શિશુપાલવધ · અધ્યાય 12

ઇત્થં રથાશ્વેભનિષાદિનાં પ્રગે ગણો નૃપાણામથ તોરણાદ્બહિઃ ।
પ્રસ્થાનકાલક્ષમવેષકલ્પનાકૃતક્ષણક્ષેપમુદૈક્ષતાચ્યુતમ્

સ્વક્ષં સુપત્રં કનકોજ્વલદ્યુતિં જવેન નાગાઞ્જિતવન્તમુચ્ચકૈઃ ।
આરુહ્ય તાર્ક્ષ્ય નભસીવ ભૂતલે યયાવનુદ્ઘાતમુખેન સો ઽધ્વના

હસ્તસ્થિતાખણ્ડિતચક્રશાલિનં દ્વજેન્દ્રકાન્તં શ્રિતવક્ષસં શ્રિયા ।
સત્યાનુરક્તં નરકસ્ય જિષ્ણવો ગુણૈર્નૃપાઃ શાઙ્ગિણમન્યયાસિષુઃ

શુક્લૈઃ સતારૈર્મુકુલીકૃતૈઃ સ્થૂલૈઃ કુમુદ્વતીનાં કુમુદાકરૈરિવ ।
વ્યુષ્ટં પ્રયાણં ચ વિયોગવેદનાવિદૂનનારીકમભૂત્સમં તદા

ઉત્ક્ષિપ્તગાત્રઃ સ્મ વિડમ્બયન્નભઃ સમુત્પતિષ્યન્તમગેન્દ્રમુચ્ચકૈઃ ।
આકુઞ્ચિતપ્રોહનિરૂપિતક્રમં કરેણુરારોહયતે નિષાદિનમ્

સ્વૈરં કૃતાસ્ફાલનલલિતાન્પુરઃ સ્ફુરત્નૂન્દર્શિતલાઘવક્રિયાઃ ।
વઙ્ગાવલગ્નૈકસવલ્ગપાણયસ્તુરઙ્ગમાનારુરુહુસ્તુરઙ્ગિણઃ

અહ્નાય યાવન્ન ચકાર ભૂયસે નિષેદિવાનાસનબન્ધમધ્વને ।
તીવ્રોત્થિતાસ્તાવદસહ્યરંહસો વિશૃઙ્ખલં શૃઙ્ખલકાઃ પ્રતસ્થિરે

ગણ્ડોજ્વલામુજ્જ્વનાભિચક્રયા વિરાજમાનાં નવયોદરશ્રિયા ।
કશ્ચિત્સુખં પ્રાપ્તુમનાઃ સુસારથી રથીં યુયોજાધિધુરાં વધૂમિવ

ઉત્થાતુમિચ્છન્વિધૃતઃ પુરો બલાન્નિધીયમાને ભરભાજિ યન્ત્રકે ।
અર્ધોજ્ઝિતોદ્ગારવિઝર્ઝરસ્વરઃ સ્વનામ નિન્યે રવણઃ સ્ફુટાર્થતામ્

નસ્યાગૃહીતો ઽપિ ધુવન્વિષાણયોર્યુગં સસૂત્કારવિવર્તિતત્રિકઃ ।
ગોણીં જનન સ્મ નિધાતુમુદ્ધૃતામનુક્ષણં નોક્ષતરઃ પ્રતીચ્છતિ

નાનાવિધાવિષ્કૃસામજસ્વરઃ સહસ્રવર્ત્મા ચપલૈર્દુરધ્યયઃ ।
ગાન્ધર્વભૂય્ષ્ઠતયા સમાનતાં સ સામવેદસ્ય દધૌ બલોદધિઃ

પ્રત્યન્યનાગં ચલ્તસ્તરાવતા નિરસ્ય કુણ્ઠં દધતાન્યમઙ્કુશમ્ ।
મૂર્ધાનમૂર્ધ્વાયતદન્તમણ્ડલં ધુવન્નરોધિ દ્વિરદાં નિષાદિના

સમૂર્ચ્છદુચ્છૃઙ્ખલશઙ્ખનિસ્વનઃ સ્વનઃ પ્રયાતે પટહસ્ય શાર્ઙ્ગિણિ ।
સ્વાનિનિન્યે નિતરાં મહાન્ત્યપિ વ્યથાં દ્વયેષામપિ મેદિનીઘૃતામ્

કાલીયકક્ષોદવિલેપનશ્રિયં દિશદ્દિશમુલ્લસદંશુમદ્દ્યુતિ ।
ખાતં ખુરૈમુદ્ગભુજાં વિપપ્રતે ગિરેરધઃ કાઞ્ચનભૂમિજં રજઃ

મન્દ્રૈગજાનાં રથમણ્ડલસ્વનૈર્નિજુહ્નુવે તાદૃશમેવ બૃંહિતમ્ ।
તારૈર્બભૂવે પરભાગલાભતઃ પરિશ્ફુટૈસ્તેષુ તુરઙ્ગહેષિતૈઃ

અન્વેતુકામો ઽવમતાઙ્ગુશગ્રહસ્તિરોગતં સાઙ્ગુશમુદ્વહઞ્શિરઃ ।
સ્થૂલોચ્ચયેનાગમદન્તિકગતાં ગજો ઽગ્રયાતાગ્રકરઃ કરેણુકામ્

યન્તો ઽસ્પૃશન્તશ્ચરણૈરિવાવનિં જવાત્પ્રકીર્ણૈરભિતઃ પ્રકીર્ણકૈઃ ।
અદ્યાપિ સેનાતુરગાઃ સવિસ્મયૈરલૂનપક્ષા ઇવ મેનિરે જનૈઃ

ઋજ્વીર્દધાનૈરવતત્ય કન્ધરાશ્ચલાવચૂડાઃ કલાઘર્ઘરરારવૈઃ ।
ભૂમિર્મહત્યપ્યવિલમ્બિતક્રમં ક્રમેલકૈસ્તક્ષણમેવ ચિચ્છિદે

તૂર્ણ પ્રણેત્રા કૃતનાદમુચ્ચકૈઃ પ્રણોદિતં વેસરયુગ્મધ્વનિ ।
આત્મીયનેમિક્ષતસાન્દ્રમેદિનીરજશ્ચયાક્રાન્તભયાદિવાદ્રવત્

વ્યાવૃત્તવક્ત્રૈરખિલૈશ્ચમૂચરૈર્વ્રજિદ્ભિરેવ ક્ષણમીક્ષિતાનનાઃ ।
વલ્ગદ્ગરીયઃસ્તનકમ્પ્રકઞ્ચુકં યયુસ્તુરઙ્ગાધિરુહો ઽવરોધિકાઃ

પાદૈઃ પુરઃ કૂબરિણાં વિદારિતાઃ પ્રકામમાક્રાન્તતલાસ્તતો ગજૈઃ ।
ભગ્નોન્નતાનન્તરપૂરિતાન્તરા બભુર્ભુવઃ કૃષ્ટસમીકૃતા ઇવ

દુર્દુન્તમુપકૃત્ય નિરસ્તસાદિનં સહાસહાકારમલોકયજ્જનઃ ।
પર્યાણતઃ સ્રસ્તમુરોવિલમ્બિનસ્તુરઙ્ગમં પ્રદ્રુતમેકયા દિશા

ભૂભૃદ્ભિરપ્યસ્ખલિતાઃ ખલૂન્નતૈરપ્યપહ્નવાના સરિતઃ પૃથૂરપિ ।
અન્વર્થસંજ્ઞયૈવ પરં ત્રિમાર્ગગા યયાવસંખ્યૈઃ પથિભિશ્ચમૂરસૌ

ત્રસ્તૌ સમાસન્નકરેણુસૂત્કૃતાન્નિયન્તરિ વ્યાકુલમુક્તરજ્જુકે ।
ક્ષિપ્તાવરોધાઙ્ગનમુત્પથેન ગાં વિલઙ્ઘ્ય લઘ્વીં કરભૌ બભઞ્જતુઃ

સ્રસ્તાઙ્ગસન્ધૌ વિગતાશાપાટવે રુજા નિકામં વિકલીકૃતે રથે ।
આપ્તેન તત્ક્ષણા ભિષજેવ તત્ક્ષણં પ્રચક્રમે લઙ્ઘનપૂર્વકઃ ક્રમઃ

ધૂર્ભઙ્ગસંક્ષોભવિદારિતોષ્ટ્રિકા ગલન્મધુપ્લાવિતદૂરવર્ત્મનિ ।
સ્થાણૌ નિષઙ્ગિણ્યનસિ ક્ષણં પુરઃ શુશોચ લાભાય કૃતક્રયો વણિક્

ભેરિભિરાક્રુષ્ટમહાગુહામુખો ધ્વજાંશુકૈસ્તર્જિતકન્દલીવનઃ ।
ઉત્તઙ્ગમાતઙ્ગજિતાલઘૂપલો બલૈઃ સ પશ્ચાત્કિયતે સ્મ ભૂધરઃ

વન્યેભદાનાનિલગન્ધદદુર્ધુરાઃ ક્ષણં તરુચ્છેદવિનોદિતક્રુધઃ ।
વ્યાલદ્વિપા યન્તૃભિરુન્મતિષ્ણવઃ કથંચિદીરાદપનયેન નિન્યિરે

તૈર્વજયન્તીવનરાજિરાજિભિર્ગિરિપ્રતિચ્છન્દમહામતઙ્ગજૈઃ ।
બહ્વ્યઃ પ્રસર્પજ્જનતાનાનદીશતૈર્ભુવો બલૈરન્તરાયામબભૂવિરે

તસ્થેમુહૂર્ત હરિણીવિલોચનૈઃ સદૃશિ દૃષ્ટ્વા નયનાનિ યોષિતામ્ ।
ત્વાથ સત્રાસમનેકવિભ્રમક્રિયાવિકારાણિ મૃગૈઃ પલાય્યત

નિમ્નાનિ દુઃખાદવતાર્ય સાદિભિઃ સયત્નમાકૃષ્ટકશાઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
ઉત્તેરુરુત્તાલખુરારવં દ્રુતાઃ શ્લથીકૃતપ્રગ્રહમર્વતાં વ્રજાઃ

અધ્યધ્વમારૂઢવતૈવ કેનચિત્પ્રતીક્ષમાણેન જનં મુહુર્ધૃતઃ ।
દાક્ષ્યં હિ સદ્યઃ ફલદં યદગ્રતશ્ચખાદ દાસેરયુવા વનાવલીઃ

શૌરેઃ પ્રતાપોપનતૈરિતસ્તતઃ સમાગતૈઃ પ્રશ્રયનમ્રમૂર્તિભિઃ ।
એકાતપત્રા પૃથિવીભૃતાં ગણૈરભૂદબહુચ્છાત્રતયા પતાકિની

આગચ્છતો ઽનૂચિગજસ્ય ઘણ્ડયોઃ સ્વનં સમાપકર્ણ્ય સમાકુલાઙ્ગનાઃ ।
દૂરાપવર્તિતભારવાહણાઃ પથો ઽપસ્રુસ્ત્વરિતં ચમૂચરાઃ

ઓજસ્વિવર્ણોજ્વલવૃત્તશાલિનઃ પ્રસાદિનો ઽનુજ્ઝિત ગોત્રસંવિદઃ ।
શ્લોકાનુપેન્દ્રસ્ય પુરઃ સ્મ ભૂયસો ગુણાન્સમુદ્દિશ્ય પઠન્તિ વન્દિનઃ

નિઃશ્શેષમાક્રાન્તમહીતલો જલૈશ્ચલન્સમુદ્રો ઽપિ સમુજ્ઝતિ સ્થિતિમ્ ।
ગ્રામેષુ સૈન્યૈરકરોદવારિતૈઃ કિમવ્યવસ્થાં ચલિતો ઽપિ કેશવઃ

કોશાતકીપુષ્પગુલુચ્છકાન્તિભિર્મુખૈર્વિનિદ્રોલ્બણબાણચક્ષુષઃ ।
ગ્રામીણવધ્વસ્તમલક્ષિતા જનૈશ્ચિરં મૃતાનામુપરિ વ્યલોકયન્

ગોષ્ઠેષુ ગોષ્ઠીકૃતમણ્ડલાસનાન્સનાદમુત્થાય મુહુઃ સ વલ્ગતઃ ।
ગ્રામ્યાનપશ્યત્કપિશં પિપાસતઃ સ્વગોત્રસઙ્કીર્તનભાવિતાત્મનઃ

પશ્યન્કૃતાર્થૈરપિ વલ્લવીજનો જનાધિનાથં ન યયૌ વિતૃષ્ણતામ્ ।
એકાન્તમૌગ્ધ્યાનવબુદ્ધવિભ્રમૈઃ પ્રસિદ્ધવિસ્તારગુણૈર્વિલોચનૈઃ

પ્રીત્યા નિયુક્તાંલ્લિહતી સ્તનન્ધયાન્નિગૃહ્ય પારીમુભયેન જાનુનોઃ ।
વર્ધિષ્ણુધારાધ્વનિ રોહિણીઃ પયશ્ચિરં નિદધૌ દુહતઃ સ ગોદુહઃ

અભ્યાજતો ઽભ્યાગતતૂર્ણતર્ણકાન્નિર્યાણહસ્તસ્ય પુરોદુધુક્ષતઃ ।
વર્ગાદ્ગવાં હુંકૃતિચારુ નિર્યતીમરિર્મધોરૈક્ષત ગોમતતલ્લિકામ્

સ વ્રીહિણાં યાવદપાસિતું ગતાઃ શુકાન્મૃગૈસ્તાવદુપદ્રુતશ્રિયામ્ ।
કૈદારિકાણામભિતઃ સમાકુલાઃ સહાસમાલોકયતિ સ્મ ગોપિકાઃ

વ્યેદ્ધુમસ્માનવધાનતઃ પુરા ચલત્યસવિત્યુપકર્ણયન્નસૌ ।
ગીતાનિ ગોપ્યાઃ કલમં મૃગવ્રજો ન નૂનમત્તીતિ હરિવ્યલોકયત્

લીલાચલત્સ્ત્રીચરણારુણોત્પલસ્ખલત્તુલાકોટિનિનાદકોમલઃ ।
શૌરેરુપાનૂપમાપાહરન્મનઃ સ્વનાન્તરાદુન્મદસારસારવઃ

ઉચ્ચૈર્ગતામસ્ખલિતાં ગરીયસીં તદાતિદૂરાદપિ તસ્ય ગચ્છતઃ ।
એકે સમૂહુર્બલરેણુસંહતિં શિરોભિરાજ્ઞામપરે મહીભૃતઃ

પ્રાયેણ નીચાનપિ મેદિનીભૃતો જનઃ સમેનૈવ પથાધિરોહતિ ।
સેના મુરારેઃ પથ એવ સા પુનર્મહામહીધ્રાન્પરિતો ઽધ્યરોહયત્

દન્તાગ્રનિર્ભિન્નપયોદમુન્મુખાઃ શિલોચ્ચયાનારુરુહુર્મહીયસઃ ।
તિર્યક્કટપ્લાવિમદામ્બુનિમ્નગાવિપૂર્યમાણશ્રવણોદરમં દ્વિપાઃ

શ્ચ્યોતમન્મદામ્ભકણકેન કેનચિજ્જનસ્ય જીમૂતકદમ્બકદ્યુતા ।
નગેન ગરીયસોચ્ચકૈરરોધિ પન્થાઃ પૃથુદન્તશાલિના

ભગ્નદ્રુમાશ્ચક્રુરિતસ્તતો દિશઃ સમુલ્લસત્કેતનનાકુલાઃ ।
પિષ્ટાદ્રિપૃષ્ઠાસ્તરસા ચ દન્તિનશ્ચલન્નિજાઙ્ગાચલદુર્ગમા ભુવઃ

આલોકયામાસ હરિર્મહીધરાનધિશ્રયન્તીર્ગજતાઃ પરઃશતાઃ ।
ઉત્પાતવાતપ્રતિકૂલપાતિનીરુપત્યકાભ્યો બૃહતીઃ શિલા ઇવ

શૈલાધિરોહાબ્યસનાધિકોદ્ધુરૈઃ પયોધરૈરામલકીવનાશ્રિતાઃ ।
તં પર્વતીયપ્રમદાશ્ચચાયિરે વિકાસવિસ્ફારિતવિભ્રમેક્ષણાઃ

સાવજ્ઞમુન્મીલ્ય વિલોચને સકૃત્ક્ષણં મૃજેન્દ્રેણ સુષુપ્સુના પુનઃ ।
સૈન્યાન્ન યાતઃ સમયાપિ વિવ્યથે કથં સુરાજંભવમન્મથાથવા

ઉત્સેધનિર્ધૂતમહીરુહાં ધ્વજૈર્જનાવરુદ્ધોદ્ધતસિન્ધુરંહસામ્ ।
નાગૈરધિક્ષિપ્તમહાશિલં મુહુર્બલં બભૂવોપરિ તન્મહીભૃતામ્

શ્મશ્રૂયમાણે મઘુજાલકે તરોર્ગજેન ગણ્ડં કષતા વિધૂનિતે ।
ક્ષુદ્રાભિરક્ષુદ્રતરાભિરાકુલં વિદશ્યમાનેન જનેન દુદ્રુવે

નીતે પલાશિન્યુચિતે શરીરવત્ગજાન્તકેનાન્તમદાન્તકર્મણા ।
સંચેરુરાત્માન ઇવાપરં ક્ષણાત્ક્ષમારુહં દેહમિવ પ્લવંગમાઃ

પ્રહ્વાનતીવ ક્વચિદુદ્ધતિશ્રિતઃ ક્વચિત્પ્રકાશાનથ ગહ્વરનાપિ ।
સામ્યાદપેતાનિતિ વાહિની હરેસ્તદાતિચક્રામ ગિરીન્ગુરૂનપિ

સ વ્યાપ્તવત્યા પરિતો ઽપથાન્યપિ સ્વસેનયા સર્વપથીનયા તયા ।
અમ્ભોભિરુલ્લઙ્ઘિત તુઙ્ગરોધસઃ પ્રતીપનામ્નીઃ કુરુતે સ્મ નિમ્નગાઃ

યાવદ્વ્યગાહન્ત ન દન્તિનાં ઘટાસ્તુરઙ્ગમૈસ્તાવદુદીરિતં ખુરૈઃ ।
ક્ષિપ્તં સમીરૈઃ સરિતાં પુરઃ પતજ્જલાન્યનૈષીદ્રજ એવ પઙ્કતામ્

રન્તું ક્ષતોત્તુઙ્ગનિતમ્બભૂમયો મુહુર્વ્રજન્તઃ પ્રમદં મદોદ્ધતાઃ ।
પઙ્ગં કરાપાકૃતશૈવલાંશુકાઃ સમુદ્રગાણામુદપાદયન્નિભાઃ

રુગ્ણોરુરોધઃ પરિપૂરિતામ્ભસઃ સમસ્થલીકૃત્ય પુરાતનીર્નદીઃ ।
કૂલંકષૌઘાઃ સરિતસ્થાપરાઃ પ્રવર્તયામાસુરિભા મદામ્બુભિઃ

પદ્મૈરનન્વીતવધૂમુખદ્યુતો ગતાઃ ન હંસૈઃ શ્રિયમાતપત્રજામ્ ।
દૂરે ઽભવન્ભોજવલયસ્ય ગચ્છતઃ શૈલોપમાતીતગજસ્ય નિમ્નગાઃ

સ્નગ્ધાઞ્જનશ્યામતનૂભિરુન્નતૈર્નિરન્તરાલા કરિણાં કદમ્બકૈઃ ।
સેના સુધાક્ષાલિતસૌધસંપદાં પુરાં બહૂનાં પરભાગમાપ સા

પ્રાસદશોભાતિશયાલુભિઃ પથિ પ્રભોનિવાસાઃ પટવેશ્મભિર્બભુઃ ।
નૂનં સહાનેન વિયોગવિક્લવા પુરઃ પુરશ્રીરપિ નિર્યયૌ તદા

વર્ષ્મ દ્વિપાનાં વિરુવન્ત ઉચ્ચકૈર્વનેચરેભ્યશ્ચિરમાચચક્ષિરે ।
ગણ્ડસ્થલાઘર્ષગલન્મદોદકદ્રવદ્રમસ્કન્ધનિલાયિનો ઽલયઃ

આયામવદ્ભિઃ કરિણાં ઘટાશતૈરધઃકૃતાટ્ટાલસપઙ્ક્તિરુચ્ચકૈઃ ।
દૂષ્યૈર્જિતોદગ્રગૃહાણિ સા ચમૂરતીત્ય ભૂયાંસિ પુરાણ્યવર્તત

ઉદ્ધૂતમુચ્ચૈર્ધ્વજિનાભિરંશુભિઃ પ્રતપ્તમભ્યર્ણતયાવિવસ્વતઃ ।
આહ્લાદિકહ્લારસમીરણાહતે પુરઃ પપાતામ્ભસિ યમુને રજઃ

યા ઘર્મભાનોસ્તનયાપિ શીતલૈઃ સ્વસા યમસ્યાપિ જનસ્ય જીવનૈઃ ।
કૃષ્ણાપિ શુદ્ધેરધિકં વિધાતૃભિર્વિહન્તુમહાંસિ જલૈઃ પટીયસી

યસ્યા મહાનીલતટીરિવ દ્રુતાઃ પ્રયાન્તિ પીત્વા હિમપિણ્ડપાણ્ડુરાઃ ।
કાલીરપાસ્તાભિરિવાનુરઞ્જિતાઃ ક્ષણેન ભિન્નાઞ્જનવર્તા ઘનાઃ

વ્યક્તં બલીયાન્ યદિ હેતુરાગમાદપૂરયત્સા જલધિં ન જાહ્નવી ।
ગઙ્ગૌઘનિર્ભસ્મિતશમ્ભુકન્ધરાસવર્ણમર્ણઃ કથમન્યથાસ્ય તત્

અભ્યુદ્યતસ્ય ક્રમિતું જવેન ગાં તમાલનીલા ગિરાં ધૃતાયતિઃ ।
સીમેવ સા તસ્ય પુરઃ ક્ષણં બભૌ બલામ્બુરાશેર્મહતો મહાપગા

લોલૈરરિત્રૈશ્ચરણૈરિવાભિતો જવાત્વ્રજન્તીભિરસૌ સરિજ્જનૈઃ ।
નૌભિઃ પ્રતેરે પરિતઃ પ્લવોદિતભ્રમીનિમીલલ્લલનાવલમ્બિતૈઃ

તત્પૂર્વમંસદ્વયસં દ્વિપાધિપાઃ ક્ષણં સહેલાઃ પરિતો જગાહિરે ।
સદ્યસ્તતસ્તેરુરનારતસ્રુતસ્વદાનવારિપ્રચુરીકૃતં પયઃ

પ્રોથૈઃ સ્ફુરદ્ભિઃ સ્ફુટશબ્દમુન્મુખૈસ્તુરઙ્ગમૈરાયતકીર્ણવાલધિ ।
ઉત્કર્ણમુદ્વાહિતધીરકન્ધરૈરતીર્યતાગ્રે તટદત્તદૃષ્ટિભિઃ

તીર્ત્વા જનેનૈવ નિતાન્તદુસ્તરાં નદીં પ્રતિજ્ઞામિવ તાં ગરીયસીમ્ ।
શૃઙ્ગૈરપસ્કીર્ણમહત્તટીભુવામશોભતોચ્ચૈર્નદિતં કકુદ્મતામ્

સીમન્ત્યમાના યદુભૂભૃતાં બલૈર્બભૌ તરિદ્ભિર્ગવલાસિતદ્યુતિઃ ।
સિન્દૂરિતાનેકપકઙ્ગણાઙ્કિતા તરઙ્ગિણી વેણિરિવાયતા ભુવઃ

અવ્યાહતક્ષિપ્રગતૈઃ સમુચ્છ્રિતાનનુજ્ઝિતદ્રામબિર્ગરીયસઃ ।
નાવ્યં પયઃકેચિદતારિષુર્ભુજૈઃ ક્ષિપદ્ભિરૂર્મીનપરૈરિવોર્મિભિઃ

વિદલિતમહાકૂલામુક્ષ્ણાં વિષાણવિઘટ્ટનૈરલઘુચરણાકૃષ્ટગ્રાહાં વિપણિભિરુન્મદૈઃ ।
સપદિ સરિતં સા શ્રીભર્તુર્બૃહદ્રથમણ્ડલસ્ખલિલમુલ્લઙ્ઘ્યૈનાં જગામ વરૂથિની