શિશુપાલવધ · અધ્યાય 14

તં જગાદ ગિરમુદ્ગિરન્નિવ સ્નેહમાહિતવિકાસયા દૃશા ।
યજ્ઞકર્મણિ મનઃ સમાદધદ્વાગ્વિદાં વરમકમદ્વદો નૃપઃ

લજ્જતે ન ગદિતઃ પ્રિયં પરો વક્તુરેવ ભવતિ ત્રપાધિકા ।
વ્રીડમેતિન તવ પ્રિયં વદન્હ્રીમતાત્રભવતૈવ ભૂયતે

તોષમેતિ વિતથૈઃ સ્તવૈઃ પરસ્તે ચ તસ્ય સુલભાઃ શરીરિભિઃ ।
અસ્તિ ન સ્તુતિવચો ઽનૃતં તવ સ્તોત્રયોગ્યન ચ તેન તુષ્યસિ

બહ્વપિ પ્રિયમયં તવ બ્રુવન્ન વ્રજત્યનૃતવાદિતાં જનઃ ।
સમ્ભવન્તિ યદદોષદૂષિતે સાર્વ સર્વગુણસમ્પદસ્ત્વયિ

સા વિભૂતિરનુભાવ સમ્પદાં ભૂયસી તવ યદાયતાયતિ ।
એતદૂઢગુરુભાર ભારતં વર્ષમદ્ય મમ વર્તતે વશે

સપ્તતન્તુમધિગન્તુમિચ્છતઃ કુર્વનુગ્રહમનુજ્ઞયા મમ ।
મૂલતામુપગતે પ્રભો ત્વયિ પ્રાપિ ધર્મમયવૃક્ષતા મયા

સમ્ભૃતોપકરણેન નિર્મલાં કર્તુમિષ્ટિમભિવાઞ્છતા મયા ।
ત્વં સમીરણ ઇવ પ્રતીક્ષિતઃ કર્ષકેણ વલજાન્પુપૂષતા

વીતવિઘ્નમનઘેન ભાવિતા સન્નિધેસ્તવ મખેન મે ઽધુના ।
કો વિહન્તુમલમાસ્થિતોદયે વાસરશ્રિયમશીતદીધિતૌ

સ્વાપતેયમધિગમ્ય ધર્મતઃ પર્યપાલયમવીવૃધં ચ યત્ ।
તીર્થગામી કરવૈ વિધાનતસ્તજ્જુષસ્વ જુહવાનિ ચાનલે

પૂર્વમઙ્ગ જુહુધિ ત્વમેવ વા સ્નાતવત્યવભૃથે તતસ્ત્વયિ ।
સોમપાયિનિ ભવિષ્યતે મયા વાઞ્છિતોત્તમવિતાનયાજિના

કિં વિધેયમનયા વિધીયતાં ત્વત્પ્રસાદજિતયાર્થસમ્પદા ।
શાધિ શાસક જગત્ત્રયસ્ય મામાશ્રવો ઽસ્મિ ભવતઃ સહાનુજઃ

તં વદન્તમિતિ વિષ્ટરશ્રવાઃ શ્રાવયન્નથ સમસ્તભૂભૃતઃ ।
વ્યાજહાર દશનાંશુમણ્ડલવ્યાજહાર શબલં દધદ્વપુઃ

સાદિતાખિલનૃપં મહન્મહઃ સમ્પ્રતિ સ્વનયસંપદૈવ તે ।
કિં પરસ્ય સ ગુણઃ સમશ્નુતે પથ્યવૃત્તિરપિ યદ્યરોગિતામ્

તત્સુરાજ્ઞિ ભવતિ સ્થિતે પુનઃ કઃ ક્રતું યજતુ રાજલક્ષણમ્ ।
ઉદ્ધૃતૌ ભવતિ કસ્ય વા ભુવઃ શ્રીવરાહમપહાય યોગ્યતા

શાસને ઽપિ ગુરુણિ વ્યવસ્થિતં કૃત્યવસ્તુષુ નિયુઙ્ક્ષ્વ કામતઃ ।
ત્વત્પ્રયોજનઘનં ધનઞ્જયાદન્ય એવ ઇતિ માં ચ માવગાઃ

યસ્તવેહ સવને ન ભૂપતિઃ કર્મ કર્મકરવત્કરિષ્યતિ ।
તસ્ય નેષ્યતિ વપુઃ કબન્ધતાં બન્ધુરેવ જગતાં સુદર્શનઃ

ઇત્યુદીરિતગિરં નૃપસ્ત્વયિ શ્રેયસિ સ્થિતવતિ સ્થિરા મમ ।
સર્વસમ્પદિતિ શૌરિમુક્તવાનુદ્વહન્મુદમુદસ્થિત ક્રતૌ

આનનેન શશિનઃ કલાં દધદ્દર્શનક્ષયિતકામવિગ્રહઃ ।
આપ્લુતઃ સ વિમલૈર્જલૈરભૂદષ્ટમૂર્તિધરમૂર્તિરષ્ટમી

તસ્ય સાંખ્યપુરુષેણ તુલ્યતાં બિભ્રતઃ સ્વયમકુર્વતઃ ક્રિયાઃ ।
કર્તૃતા તદુપલમ્ભતો ઽભવદ્વૃત્તિભાજિ કરણે યથર્ત્વિજિ

શબ્દિતામનપશબ્દમુચ્ચકૈર્વાક્યલક્ષણવિદો ઽનુવાક્યયા ।
યાજ્યયા યજનકર્મિણો ઽત્યજન્દ્રવ્યજાતમપદિશ્ય દેવતામ્

સપ્તમભેદકરકલ્પિતસ્વરં સામ સામવિદસઙ્ગમુજ્જગૌ ।
તત્ર સૂનૃતગિરશ્ચ સૂરયઃ પુણ્યમૃગ્યજુષમધ્યગીષત

બદ્ધદર્ભમયકાઞ્ચિદામયા વીક્ષિતાનિ યજમાનજાયયા ।
શુષ્મણિ પ્રણયનાદિસંસ્કૃતે તૈર્હવીંષિ જુહવાંબભૂવિરે

નાઞ્ઞ્જસા નિગદિતું વિભક્તિભિર્વ્યક્તિભિશ્ચ નિખિલાભિરાગમે ।
તત્ર કર્મણિ વિપર્યણીનમન્ મન્ત્રમૂહકુશલઃ પ્રયોગિણઃ

સંશયાય દધતોઃ સરૂપતા દૂરભિન્નફલયોઃ ક્રિયાં પ્રતિ ।
શબ્દશાસનવિદઃ સમાસયોર્વિગ્રહં વ્યવસસુઃ સ્વરેણ તે

લોલહેતિરસનાશતપ્રભામણ્ડલેન લસતા હસન્નિવ ।
પ્રાજ્યમાજ્યમસકૃદ્વષટ્કૃતં નિર્મલીમસમલીઢ પાવકઃ

તત્ર મન્ત્રપવિતં હવિઃ ક્રતાવશ્નતો ન વપુરેવ કેવલમ્ ।
વર્ણસમ્પદમતિસ્ફુટાં દધન્નામ ચોજ્જ્વલમભૂદ્ધવિર્ભુજઃ

સ્પર્શમુષ્ણમુચિતં દધચ્છિખી યદ્દદાહ હવિરદ્ભુતં ન તત્ ।
ગન્ધતો ઽપિ હુતહવ્યસમ્ભવાદ્દેહિનામદહદોઘમંહસામ્

ઉન્નમન્સપદિ ધૂમ્રયન્દિશઃ સાન્દ્રતાં દધદધઃકૃતામ્બુદઃ ।
દ્યામિયાય દહનસ્ય કેતનઃ કીર્તયન્નિવ દિવૌકસાં પ્રિયમ્

નિર્જિતાખિલમહાર્ણવૌષધિસ્યન્દસારમમૃતં વવલ્ગિરે ।
નાકિનઃ કથમપિ પ્રતીક્ષિતું હૂયમાનમનલે વિષેહિરે

તત્ર નિત્યવિહિતોપહૂતિષુ પ્રોષિતેષુ પતિષુ દ્યુયોષિતામ્ ।
ગુમ્ફિતાઃ શિરસિ વેણયો ઽભવન્ન પ્રફુલ્લસુરપાદપસ્રજઃ

પ્રાશુરાશુ હવનીયમત્ર યત્તેન દીર્ઘમમરત્વમધ્યગુઃ ।
ઉદ્ધતાનધિક મેધિતૌજસો દાનવાંશ્ચ વિબુધાઃ વિજિગ્યિરે

નાપચારમગમન્ક્કચ્ચિત્ક્રિયાઃ સર્વમત્ર સમપાદિ સાધનમ્ ।
અત્યશેરત પરસ્પરં ધિયઃ સત્ત્રિણાં નરપતેશ્ચસંપદઃ

દક્ષિણીયમવગમ્ય પઙ્ક્તિશઃ પઙ્ક્તિપાવનમથ દ્વિજવ્રજમ્ ।
દક્ષિણઃ ક્ષિતિપતિર્વ્યશિશ્રણદ્દક્ષિણાઃ સદસિ રાજસૂયકીઃ

વારિપૂર્વમખિલાસુ સત્ક્રિયાલબ્ધશુદ્ધિષુ ધનાનિ બીજવત્ ।
ભાવિ બિભ્રતિ ફલં મહદ્દ્વિજક્ષેત્રભૂમિષુ નરાધિપો ઽવપત્

કિં નુ ચિત્રમધિવેદિ ભૂપતિર્દક્ષયન્દ્વિજગણાનપૂયત ।
રાજતઃ પુપુવિરે નિરેનસઃ પ્રાપ્ય તે ઽપિ વિમલં પ્રતિગ્રહમ્

સ સ્વહસ્તકૃતચિહ્નશાસનઃ પાકશાસનસમાનશાસનઃ ।
આશશાઙ્કતપનાર્ણવસ્થિતોર્વિપ્રસાદકૃત ભૂયસીર્ભુવઃ

શુદ્ધમશ્રુતિવિરોધિ બિભ્રતં શાસ્ત્રમુજ્જ્વલવર્ણસઙ્કરૈઃ ।
પુસ્તકૈઃ સમમસૌ ગણં મુહુર્વાચ્યમાનમશૃણોદ્દ્વિજન્મનામ્

તત્પ્રણીતમનસામુપેયુષાં દ્રષ્ટુમાહવનમગ્રજન્મનામ્ ।
આતિથેયમનિવારિતાતિથિઃ કર્તુમાશ્રમગુરુઃ સ નાશ્રમત્

મૃગ્યમાણમપિ યદ્દુરાસદં ભૂરિસારમુપનીય તત્સ્વયમ્ ।
આસતાવસરકાઙ્ક્ષિણો બહિસ્તસ્ય રત્નમુપદીકૃતં નૃપાઃ

એક એવ વસુ યદ્દદૌ નૃપસ્તત્સમાપકમતર્ક્યત ક્રતોઃ ।
ત્યાગશાલિનિ તપઃસુતે યયુઃ સર્વપાર્થિવધનાન્યપિ ક્ષયમ્

પ્રીતિરસ્ય દદતો ઽભવત્તથા યેન તત્પ્રિયચિકીર્ષવો નૃપાઃ ।
સ્પર્શિતૈરધિકમાગમન્મુદં નાધિવેશ્મ નિહિતૈરુપાયનૈઃ

યં લઘુન્યપિ લઘૂકૃતાહિતઃ શિષ્યભૂતમશિષત્સ કર્મણિ ।
સસ્પૃહં નૃપતિભિર્નૃપો ઽપરૈર્ગૌરવેણ દદૃશેતરામસૌ

આદ્યકોલતુલિતાં પ્રકમ્પનૈઃ કમ્પિતાં મુહુરનીદૃગાત્મનિ ।
વાચિરોપિતવતામુના મહીં રાજકાય વિષયા વિભેજિરે

આગતાદ્વ્યવસિતેન ચેતસા સત્ત્વસમ્પદવિકારિમાનસઃ ।
તત્ર નાભવદસૌ મહાહવે શાત્રવાદિવ પરાઙ્મુખો ઽર્થિનઃ

નૈક્ષતાર્થિનમવજ્ઞયા મુહુર્યાચિતસ્તુ ન ચ કાલમાક્ષિપત્ ।
નાદિતાલ્પમથ ન વ્યકત્થયદ્દત્તમિષ્ટમપિ નાન્વશેત સઃ

નિર્ગુણો ઽપિ વિમુખો ન ભૂપતેર્દાનશૌણ્ડમનસઃ પુરો ઽભવત્ ।
વર્ષુકસ્ય કિમપઃ કૃતોન્નતેરમ્બુદસ્ય પરિહાર્યમૂષરમ્

પ્રેમ તસ્ય ન ગુણેષુ નાધિકં ન સ્મ વેદ ન ગુણાન્તરં ચ સઃ ।
દિત્સયા તદપિ પાર્થિવો ઽર્થિનં ગુણ્યગુણ્ય ઇતિ ન વ્યજીગણત્

દર્શનાનુપદમેવ કામતઃ સ્વં વનીયકજને ઽધિગચ્છતિ ।
પ્રાર્થનાર્થરહિતં તદાભવદ્દીયતામિતિ વચો ઽતિસર્જને

નાનવાપ્તવસુનાર્ઽથકામ્યતા નાચિકિત્સિતગદેન રોગિણા ।
ઇચ્છતાશિતુમનાશુષા ન ચ પ્રત્યગામિ તદુપેયુષા સદઃ

સ્વાદયન્રસમનેકસંસ્કૃતપ્રાકૃતૈરકૃતપાત્રસઙ્કરૈઃ ।
ભાવશુદ્ધિસહિતૈર્મુદં જનો નાટકૈરિવ બભાર ભોજનૈઃ

રક્ષિતારમિતિ તત્ર કર્મણિ ન્યસ્ય દુષ્ટદમનક્ષમં હરિમ્ ।
અક્ષતાનિ નિરવર્તયત્તદા દાનહોમયજનાનિ ભૂપતિઃ

એક એવ સુસખૈષ સુન્વતાં શૌરિરિત્યભિનયાદિવોચ્ચકૈઃ ।
યૂપરૂપકમનીનમદ્ભુજં ભૂશ્ચષાલતુલિતાઙ્ગુલીયકમ્

ઇત્થમત્ર વિતતક્રમે ક્રતૌ વીક્ષ્ય ધર્મમથ ઘર્મજન્મના ।
અર્ઘદાનમનુચોદિતો વચઃ સભ્યમભ્યધિત શન્તનોઃ સુતઃ

આત્મનૈવ ગુણદોષકોવિદઃ કિં ન વેત્સિ કરણીયવસ્તુષુ ।
યત્તથાપિ ન ગુરૂન્નપૃચ્છસિ ત્વં ક્રમો ઽયમિતિ તત્ર કારણમ્

સ્નાતકં ગુરુમભીષ્ટમૃત્વિજં સંયુજા ચ સહ મેદિનીપતિમ્ ।
અર્ઘભાજ ઇતિ કીર્તયન્તિ ષટ્ તે ચ તે યુગપદાગતાઃ સદઃ

શોભયન્તિ પરિતઃ પ્રતાપિનો મન્ત્રશક્તિવિનિવારિતાપદઃ ।
ત્વન્મખમુખભુવઃ સ્વયમ્ભુવો ભૂભુજશ્ચ પરલોકજિષ્ણવઃ

આભજન્તિ ગુણિનઃ પૃથક્પૃથક્પાર્થ સત્કૃતિમકૃત્રિમામમી ।
એક એવ ગુણવત્તમો ઽથવાપૂજ્ય ઇત્યયમપીષ્યતે વિધિઃ

અત્ર ચૈષ સકલે ઽપિભાતિ માં પ્રત્યશેષગુણબન્ધુરર્હતિ ।
ભૂમિદેવનરદેવસઙ્ગમે પૂર્વદેવરિપુરર્હણાં હરિઃ

મર્ત્યમાત્રમવદીધરદ્ભવાન્મૈનમાનમિતદૈત્યદાનવમ્ ।
અંશ એષ જનતાતિવર્તિનો વેધસઃ પ્રતિજનં કૃતસ્થિતેઃ

ધ્યેયમેકમપથે સ્થિતં ધિયઃ સ્તુત્યમુત્તમમતીતવાક્પથમ્ ।
આમનન્તિ યમુપાસ્યમાદરાદ્ દૂરવર્તિનમતીવ યોગિનઃ

પદ્મભૂરિતિ સૃજઞ્જગદ્રજઃ સત્વમચ્યુત ઇતિ સ્થિતિં નયન્ ।
સંહરન્હર ઇતિ શ્રિતસ્તમસ્રૈધમેષ ભજતિ ત્રિભિર્ગુણૈઃ

સર્વવેદિનમનાદિમાસ્થિતં દેહિનામનુજિઘૃક્ષયા વપુઃ ।
ક્લેશકર્મફલભોગવર્જિતં પુંવિશેષમમુમીશ્વરંવિદુઃ

ભક્તિમન્ત ઇહ ભક્તવત્સલે સન્તતસ્મરણરીણકલ્મષાઃ ।
યાન્તિ નિર્વહણમસ્ય સંસૃતિક્લેશનાટકવિડમ્બનાવિધેઃ

ગ્રામ્યભાવમપહાતુમિચ્છવો યોગમાર્ગપતિતેન ચેતસા ।
દુર્ગમેકમપુનર્નિવૃત્તયે યં વિશન્તિ વશિનં મુમુક્ષવઃ

આદિતામજનનાય દેહિનામન્તતાં ચ દધતે ઽનપાયિને ।
બિભ્રતે ભુવમધઃ સદાથ ચ બ્રહ્મણો ઽપ્યુપરિ તિષ્ઠતે નમઃ

કેવલં દધતિ કર્તૃવાચિનઃ પ્રત્યયાનિહ ન જાતુ કર્મણિ ।
ધાતવઃ સૃજતિસંહૃશાસ્તયઃ સ્તૌતિરત્ર વિપરીતકારકઃ

પૂર્વમેષ કિલ સૃષ્ટવાનપસ્તાસુ વીર્યમનિવાર્યમાદધૌ ।
તચ્ચ કારણમભૂદ્ધિરણ્મયં બ્રહ્મણો ઽસૃજદસાવિદં જગત્

મત્કુણાવિવ પુરા પરિપ્લવૌ સિન્ધુનાથશયને નિષેદુષઃ ।
ગચ્છતઃ સ્મ મધુકૈટભૌ વિભોર્યસ્ય નૈદ્રસુખવિઘ્નતાં ક્ષણમ્

શ્રૌતમાર્ગસુખગાનકોવિદબ્રહ્મષટ્ચરણગર્ભમુજ્જ્વલમ્ ।
શ્રીમુખેન્દુસવિધે ઽપિ શોભતે યસ્ય નાભિસરસીસરોરુહમ્

સત્યવૃત્તમપિ માયિનં જગદ્વૃદ્ધમપ્યુચિતનિદ્રમર્ભકમ્ ।
જન્મ બિભ્રતમજં નવં બુધા યં પુરાણપુરુષં પ્રચક્ષતે

સ્કન્ધધૂનનવિસારિકેસરક્ષિપ્તસાગરમહાપ્લવામયમ્ ।
ઉદ્ધૃતામિવ મુહૂર્તમૈક્ષત સ્થૂલનાસિકવપુર્વસુન્ધરામ્

દિવ્યકેસરિવપુઃ સુરદ્વિષો નૈવ લબ્ધશમમાયુધૈરપિ ।
દુર્નિવારરણકણ્ડુ કોમલૈર્વક્ષ એષ નિરદારયન્નખૈઃ

વારિધેરિવ કરાગ્રવીચિભિર્દિઙ્મતઙ્ગજમુખાન્યભિઘ્નતઃ ।
યસ્ય ચારુનખશુક્તયઃ સ્ફુરન્મૌક્તિકપ્રકરગર્ભતાં દધુઃ

દીપ્તિનિર્જિતવિરોચનાદયં ગાં વિરોચનસુતાદભીપ્સતઃ ।
આત્મભૂરવરજાખિલપ્રજઃ સ્વર્પતેરવરજત્વમાયયૌ

કિં ક્રમિષ્યતિ કિલૈષ વામનો યાવદિત્થમહસન્ન દાનવાઃ ।
તાવદસ્ય ન મમૌ નભસ્તલે લઙ્ઘિતાર્કશશિમણ્ડલઃ ક્રમઃ

ગચ્છતાપિ ગગનાગ્રમુચ્ચકૈર્યસ્ય ભૂધરગરીયસાઙ્ઘ્રિણા ।
ક્રાન્તકન્ધર ઇવાબલો બલિઃ સ્વર્ગભર્તુરગમત્સુબન્ધતામ્

કામતો ઽસ્ય દદૃશુર્દિવૌકસો દૂરમૂરુમલિનીલમાયતમ્ ।
વ્યોમ્નિ દિવ્યસરિદમ્બુપદ્ધતિસ્પર્ધયેવ યમુનૌઘમુત્થિતમ્

યસ્ય કિઞ્ચિદપકર્તુમક્ષમઃ કાયનિગ્રહગૃહીતવિગ્રહઃ ।
કાન્તવક્ત્રસદૃશાકૃતિં કૃતી રાહુરિન્દુમધુનાપિ બાધતે

સમ્પ્રદાયવિગમાદુપેયુષીરેવ નાશમવિનાશિવિગ્રહઃ ।
સ્મર્તુમપ્રતિહતસ્મૃતિઃ શ્રુતીર્દત્ત ઇત્યભવદત્રિગોત્રજઃ

રેણુકાતનયતામુપાગતઃ શાતિતપ્રચુરપત્રસંહતિ ।
લૂનભૂરિભુજશાખમુજ્ઝિતચ્છાયમર્જુનવનં વ્યધાદયમ્

એષ દાશરથિભૂયમેત્ય ચ ધ્વંસિતોદ્ધતદશાનનામપિ ।
રાક્ષસીમકૃત રક્ષિતપ્રજસ્તેજસાધિકવિભીષણાં પુરીમ્

નિષ્પ્રહન્તુમમરેશવિદ્વિષામર્થિતઃ સ્વયમથ સ્વયંભુવા ।
સમ્પ્રતિ શ્રયતિ સૂનુતામયં કશ્યપસ્ય વસુદેવરૂપિણઃ

તાત નોદધિવિલોડનં પ્રતિ ત્વદ્વિનાથ વયમુત્સહામહે ।
યઃ સુરૈરિતિ સુરૌઘવલ્લભો બલ્લવૈશ્ચ જગદે જગત્પતિઃ

નાત્તગન્ધમવધૂય શત્રુભિશ્છાયયા ચ શમિતામરશ્રમમ્ ।
યો ઽભિમાનમિવ વૃત્રવિદ્વિષઃ પારિજાતમુદમૂલયદ્દિવઃ

યં સમેત્ય ચ લલાટલેખયા બિભ્રતઃ સપદિ શંભુવિભ્રમમ્ ।
ચણ્ડમારુતમિવ પ્રદીપવચ્ચેદિપસ્ય નિરવાદ્વિલોચનમ્

યઃ કોલતાં બલ્લવતાં ચ બિભ્રદ્દંષ્ટ્રામુદસ્યાશુ ભુજાં ચ ગુર્વીમ્ ।
મગ્નસ્ય તોયાપદિ દુસ્તરાયાં ગોમણ્ડલસ્યોદ્ધરણં ચકાર

ધન્યો ઽસિ યસ્ય હરિરેષ સમક્ષ એવ દૂરાદપિ ક્રતુષુ યજ્વભિરિજ્યતે યઃ ।
દત્વાર્ઘમત્રભવતે ભુવનેષુ યાવત્સંસારમણ્ડલમવાપ્નુહિ સાધુવાદમ્

ભીષ્મોક્તં તદિતિ વચો નિશમ્ય સમ્યક્ સામ્રાજ્યશ્રિયમધિગચ્છતા નૃપેણ ।
દત્તેર્ઽધે મહતિ મહીભૃતાં પુરો ઽપિ ત્રૈલોક્યે મધુભિદભૂદનર્ઘ એવ