શિશુપાલવધ · અધ્યાય 13

યમુનામતીતમથ શુશ્રુવાનમુમું તપસસ્તનૂજ ઇતિ નાધુનોચ્યતે ।
સ યદાચલન્નિજપુરાદહર્નિશં નૃપતેસ્તદાદિ સમચારિ વાર્તયા

યદુભર્તુરાગમનલબ્ધજન્મનઃ પ્રમદાદમાનિવ પુરે મહીયસિ ।
સહસા તતઃ સ સહિતો ઽનુજન્મભિર્વસુધાધિપો ઽભિમુખમસ્યનિર્યયૌ

રભસપ્રવૃત્તકુરુચક્રદુન્દુભિધ્વનિભિર્જનસ્ય બધિરીકૃતશ્રુતેઃ ।
સમવાદિ વક્તૃભિરભીષ્ટસઙ્કથાપ્રકૃતાર્થશેષમથ હસ્તસંજ્ઞયા

અપદાન્તરં ચ પરિતઃ ક્ષિતિક્ષિતામપતન્દ્રુતભ્રમિતહેમનેમયઃ ।
જવિમારુતાઞ્ચિતપરસ્પરોપમક્ષિતિરેણુકેતુવસનાઃ પતાકિનઃ

દ્રુતમધ્વનન્નુપરિ પાણિવૃત્તયઃ પણવા ઇવાશ્વચરણક્ષતા ભુવઃ ।
નનૃતુશ્ચ વારિધરધીરવારણધ્વનિહૃષ્ટકૂજિતકલાઃ કલાપિનઃ

વ્રજતોરપિ પ્રણયપૂર્વમેકતામસુરારિપાણ્ડુસુતસૈન્યયોસ્તદા ।
રરુષે વિષાણિભિરનુક્ષણંમિથો મદમૂઢબુદ્ધિષુ વિવેકિતા કુતઃ?

અવલોક એવ નૃપતેઃ સ્મ દૂરતો રભસાદ્રથાદવતરીતુમિચ્છતઃ ।
અવતીર્ણવાન્પ્રથમમાત્મના હરિર્વિનયં વિશેષયતિ સમ્ભ્રમેણ સઃ

વપુષા પુરાણપુરુષઃ પુરઃ ક્ષિતૌ પરિપુઞ્જ્યમાનપૃથુહારયષ્ટિના ।
ભુવનૈર્નતો ઽપિ વિહિતાત્ત્મગૌરવઃ પ્રણનામ નામ તનયં પિતૃષ્વસુઃ

મુકુટાંશુરઞ્જિતપરાગમગ્રતઃ સ ન યાવદાપ શિરસા મહીતલમ્ ।
ક્ષિતિપેન તાવદનપેક્ષિતક્રમં ભુજપઞ્જરેણ રભસાદગૃહ્યત

ન મમૌ કપાટતટવિસ્તૃતં તનૌ મુરવૈરિમવક્ષ ઉરસિ ક્ષમાભુજઃ ।
ભુજયોસ્તથાપિ યુગલેન દીર્ઘયોર્વિકટીકૃતેન પરિતો ઽભિષસ્વજે

ગતયા નિરન્તરનિવાસમધ્યુરઃ પરિનાભિ નૂનમવમુચ્ય વારિજમ્ ।
કુરરાજનિર્દય નિપીડનાભયાન્મુખમધ્યરોહિ મુરવિદ્વિષઃ શ્રિયા

શિરસિ સ્મ જિઘ્રતિ સુરારિબન્ધને છલવામનં વિનયવામનં તદા ।
યશસેવ વીર્યવિજિતામરદ્રુમપ્રસવેન વાસિતશિરોરુહે નૃપઃ

સુખવેદનાહૃષિતરોમકૂપયા શિથિલીકૃતે ઽપિ વસુદેવજન્મનિ ।
કુરુભર્તુરઙ્ગલતયા ન તત્યજે વિકસત્કદમ્બનિકુરમ્બચારુતા

ઇતરાનપિ ક્ષિતિભુજો ઽનુજન્મનઃ પ્રમનાઃ પ્રમોદપરિફુલ્લચક્ષુષઃ ।
સ યથોચિતં જનસભાજનોચિતઃ પ્રસભોદ્ધૃતાસુરસભો ઽસભાજયત્

સમપેત્ય તુલ્યમહસઃ શિલાઘનાન્ઘનપક્ષદીર્ઘતરબાહુશાલિનઃ ।
પરિશિશ્લિષુઃ ક્ષિતિપતીન્ક્ષિતીશ્વરાઃ કુલિશાત્પરેણ ગિરયો ગિરીનિવ

ઇભકુમ્ભતુંઙ્ગકઠિનેતરેતરસ્તનભારદૂરવિનિવારિતોદરાઃ ।
પરિફુલ્લગણ્ડફલકાઃ પરસ્પરં પરિરેભિરે કુકુરકૌરવસ્ત્રિયઃ

રથવાજિપત્તિકરિણીસમાકુલં તદનીકયોઃ સમગત દ્વયં મિથઃ ।
દધિરે પૃથક્કરિણ એવ દૂરતો મહતાં હિ સર્વમથવા જનાતિગમ્

અધિરુહ્યતામિતિ મહીભૃતોદિતઃ કપિકેતુનાર્પિતકરો રથં હરિઃ ।
અવલમ્બિતૈલવિલપાણિપલ્લવઃ શ્રયતિ સ્મ મેઘમિવ મેઘવાહનઃ

રથમાસ્થિતસ્ય ચ પુરાભિવર્તિનસ્તિસૃણાં પુરામિવ રિપોર્મુરદ્વિષઃ ।
અથ ધર્મમૂર્તિરનુરાગભાવિતઃ સ્વયમાદિત પ્રવયણં પ્રજાપતિઃ

શનકૈરથાસ્ય તનુજાલકાન્તરસ્ફુરિતક્ષપાકરકરોત્કરાકૃતિ ।
પૃથુફેનકૂટમિવ નિમ્નગાપતેર્મરુતશ્ચ સૂનુરઘુવત્પ્રકીર્ણકમ્

વિકસત્કલાયકુસુમાસિતદ્યુતેરલઘૂડુપાણ્ડુ જગતામધીશિતુઃ ।
યમુનાહ્રદોપરિગહંસમણ્ડલદ્યુતિજિષ્ણુ જિષ્ણુરભૃતોષ્ણવારણમ્

પવનાત્મજેન્દ્રસુતમધ્યવર્તિના નિતરામરોચિ રુચિરેણ ચક્રિણા ।
દધતેવ યોગમુભયગ્રહાન્તરસ્થિતિકારિતં દુરુધરાખ્યમિન્દુના

વશિનં ક્ષિતેરયનયાવિવેશ્વરં નિયમો યમશ્ચ નિયતં યતિં યથા ।
વિજયશ્રિયા વૃતમિવાર્કમારુતાવનુસસ્રતુસ્તમથ દસ્રયોઃ સુતૌ

મુદિતૈસ્તદેતિ દિતિજન્મનાંરિપાવવિનીયસમ્ભ્રમવિકાસિભક્તિભિઃ ।
ઉપસેદિવદ્ભિરુપદેષ્ટરીવ તૈર્વવૃતે વિનીતમવિનીતશાસિભિઃ

ગતયોરભેદમિતિ સૈન્યયોસ્તયોરથ ભાનુતજહ્નુતનયામ્ભસોરિવ ।
પ્રતિનાદિતામરવિમાનમાનકૈર્નિતરાં મુદા પરમયેવ દધ્વને

મખમાક્ષિતું ક્ષિતિપતેરુપેયુષાં પરિતઃ પ્રકલ્પિતનિકેતનં બહિઃ ।
ઉપરુધ્યમાનમિવ ભૂભૃતાં બલૈઃ પુટભેદનં દનુસુતારિરૈક્ષત

પ્રતિનાદપૂરિતદિગન્તરઃ પતન્પુરગોપુરં પ્રતિ સ સૈન્યસાગરઃ ।
રુરુચે હિમાચલગુહામુખોન્મુખઃ પયસાં પ્રવાહ ઇવ સૌરસૈન્ધવઃ

અસકૃદ્ગૃહીતબહુદેહસમ્ભવસ્તદસૌ વિભક્તનવગોપુરાન્તરમ્ ।
પુરુષઃ પુરં પ્રવિશતિ સ્મ પઞ્ચભિઃ સમમિન્દ્રિયૈરિવ નરેન્દ્રસૂનુભિઃ

તનુભિસ્ત્રિનેત્રનયનાનવેક્ષિતસ્મરવિગ્રહદ્યુતિભિરદ્યુતન્નરાઃ ।
પ્રમદાશ્ચ યત્ર ખલુ રાજયક્ષ્મણઃ પરતો નિશાકરમનોરમૈર્મુખૈઃ

અવલોકનાય સુરવિદ્વિષાં દ્વિષઃ પટહપ્રણાદવિહિતોપહૂતયઃ ।
અવધીરિતાન્યકરણીયસત્વરાઃ પ્રતિરથ્યમીયુરથ પૌરયોષિતઃ

અભિવીક્ષ્ય સામિકૃતમણ્ડનં યતીઃ કરરુદ્ધનીવિગલદંશુકાઃ સ્ત્રિયઃ ।
દધિરે ઽધિભિત્તિ પટહપ્રતિસ્વનૈઃ સ્ફુટમટ્ટહાસમિવ સૌધપઙ્ક્ત્યઃ

રભસેન હારપદદન્તકાઞ્ચયઃ પ્રતિમૂર્ધજં નિહિતકર્ણપૂરકાઃ ।
પરિવર્તિતામ્બરયુગાઃ સમાપતન્વલયીકૃતશ્રવણપૂરકાઃ સ્ત્રિયઃ

વ્યતનોદપાસ્ય ચરણં પ્રસાધિકાકરપલ્લવાદ્રસવશેન કાચન ।
દ્રુતયાવકૈકપદચિત્રિતાવનિં પદવીં ગતેવ ગિરિજા હરાર્ધતામ્

વ્યચલન્વિશઙ્કટકટીરકસ્થલીશિખરસ્ખલન્મુખરમેખલાકુલાઃ ।
ભવનાનિ તુઙ્ગતપનીયસંક્રમક્રમણક્વણત્કનકનૂપુરાઃ સ્ત્રિયઃ

અધિરુક્મમન્દિરગવાક્ષમુલ્લસત્સદૃશો રરાજ મુરજિદ્દિદૃક્ષયા ।
વદનારવિન્દમુદયાદ્રિકન્દરાવિવરોદરસ્થતમિવેન્દુમણ્ડલમ્

અધિરૂઢયા નિજનિકેતમુચ્ચકૈઃ પવનાવધૂતવસનાન્તયૈકયા ।
વિહિતોપશોભમુપયાતિ માધવે નગરં વ્યરોચત પતાકયેવ તત્

કરયુગ્મપદ્મમુકુલાપવર્જિતૈઃ પ્રતિવેશ્મ લાજકુસમૈરવાકિરન્ ।
અવદીર્ણશુક્તિપુટમુક્તમૌક્તિકપ્રકરૈરિવ પ્રિયરથાઙ્ગમઙ્ગનાઃ

હિમમુક્તચન્દ્રરુચિરઃ સપદ્મકો મદયન્દ્વિજાઞ્જનિતમીનકેતનઃ ।
અભવત્પ્રસાદિતસુરો મહોત્સવઃ પ્રમદાજનસ્ય સ ચિરાય માધવઃ

ધરણીધરેન્દ્રહિતુર્ભયાદસૌવિષમેક્ષણઃ સ્ફુટમમૂર્ન પશ્યતિ ।
મદનેનવીતભયમિત્યધિષ્ઠિતાઃ ક્ષણમીક્ષતે સ્મ સ પુરોવિલાસિનીઃ

વિપુલેન સાગરશયસ્યકુક્ષિણા ભુવનાનિ યસ્ય પપિરે યુગક્ષયે ।
મદવિભ્રમાસકલયા પપે પુનઃ સ પુરસ્ત્રિયૈકતમયૈકયા દૃશા

અધિકોન્નમદ્ઘનપયોધરં મુહુઃ પ્રચલત્કલાપિકલશઙ્ખકસ્વના ।
અભિકૃષ્ણમઙ્ગુલિમુખેન કાચન દ્રુતમેકકર્ણવિવરં વ્યઘટ્ટયત્

પરિપાટલાબ્જદલચારુણાસકૃચ્ચલિતાઙ્ગુલીકિસલયેન પાણિના ।
સશિરઃપ્રકમ્પમપરા રિપું મધોરનુદીર્ણવર્ણનિભૃતાર્થમાહ્વયત્

નલિનાન્તિકોપહિતપલ્લવશ્રિયા વ્યવધાય ચારુ મુખમેકપાણિના ।
સ્ફુરિતાઙ્ગુલીવિવરનિઃસૃતોલ્લસદ્દશનપ્રભાઙ્ગુરમજૃમ્ભતાપરા

વલયાર્પિતાસિતમહોપલપ્રભાબહુલીકૃતપ્રતનુરોમરાજિના ।
હરિવીક્ષણાક્ષણિકચક્ષુષાન્યયા કરપલ્લવેન ગલદમ્બરં દધે

નિજસૌરભભ્રમિતભૃઙ્ગપક્ષતિવ્યજનાનિલક્ષયિતઘર્મવારિણઃ ।
અભિશૌરિ કાચિદનિમેષદૃષ્ટિના પુરદેવતેવ વપુષા વ્યભાવ્યત

અભિયાતિ નઃ સતૃષ એવ ચક્ષુષો હરિરિત્યખિદ્યત નિતમ્બિનીજનઃ ।
ન વિવેદ યઃ સતતમેનમીક્ષતે ન વિતૃષ્ણતાં વ્રજતિ ખલ્વસાવપિ

અકૃતસ્વસદ્મગમનાદરઃ ક્ષણં લિપિકર્મનિર્મિત ઇવ વ્યતિષ્ઠત ।
ગતમચ્યુતેન સહ શૂન્યતાં ગતઃ પ્રતિપાલયન્મન ઇવાઙ્ગનાજનઃ

અલસૈર્મદેન સુદૃશઃ શરીરકૈઃ સ્વગૃહાન્પ્રતિ પ્રતિયયુઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
અલઘુપ્રસારિત વિલોચનાઞ્જલિદ્રુતપીતમાધવરસૌઘનિર્ભરૈઃ

નવગન્ધવારિવિરજીકૃતાઃ પુરો ઘનધૂપધૂમ કૃતરેણુવિભ્રમાઃ ।
પ્રચુરોદ્ધતધ્વજવિલમ્બિવાસસઃ પુરવીથયો ઽથ હરિણાતિપેતિરે

ઉપનીય બિન્દુસરસો મયેન યા મણિદારુ ચારુ કિલ વાર્ષપર્વણમ્ ।
વિદધે ઽવધૂતસુરસદ્મસમ્પદં સમુપાસદત્સપદિ સંસદં સ તામ્

અધિરાત્રિ યત્ર નિપતન્નભોલિહાં કલધૌતધૌતશિલાવેશ્મનાં રુચૌ ।
પુનરપ્યવાપદિવ દુગ્ધવારિધિક્ષણગર્ભવાસમનિદાઘદીધિતિઃ

લયનેષુ લોહિતકનિર્મિતા ભુવઃ શિતિરત્નરશ્મિહરિતીકૃતાન્તરાઃ ।
જમદગ્નિસૂનુપિતૃતર્પણીરપોવહતિ સ્મ યા વિરલશૈવલા ઇવ

વિશદાશ્મકૂટઘટિતાઃ ક્ષપાકૃતઃ ક્ષણદાસુ યત્ર ચ રુચેકતાં ગતાઃ ।
ગૃહપઙ્ક્તયશ્ચિરમતીયિરે જનૈસ્તમસીવ હસ્તપરિમર્શસૂચિતાઃ

નિલયેષુનક્તમસિતાશ્મનાં ચયૈર્બિસિનીવધૂપરિભવસ્પુટાગસઃ ।
મુહરત્રસદ્ભિરપિ યત્ર ગૌરવાચ્છશલાઞ્છનાંશવ ઉપાંશુ જધ્નિરે

સુખિનઃ પુરો ઽભિમુખતામુપાગતૈઃ પ્રતિમાસુ યત્ર ગૃહરત્નભિત્તિષુ ।
નવસઙ્ગમૈરબિભરુઃ પ્રિયાજનૈઃ પ્રમદં ત્રપાભરપરાઙ્મુખૈરપિ

તૃણવાઞ્છયા મુહુરવાઞ્ચિતાનનાન્નિચયેષુ યત્ર હરિતાશ્મવેશ્મનામ્ ।
રસનાગ્રલગ્નકિરણાઙ્કુરાઞ્જનો હરિણાન્ગૃહીતકવલાનિવૈક્ષત

વિપુલાલવાલભૃતવારિદર્પણપ્રતિમાગતૈરભિવિરેજુરાત્મભિઃ ।
યદુપાન્તિકેષુ દધતો મહીરુહઃ સપલાશરાશિમિવ મૂલસંહતિમ્

ઉરગેન્દ્રમૂર્ધરુહરત્નસન્નિધેર્મુહુરુન્નતસ્ય રસિતૈઃ પયોમુચઃ ।
અભવન્યદઙ્ગણભુવઃ સમુચ્છ્વસન્નવવાલવાયજમણિસ્થલાઙ્કુરાઃ

નલિની નિગૂઢસલિલા ચ યત્ર સા સ્થલમિત્યધઃ પતતિ યા સુયોધને ।
અનિલાત્મજપ્રહસનાકુલાખિલક્ષિતિપક્ષયાગમનિમિત્તતાં યયૌ

હસિતું પરેણ પરિતઃ પરિસ્ફુરત્કરવાલકોમલરુચાવુપેક્ષિતૈઃ ।
ઉદકર્ષિ યત્ર જલશઙ્કયા જનૈર્મુહુરિન્દ્રનીલભુવિ દૂરમમ્બરમ્

અભિતઃ સદો ઽથ હરિપાણ્ડવૌ રથાદમલાંશુમણ્ડલસમુલ્લસત્તનૂ ।
અવતેરતુર્નયનનન્દનૌ નભઃ શશિભાર્ગવાવુદયપર્વતાદિવ

તદલક્ષ્યરત્નમયકુડ્યમાદરાદભિધાતરીત ઇત ઇત્યથો નૃપે ।
ધવલાશ્મરશ્મિપટલાવિભાવિતપ્રતિહારમાવિશદસૌ સદઃ શનૈઃ

નવહાટકેષ્ટકચિતં દદર્શ સ ક્ષિતિપસ્ય પસ્ત્યમથ તત્ર સંસદિ ।
ગગનસ્પૃશાં મણિરુચાં ચયેન યત્સદનાન્યુદયસ્મયત નાકિનામપિ

ઉદયાદ્રિમૂર્ધ્નિ યુગપચ્ચકાસતોર્દિનનાથપૂર્ણશશિનોરસમ્ભવામ્ ।
રુચિમાસને રુચિરધામ્નિ બિભ્રતાવલઘુન્યથ ન્યષદતાં નૃપાચ્યુતૌ

સુતરાં સુખેન સકલક્લમચ્છિદા સનિદાધમઙ્ગમિવ માતરિશ્વના ।
યદુનન્દનેન તદુદન્વતઃ પયઃ શસિનેવ રાજકુલમાપ નન્દથુમ્

અનવદ્યવાદ્યલયગામિ કોમલં નવગીતમપ્યનવગીતતાં દધત્ ।
સ્ફુટસાત્વિકાઙ્ગિકમનૃત્યદુજ્જ્વલં સવિલાસલાસિકવિલાસનીજનઃ

સકલે ચ તત્ર ગૃહમાગતે હરૌ નગરે ઽપ્યકાલમહમાદિદેશ સઃ ।
સતતોત્સવં તદિતિ નૂનન્મુન્મુદો રભસેન વિસ્મૃતમભૂન્મહીભૃતઃ

હરિરાકુમારમખિલાભિધાનવિત્સ્વજનસ્ય વાર્તમયમયમન્વયુઙ્ક્ત ચ ।
મહતીમપિ શ્રિયમવાપ્ય વિસ્મયઃ સુજનો ન વિસ્મરતિ જાતુ કિઞ્ચન

મર્ત્યલોકદુરવાપમવાપ્તરસોદયં નૂતનત્વમતિરિક્તતયાનુપદં દધત્ ।
શ્રીપતિઃ પતિરસાવવનેશ્ચ પરસ્પરં સઙ્કથામૃતમનેકમસિસ્વદતામમુભૌ