વૈશ્યઃ કૃષિવાણિજ્યકૃત્તયા

શૂદ્રબ્રાહ્મણ ઇત્યુક્તઃ સ્વયમેવ હિ કર્ષકઃ
અસૂયાલુઃ પરદ્રોહી ચંડાલદ્વિજ ઉચ્યતે

પૃથિવીપાલકો રાજા ઇતરેક્ષત્રિયા મતાઃ
ધાન્યાદિક્રયવાન્વૈશ્ય ઇતરો વણિગુચ્યતે

બ્રહ્મક્ષત્રિયવૈશ્યાનાં શુશ્રૂષુઃ શૂદ્ર ઉચ્યતે
કર્ષકો વૃષલો જ્ઞેય ઇતરે ચૈવ દસ્યવઃ

સર્વો હ્યુષઃપ્રાચીમુખશ્ચિન્તયેદ્દેવપૂર્વકાન્
ધર્માનર્થાંશ્ચ તત્ક્લેશાનાયં ચ વ્યયમેવ ચ

આયુર્દ્વેષશ્ચ મરણં પાપં ભાગ્યં તથૈવ ચ
વ્યાધિઃ પુષ્ટિસ્તથા શક્તિઃ પ્રાતરુત્થાનદિક્ફલમ્

નિશાંત્યાયામોષા જ્ઞેયા યામાર્ધં સંધિરુચ્યતે
તત્કાલે તુ સમુત્થાય વિણ્મૂત્રે વિસૃજેદ્દ્વિજઃ

ગૃહાદ્દૂરં તતો ગત્વા બાહ્યતઃ પ્રવૃતસ્તથા
ઉદઙ્મુખઃ સમાવિશ્ય પ્રતિબંધે ઽન્યદિઙ્મુખઃ

જલાગ્નિબ્રાહ્મણાદીનાં દેવાનાં નાભિમુખ્યતઃ
લિંગં પિધાય વામેન મુખમન્યેન પાણિના

મલમુત્સૃજ્ય ચોત્થાય ન પશ્યેચ્ચૈવ તન્મલમ્
ઉદ્ધૃતેન જલેનૈવ શૌચં કુર્યાજ્જલાદ્બહિઃ

અથવા દેવપિત્રાર્ષતીર્થાવતરણં વિના
સપ્ત વા પઞ્ચ વા ત્રીન્વા ગુદં સંશોધયેન્મૃદા

લિંગે કર્કોટમાત્રં તુ ગુદે પ્રસૃતિરિષ્યતે
તત ઉત્થાય પદ્ધસ્તશૌચં ગણ્ડૂષમષ્ટકમ્

યેન કેન ચ પત્રેણ કાષ્ઠેન ચ જલાદ્બહિઃ
કાર્યં સંત્યજ્ય તર્જનીં દંતધાવનમીરિતમ્

જલદેવાન્નમસ્કૃત્ય મંત્રેણ સ્નાનમાચરેત્
અશક્તઃ કંઠદઘ્નં વા કટિદઘ્નમથાપિ વા

આજાનુ જલમાવિશ્ય મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્
દેવાદીંસ્તર્પયેદ્વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થજલેન ચ

ધૌતવસ્ત્રં સમાદાય પઞ્ચકચ્છેન ધારયેત્
ઉત્તરીયં ચ કિં ચૈવ ધાર્યં સર્વેષુ કર્મસુ

નદ્યાદિતીર્થસ્નાને તુ સ્નાનવસ્ત્રં ન શોધયેત્
વાપીકૂપગૃહાદૌ તુ સ્નાનાદૂર્ધ્વં નયેદ્બુધઃ

શિલાદાર્વાદિકે વાપિ જલે વાપિ સ્થલેપિ વા
સંશોધ્ય પીડયેદ્વસ્ત્રં પિત્ઃણાં તૃપ્તયે દ્વિજાઃ

જાબાલકોક્તમંત્રેણ ભસ્મના ચ ત્રિપુંડ્રકમ્
અન્યથા ચેજ્જલે પાત ઇતસ્તન્નરકમૃચ્છતિ

આપોહિષ્ઠેતિ શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પાપશાંતયે
યસ્યેતિ મંત્રં પાદે તુ સંધિપ્રોક્ષણમુચ્યતે

પાદે મૂર્ધ્નિ હૃદિ ચૈવ મૂર્ધ્નિ હૃત્પાદ એવ ચ
હૃત્પાદમૂર્ધ્નિ સંપ્રોક્ષ્ય મંત્રસ્નાનં વિદુર્બુધાઃ

ઈષત્સ્પર્શે ચ દૌઃ સ્વાસ્થ્યે રાજરાષ્ટ્રભયે ઽપિ ચ
અત્યાગતિકાલે ચ મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્

પ્રાતઃ સૂર્યાનુવાકેન સાયમગ્ન્યનુવાકતઃ
અપઃ પીત્વા તથામધ્યે પુનઃ પ્રોક્ષણમાચરેત્

ગાયત્ર્યા જપમંત્રાંતે વીરૂર્ધ્વં પ્રાગ્વિનિક્ષિપેત્
મંત્રેણ સહ ચૈકં વૈ મધ્યે ઽર્ઘ્યં તુ રવેર્દ્વિજા

અથ જાતે ચ સાયાહ્ને ભુવિ પશ્ચિમદિઙ્મુખઃ
ઉદ્ધૃત્ય દદ્યાત્પ્રાતસ્તુ મધ્યાહ્નેંગુલિભિસ્તથા

અંગુલીનાં ચ રંધ્રેણ લંબં પશ્યેદ્દિવાકરમ્
આત્મપ્રદક્ષિણં કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

સાયં મુહૂર્તાદર્વાક્તુ કૃતા સંધ્યા વૃથા ભવેત્
અકાલાત્કાલ ઇત્યુક્તો દિને ઽતીતે યથાક્રમમ્

દિવા ઽતીતે ચ ગાયત્રીં શતં નિત્યે ક્રમાજ્જપેત્
આદર્શાહાત્પરા ઽતીતે ગાયત્રીં લક્ષમભ્યસેત્

માસાતીતે તુ નિત્યે હિ પુનશ્ચોપનયં ચરેત્
ઈશો ગૌરીગુહો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ચેંદ્રશ્ચ વૈ યમઃ

એવં રૂપાંશ્ચ વૈ દેવાંસ્તર્પયેદર્થસિદ્ધયે
બ્રહ્માર્પણં તતઃ કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

તીર્થદક્ષિણતઃ શસ્તે મઠે મંત્રાલયે બુધઃ
તત્ર દેવાલયે વાપિ ગૃહે વા નિયતસ્થલે

સર્વાન્દેવાન્નમસ્કૃત્ય સ્થિરબુદ્ધિઃ સ્થિરાસનઃ
પ્રણવં પૂર્વમભ્યસ્ય ગાયત્રીમભ્યસેત્તતઃ

જીવબ્રહ્મૈક્યવિષયં બુદ્ધ્વા પ્રણવમભ્યસેત્
ત્રૈલોક્યસૃષ્ટિકર્તારં સ્થિતિકર્તારમચ્યુતમ્

સંહર્તારં તથા રુદ્રં સ્વપ્રકાશમુપાસ્મહે
જ્ઞાનકર્મેંદ્રિયાણાં ચ મનોવૃત્તીર્ધિયસ્તથા

ભોગમોક્ષપ્રદે ધર્મે જ્ઞાને ચ પ્રેરયેત્સદા
ઇત્થમર્થં ધિયાધ્યાયન્બ્રહ્મપ્રાપ્નોતિ નિશ્ચયઃ

કેવલં વા જપેન્નિત્યં બ્રાહ્મણ્યસ્ય ચ પૂર્તયે
સહસ્રમભ્યસેન્નિત્યં પ્રાતર્બ્રાહ્મણપુંગવઃ

અન્યેષાં ચ યથા શક્તિમ્ અધ્યાહ્ને ચ શતં જપેત્
સાયં દ્વિદશકં જ્ઞેયં શિખાષ્ટકસમન્વિતમ્

મૂલાધારં સમારભ્ય દ્વાદશાંતસ્થિતાંસ્તથા
વિદ્યેશબ્રહ્મવિષ્ણ્વીશજીવાત્મપરમેશ્વરાન્

બ્રહ્મબુદ્ધ્યા તદૈક્યં ચ સોહં ભાવનયા જપેત્
તાનેવ બ્રહ્મરંધ્રાદૌ કાયાદ્બાહ્યે ચ ભાવયેત્

મહત્તત્ત્વં સમારભ્ય શરીરં તુ સહસ્રકમ્
એકૈકસ્માજ્જપાદેકમતિક્રમ્ય શનૈઃ શનૈઃ

પરસ્મિન્યોજયેજ્જીવં જપતત્ત્વમુદાહૃતમ્
શતદ્વિદશકં દેહં શિખાષ્ટકસમન્વિતમ્

મંત્રાણાં જપ એવં હિ જપમાદિક્રમાદ્વિદુઃ
સહસ્રં બ્રાહ્મદં વિદ્યાચ્છતમૈંદ્રપ્રદં વિદુઃ

ઇતરત્ત્વાત્મરક્ષાર્થં બ્રહ્મયોનિષુ જાયતે
દિવાકરમુપસ્થાય નિત્યમિત્થં સમાચરેત્

લક્ષદ્વાદશયુક્તસ્તુ પૂર્ણબ્રાહ્મણ ઈરિતઃ
ગાયત્ર્યા લક્ષહીનં તુ વેદકાર્યેન યોજયેત્

આસપ્તતેસ્તુ નિયમં પશ્ચાત્પ્રવ્રાજનં ચરેત્
પ્રાતર્દ્વાદશસાહસ્રં પ્રવ્રાજીપ્રણવં જપેત્

દિને દિને ત્વતિક્રાંતે નિત્યમેવં ક્રમાજ્જપેત્
માસાદૌ ક્રમશો ઽતીતે સાર્ધલક્ષજપેન હિ

અત ઊર્ધ્વમતિક્રાંતે પુનઃ પ્રૈષં સમાચરેત્
એવં કૃત્વા દોષશાંતિરન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

ધર્માર્થયોસ્તતો યત્નં કુર્યાત્કામી ન ચેતરઃ
બ્રાહ્મણો મુક્તિકામઃ સ્યાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં સદાભ્યસેત્

ધર્માદર્થો ઽર્થતો ભોગો ભોગાદ્વૈરાગ્યસંભવઃ
ધર્માર્જિતાર્થભોગેન વૈરાગ્યમુપજાયતે

વિપરીતાર્થભોગેન રાગ એવ પ્રજાયતે
ધર્મશ્ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો દ્રવ્યદેહદ્વયેન ચ

દ્રવ્યમિજ્યાદિરૂપં સ્યાત્તીર્થસ્નાનાદિ દૈહિકમ્
ધનેન ધનમાપ્નોતિ તપસા દિવ્યરૂપતામ્

નિષ્કામઃ શુદ્ધિમાપ્નોતિ શુદ્ધ્યા જ્ઞાનં ન સંશયઃ
કૃતાદૌ હિ તપઃશ્લોઘ્યં દ્રવ્યધર્મઃ કલૌ યુગે

કૃતેધ્યાનાજ્જ્ઞાનસિદ્ધિસ્ત્રેતાયાં તપસા તથા
દ્વાપરે યજનાજ્જ્ઞાનં પ્રતિમાપૂજયા કલૌ

યાદૃશં પુણ્યં પાપં વા તાદૃશં ફલમેવ હિ
દ્રવ્યદેહાંગભેદેન ન્યૂનવૃદ્ધિક્ષયાદિકમ્

અધર્મો હિંસિકારૂપો ધર્મસ્તુ સુખરૂપકઃ
અધર્માદ્દુઃખમાપ્નોતિ ધર્માદ્વૈ સુખમેધતે

વિદ્યાદુર્વૃત્તિતો દુઃખં સુખં વિદ્યાત્સુવૃત્તિતઃ
ધર્માર્જનમતઃ કુર્યાદ્ભોગમોક્ષપ્રસિદ્ધયે

સકુટુંબસ્ય વિપ્રસ્ય ચતુર્જનયુતસ્ય ચ
શતવર્ષસ્ય વૃત્તિં તુ દદ્યાત્તદ્બ્રહ્મલોકદમ્

ચાંદ્રાયણસહસ્રં તુ બ્રહ્મલોકપ્રદં વિદુઃ
સહસ્રસ્ય કુટુંબસ્ય પ્રતિષ્ઠાં ક્ષત્રિયશ્ચરેત્

ઇંદ્રલોકપ્રદં વિદ્યાદયુતં બ્રહ્મલોકદમ્
યાં દેવતાં પુરસ્કૃત્ય દાનમાચરતે નરઃ

તત્તલ્લોકમવાપ્નોતિ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ
અર્થહીનઃ સદા કુર્યાત્તપસા માર્જનં તથા

તીર્થાચ્ચ તપસા પ્રાપ્યં સુખમક્ષય્યમશ્નુતે
અર્થાર્જનમથો વક્ષ્યે ન્યાયતઃ સુસમાહિતઃ

કૃતાત્પ્રતિગ્રહાચ્ચૈવ યાજનાચ્ચ વિશુદ્ધિતઃ
અદૈન્યાદનતિક્લેશાદ્બ્રાહ્મણો ધનમર્જયેત્

ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યેણ કૃષિગોરક્ષણાદ્વિશઃ
ન્યાયાર્જિતસ્ય વિત્તસ્ય દાનાત્સિદ્ધિં સમશ્નુતે

જ્ઞાનસિદ્ધ્યા મોક્ષસિદ્ધિઃ સર્વેષાં ગુર્વનુગ્રહાત્
મોક્ષાત્સ્વરૂપસિદ્ધિઃ સ્યાત્પરાનન્દં સમશ્નુતે

સત્સંગાત્સર્વમેતદ્વૈ નરાણાં જાયતે દ્વિજાઃ
ધનધાન્યાદિકં સર્વં દેયં વૈ ગૃહમેધિના

યદ્યત્કાલે વસ્તુજાતં ફલં વા ધાન્યમેવ ચ
તત્તત્સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો દેયં વૈ હિતમિચ્છતા

જલં ચૈવ સદા દેયમન્નં ક્ષુદ્વ્યાધિશાંતયે
ક્ષેત્રં ધાન્યં તથા ઽ ઽમાન્નમન્નમેવં ચતુર્વિધમ્

યાવત્કાલં યદન્નં વૈ ભુક્ત્વા શ્રવણમેધતે
તાવત્કૃતસ્ય પુણ્યસ્ય ત્વર્ધં દાતુર્ન સંશયઃ

ગ્રહીતાહિગૃહીતસ્ય દાનાદ્વૈ તપસા તથા
પાપસંશોધનં કુર્યાદન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

આત્મવિત્તં ત્રિધા કુર્યાદ્ધર્મવૃદ્ધ્યાત્મભોગતઃ
નિત્યં નૈમિત્તકં કામ્યં કર્મ કુર્યાત્તુ ધર્મતઃ

વિત્તસ્ય વર્ધનં કુર્યાદ્વૃદ્ધ્યંશેન હિ સાધકઃ
હિતેન મિતમે ધ્યેન ભોગં ભોગાંશતશ્ચરેત્

કૃષ્યર્જિતે દશાંશં હિ દેયં પાપસ્ય શુદ્ધયે
શેષેણ કુર્યાદ્ધર્માદિ અન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

અથવા પાપબુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્ષયં વા સત્યમેષ્યતિ
વૃદ્ધિવાણિજ્યકે દેયષ્ષડંશો હિ વિચક્ષણૈઃ

શુદ્ધપ્રતિગ્રહે દેયશ્ચતુર્થાંશો દ્વિજોત્તમૈઃ
અકસ્માદુત્થિતે ઽર્થે હિ દેયમર્ધં દ્વિજોત્તમૈઃ

અસત્પ્રતિગ્રહસર્વં દુર્દાનં સાગરે ક્ષિપેત્
આહૂય દાનં કર્તવ્યમાત્મભોગસમૃદ્ધયે

પૃષ્ટં સર્વં સદા દેયમાત્મશક્ત્યનુસારતઃ
જન્માંતરે ઋણી હિ સ્યાદદત્તે પૃષ્ટવસ્તુનિ

પરેષાં ચ તથા દોષં ન પ્રશંસેદ્વિચક્ષણઃ
વિશેષેણ તથાબ્રહ્મઞ્છ્રુતં દૃષ્ટં ચ નો વદેત્

ન વદેત્સર્વજંતૂનાં હૃદિ રોષકરં બુધઃ
સંધ્યયોરગ્નિકાર્યં ચ કુર્યાદૈશ્વર્યસિદ્ધયે

અશક્તસ્ત્વેકકાલે વા સૂર્યાગ્ની ચ યથાવિધિ
તંડુલં ધાન્યમાજ્યં વા ફલં કંદં હવિસ્તથા

સ્થાલીપાકં તથા કુર્યાદ્યથાન્યાયં યથાવિધિ
પ્રધાનહોમમાત્રં વા હવ્યાભાવે સમાચરેત્

નિત્યસંધાનમિત્યુક્તં તમજસ્રં વિદુર્બુધાઃ
અથવા જપમાત્રં વા સૂર્યવંદનમેવ ચ

એવમાત્માર્થિનઃ કુર્યુરર્થાર્થી ચ યથાવિધિ
બ્રહ્મયજ્ઞરતા નિત્યં દેવપૂજારતાસ્તથા

અગ્નિપૂજાપરા નિત્યં ગુરુપૂજારતાસ્તથા
બ્રાહ્મણાનાં તૃપ્તિકરાઃ સર્વે સ્વર્ગસ્ય ભાગિનઃ