શિશુપાલવધ · અધ્યાય 1

માઘ: શિશુપાલવધ
શ્રિયઃ પતિ શ્રીમતિ શાસિતું જગજ્જગન્નિવાસો વસુદેવસદ્મનિ ।
વસન્ દદર્શાવતરન્તમમ્બરાદ્ધિરણ્યગર્ભાઙ્ગભુવં મુનિં હરિઃ

ગતં તિરશ્ચીનમનૂરુસારધેઃ પ્રસિદ્ધમૂર્ધ્વજ્વલનં હવિર્ભુજઃ ।
પતત્યધો ધામ વિસારિ સર્વતઃ કિમેદતિત્યાકુલમીક્ષિતં જનૈઃ

ચયસ્તવિષામિત્યવધારિતં પુરા તતઃ શરીરીતિ વિભાવિતાકૃતિમ્ ।
વિભુર્વિભક્તાવયવં પુમાનિતિ ક્રમાદમું નારદ ઇત્યબોધિ સઃ

નવાનધો ઽધો બૃહતઃ પયોધરાન્ સમૂઢકર્પૂરપરાગપાણ્ડુરમ્ ।
ક્ષણં ક્ષણોત્ક્ષિપ્તગજેન્દ્રકૃત્તિના સ્ફુટોપમં ભૂતિસિતેન શમ્ઘુના

દધાનમમ્ભોરુહકેસરદ્યુતીર્જટાઃ શરચ્ચન્દ્ર મરીચિરોચિષમ્ ।
વિપાકસ્તુઙ્ગાસ્તુહિનસ્થલીરુહો ધરાદરેન્દ્રં વ્રતતીતતીરિવ

પિશઙ્ગમૌઞ્જીયુજમર્જુનચ્છવિં વસાનમેણાજિનમઞ્નદ્યુતિ ।
સુવર્મસૂત્રાકલિતાધરામ્બરાં વિડમ્બયન્તં શિતિવાસસસ્તનુમ્

વિહઙ્ગરાજાઙ્ગરુહૈરિવાયતૈર્હિરણ્મયોર્વીરુહવલ્લિતત્નુભિઃ ।
કૃતોપવીતં હિમશુભ્રમુચ્ચકૈર્ઘનં ઘનાન્તે તટિતાં ગણૈરિવ

નિસર્ગચિત્રોજ્વલસૂક્ષ્મપક્ષ્મણા લસદ્બિસચ્છેદસિતાઙ્ગસઙ્ગિના ।
ચકાસતં ચારુચમૂરુચર્મણા કુથેન નાગેન્દ્રમિવેન્દ્રવાહનમ્

અજસ્રમાસ્ફાલિતવલ્લકીગુણક્ષતોજ્વલાઙ્ગુષ્ઠનખાંશુભિન્નયા ।
પુરઃ પ્રવાલૈરિવ પૂરિતાર્ધયા વિભાન્તમચ્છસ્ફટિકાક્ષમાલયા

રણદ્ભિરાઘટ્ટનયા નભસ્વતઃ પૃથગ્વિભિન્નશ્રુતિમણ્ડલૈઃ સ્વરૈઃ ।
સ્ફુટીભવદ્ગ્રામવિશેષમૂર્ચ્છનામવેક્ષમાણં મહતીં મુહુર્મુહુઃ

નિવર્ત્ય સો ઽનુવ્રજતઃ કૃતાનતીનતીન્દ્રયજ્ઞાનનિધિર્નભઃ સદઃ ।
સમાસદત્સાદિતદૈત્યસંપદઃ પદં મહેન્દ્રલાયચારુ ચક્રિણઃ

પતત્પતઙ્ગપ્રતિમસ્તપોનિધિઃ પુરો ઽસ્ય યાવન્ન ભુવિ વ્લીયત ।
ગિરેસ્તડિત્વાનિવ તાવદુચ્ચકૈર્જવેન પીઠાદુતિષ્ઠદચ્યુતઃ

અથ પ્રયત્નોન્નમિતાનત્ફણૈર્ધૃતે કથઞ્ચિત્ફણિનાં ગણૈરધઃ ।
ન્યધાયિષાતામભિ દેવકીસુતં સુતેન ધાતુશ્ચરણૌ ભુવસ્તલે

તમર્ઘ્યમર્ઘ્યાદિકયાદિપુરુષઃ સપર્યયા સાધુ સ પર્યપૂજયત્ ।
ગૃહાનુપૈતું પ્રણયાદભીપ્સવો ભવન્તિ નાપુણ્યકૃતાં મનીષિણઃ

ન યાવદેતાવુદપશ્યદુત્થિતૌ જનસ્તુષારાઞ્જનપર્વતાવિવ ।
સ્વહસ્તદત્તે મુનિમાસને મુનિશ્ચિરંસ્તાવદભિન્યવીવિશત્

મહામહાનીલશિલારુચઃ પુરો નિષેદિવાન્ કંસકૃષઃ સ વિષ્ટરે ।
શ્રિતોદયાદ્રેરભિસાયમુચ્ચકૈરચૂચુરચ્ચન્દ્રમસો ઽભિરામતામ્

વિધાય તસ્યાપચિતિં પ્રસેદુષઃ પ્રકામમપ્રીયત યજ્વનાં પ્રિયઃ ।
ગ્રહીતુમાર્યાન્પરિચર્યયા મુહુર્મહાનુભાવા હિ નિતાન્તમર્થિનઃ

અશેષતીર્થોપહૃતાઃ કમણ્ડલોર્નિધાય પાણાવૃષીણાભ્યુદીરિતાઃ ।
અઘૌઘવિધ્વંસવિધૌ પટીયસીર્નતેન મૂર્દ્ના હરિરગ્રહીદાપઃ

સ કાઞ્ચને યત્ર મુનેરનુજ્ઞયા નવામ્બુદશયામવપુર્ન્યવિક્ષત ।
જિગાય જમ્બૂજનિતશ્રિયઃ શ્રિયં સુમેરુશૃઙ્ગસ્ય તદા તદાસનમ્

સ તપ્તાકાર્તસ્વરભાસ્વરામ્બરઃ કઠોરધારાધિપલાઞ્છનચ્છવિઃ ।
વિદિદ્યુતે બાડવજાતવેદસઃ શિખાભિરાશ્લિષ્ટ ઇવામ્ભસાં નિધિઃ

રથાઙ્ગપાણેઃ પટલેન રોચિષામૃષિત્વિષઃ સંવલિતા વિરેજિરે ।
ચલત્પલાશાન્તરગોચરસ્તરોતુષારમૂર્તેરિવ નક્તમંશવઃ

પ્રફુલ્લતાપિચ્છનિભૈરભીષુભિઃ શુભૈશ્ચ સપ્તચ્છદપાંસુપાણ્ડુભિઃ ।
પરમ્પરેણ ચ્છુરિતામલચ્છવી તદેકવર્ણાવિવ તૌ બભૂવતુઃ

યુગાન્તકાલમતિસંહૃતાત્મનો જગન્તિ યસ્યાં સવિકાસમાસત ।
તનૌ મમુસ્તત્ર ન કૈટભદ્વિષસ્તપોધનભ્યાગમસંભવા મુદઃ

નિદાધધામાનમિવાધિદીધિતિં મુદાવિકાસં મુનિમભ્યુપેયુષી ।
વિલોચને બિભ્રદધિશ્રિતશ્રિણી સ પુણ્ડરાકાક્ષ ઇતિ સ્ફુટાભવત્

સિતંસિતિમ્ના સુતરાં મુનેર્વપુઃ વિસારિભિઃ સૌધમિવાથ લમ્ભયન્ ।
દ્વિજાવલિવ્યાજનિશાકરાંશુભિઃ શુચિસ્મિતાં વાચમવોચદચ્યુતઃ

હરત્યઘં સંપ્રતિ હેતુરેષ્યતઃ શુભસ્ય પૂર્વાચરિતૈ કૃતર્ં શુભૈ ।
શરીરભાજાં ભવદીયદર્શનં વ્યનક્તિ કાલત્રિતયે ઽપિ યોગ્યતામ્

જગત્પર્યાપ્તસહસ્રભાનુના ન યન્નિયન્તું સમભાવિ ભાનુના ।
પ્રસહ્ય તેજોભિરસંખ્યતાં ગતૈર્ અદસ્ત્વયા નુન્નમનુત્તમં તમઃ

કૃતઃ પ્રજાક્ષેમકૃતા પ્રજાસૃજા સુપાત્રનિક્ષેનિરાકુલાત્મના ।
સદોપયોગે ઽપિ ગુરુસ્ત્વમક્ષયો નિધિઃ શ્રુતીનાં ધનસંપદામિવ

વિલોકનેનૈવ તવામુના મુને કૃતઃ કૃતાર્થોસ્મિ નિબર્હિતાંહસા ।
તથાપિશુશ્રૂષુરહં ગરીયસીર્ગિરો ઽથવા શ્રેયસિ કેન વા તૃપ્યતે

ગતસ્પૃહો ઽપ્યાગમનપ્રયોજનં વદેતિ વક્તું વ્યવસીયતે યયા ।
તનોતિ નસ્તામુદિત્મગૌરવો ગુરુસ્તવૈવાગમ એવ ધૃષ્યતામ્

ઇતિબ્રુવન્તં ઉવાચ સ વ્રતી ન વાચ્યમિત્થં પુરુષોત્તમ ત્વયા ।
ત્વમેવ સાક્ષાત્કરણીય ઇત્યતઃ કિમસ્તિ કાર્યં ગુરુ યોગિનામપિ

ઉદીર્ણરાગપ્રતિરોધકં જનૈરભીક્ષ્ણમક્ષુણ્ણતયાતિદુર્ગમમ્ ।
ઉપેયુષોમોક્ષપથં મનસ્વિનસ્ત્વમગ્રમૂર્તિર્નિરપાયસંશ્રયા

ઉદાસિતારં નિગ્રહીતમાનસૈર્ગૃહીતમધ્યાત્મદૃશા કથઞ્ચન ।
બહિર્વિકરં પ્રકૃતેઃ પૃથગ્વિદુઃ પુરાતનં ત્વાં પુરુષં પુરાવિદઃ

નિવેશયામાસિથ હેલયોદ્ધૃતં ફણાભૃતાં છાદનમેકમોકસઃ ।
જગતૈકસ્થપતિસ્ત્વમુચ્ચકૈરહીશ્વરસ્તમ્ભશિરઃસુભૂતલમ્

અનન્યગુર્વાસ્તવ કેન કેવલઃ પુરાણમૂર્તેમહિમાવગમ્યતે ।
મનુષ્યજન્માપિ સુરાસુરાન્ગુણૈર્ભવાન્ભવચ્છેદકરૈ કરોત્યધઃ

લઘૂકરિષ્યન્નતિભારભઙ્ગુરામમૂં કિલ ત્વં ત્રિદિવાદવાતરઃ ।
ઉદૂઢલોકત્રિતયેન સાંપ્રતં ગુરુર્ધરિત્રી ક્રિયતેતરાં ત્વયા

નિજોજસોજ્જાસયિતું જગદ્રહામુપજિહીથા ન મહીતલે યદિ ।
સમાહિતૈરપ્યનિરૂપિતસ્તતઃ પદં દૃશઃ સ્યાઃ કથમ્ ઈશ માદૃશામ્

ઉપપ્લુતં પાતુમદો મદોદ્ધતૈસ્ત્વમેવ વિશ્વંભર વિશ્વમીશિષે ।
ઋતે રવેઃ ક્ષાલયિતું ક્ષમેત કઃ ક્ષપાતમસ્કાણ્ડમલીમસં તમઃ

કરોતિ કંસાદિમહીભૃતાં વધાજ્જનો મૃગાણામિવ યત્તવ સ્તવમ્ ।
હરે હિરણ્યાક્ષપુરઃસરાસુરદ્વિપદ્વિષઃ પ્રત્યુત સા તિરસ્ક્રિયા

પ્રવૃત્ત એવ સ્વયમુજ્ઝિશ્રમઃ ક્રમેણ પેષ્ટું ભુવનદ્વષામસિ ।
તથાપિ વાચાલતયા યુનક્તિ માં મિથસ્ત્વદાભાષણલોલુપં મનઃ

તદિન્દ્રસંદિષ્ટમુપેન્દ્ર યદ્વચઃ ક્ષણં મયા વિશ્વજનીનમુચ્યતે ।
સમસ્તકાર્યેષુ ગતેન ધુર્યતામહિદ્વિષસ્તદ્ભવતા નિશમ્યતામ્

અભૂદભૂમિ પ્રતિપક્ષજન્મનાં ભિયાં તનૂજસ્પનદ્યુતિર્દિતેઃ ।
યમિન્દ્રશબ્દાર્થનિષૂદનં હરેર્હરણ્યપૂર્વં કશિપું પ્રચક્ષતે

સમત્સરેણાસુર ઇત્યુપેયુષા ચિરાય નામ્નઃ પ્રથમાભિધેયતાં ।
ભયસ્યપૂર્વાવતરસ્તરસ્વિના મનસ્તુ યેન દ્યુસદાં ન્યધીયત

દિશામધીશાંશ્ચતુરો યતઃ સુરાનપાસ્ય તં રાગાહૃતાઃ સિષેવિરે ।
અવાપુરારભ્ય તતશ્ચલા ઇતિ પ્રવાદમુચ્ચૈરયશસ્કરં શ્રિયઃ

પુરાણિ દુર્ગાણિ નિશાતમાયુધં બલાનિ શૂરાણિ ઘનાશ્ચકઞ્ચુકાઃ ।
સ્વરૂપશોભૈકફલાનિ નાકિનાં ગણૈર્યમાશઙ્ક્ય તદાદિ ચક્રિરે

સ સંચરિષ્ણુ ભુવનાન્તરેષુ યાં યદૃચ્છયાશિશ્રિયાદાશ્રયઃ શ્રિયઃ ।
અકારિ તસ્યૈ મુકુટોપલસ્ખલત્કરૈસ્ત્રિસન્ધ્યં ત્રિદશૈર્દિશે નમઃ

સટાચ્છટભિન્નઘનેન બિભ્રતા નૃસિંહ સૈંહીમતનું તનું ત્વયા ।
સ મુગ્ધકાન્તાસ્તનસઙ્ગભઙ્ગુરૈરુરોવિદારં પ્રતિચસ્કિરે નખૈઃ

વિનોદમિચ્છન્નથ દર્પજન્મનો રણેન કણ્ડ્વાસ્ત્રિદશૈ સમં પુનઃ ।
સ રાવણો નામ નિકામભીષણં બભૂવ રક્ષઃ ક્ષતરક્ષણં દિવઃ

પ્રભુર્બુભૂષુર્ભુવનત્રયસ્ય યઃ શિરો ઽતિરાગાદ્દશમં ચિકર્તિષુઃ ।
અતર્કયદ્વિઘ્નમિવેષ્ટસાધસઃ પ્રસાદમિચ્છાસદ્દૃશં પિનાકિનઃ

સમુત્ક્ષિપન્યઃ પૃથિવીભૃતાં વરં વરપ્રદાનસ્ય ચકાર શૂલિનઃ ।
ત્રસત્તુષારાદ્રિસુતાસસંભ્રમસ્વયઙ્ગ્રહાશ્લેષસુખેન નિષ્ક્રયમ્

પુરીમવસ્કન્દ લુનીહિ નન્દનં મુષાણ રત્નાનિ હરામરાઙ્ગનાઃ ।
વિગૃહ્ય ચક્રે નમુચિદ્વિષા બલી ય ઇત્થમસ્વાસ્થ્યમહર્દિવં દિવઃ

સલીલયાતાનિ ન ભર્તુરભ્રમોર્ન ચિત્રમુચ્ચૈશ્રવસઃ પદક્રમમ્ ।
અનુદ્રુતઃ સંયતિ યેન કેવલં બલસ્ય શત્રુઃ પ્રશશંસ શીઘ્રતામ્

અશુક્નુવન્ સોઢુમધીરલોચનઃ સહસ્રરશ્મેરિવ યસ્ય દર્શનમ્ ।
પ્રવિશ્ય હેમાદ્રિગુહાગૃહાન્તરં નિનાય બિભ્યદ્દિવસાનિ કૌશિકઃ

બૃહચ્છલાનિષ્ઠુરકણ્ઠઘટ્ટનાવિકીર્ણલોલાગ્નિકણં સુરદ્વિષઃ ।
જગત્પ્રભોરપ્રસિહિષ્ણુ વૈષ્ણવં ન ચક્રમસ્યાક્રમતાધિકન્ધરં

બિભિન્નશઙ્ખઃ કલુષીભવન્મુહુર્મદેન દન્તીવ મનુષ્યધર્મણઃ ।
નિરસ્તઘાંભીર્યમપાસ્તપુષ્પકં પ્રકમ્પયામાસ ન માનસં ન સઃ

રણેષુ તસ્ય પ્રહિતાઃ પ્રચેતસા સરોષહુઙ્કારપરાઙ્મુખીકૃતાઃ ।
પ્રહર્તુરેવોરગરાજરજ્જવો જવેન કણ્ઠં સભયાઃ પ્રપેદિરે

પરેભર્તુર્મહિષો ઽમુના ધનુર્વિધાતુમુત્ખાતવિષાણમણ્ડલઃ ।
હૃતે ઽપિભારે મહતસ્ત્રપાભરાદુવાહ દુઃખેન ભૃશાનૃતં શિરઃ

સૃપશન્સશઙ્કઃ સમયે શુચાવપિ સ્થિતઃ કરાગ્રૈરસમગ્રપાતિભિઃ ।
અઘઘર્મોદકબિન્દુમૌક્તિકૈરલઞ્ચકારાસ્ય વધૂરહસ્કરઃ

કલાસમગ્રેણગૃહાનમુઞ્ચતા મનસ્વિનીરુત્કયિતું પટીયસા ।
વિસાસિનસ્તસ્ય વિતન્વતારતિં ન નર્મસાચિવ્યમકારિનેન્દુના

વિદગ્ધલીલોચિતદન્તપત્રિકાવિધિત્સયા નૂનમનેન માનિના ।
ન જાતુ વૈનાયકમેકમુદ્ધૃતં વિષાણમદ્યાપિ પુનઃ પ્રરોહતિ

નિશાન્તનારીપરિધાનધૂનનસ્ફુટાગસાપ્યૂરુષુ લોલચક્ષુષઃ ।
પ્રિયેણ તસ્યાનપરાધબાધિતાઃ પ્રકમ્પનેનાનુચકમ્પિરે સુરાઃ

તિરસ્કૃતસ્તસ્ય જનાભિભાવિના મુહુર્મહિમ્ના મહસાં મહીયસાં ।
બભાર બાષ્પૈર્દ્વગુણીકૃતં તનુતનૂનપાદ્ધૂમમવિતાનમાધિજૈઃ

પરસ્યમર્મવિધમુજ્ઝતાં નિજં દ્વિજિહ્વતાદોષમજિહ્મગામિભિઃ ।
તમિદ્ધમારાધયિતું સકર્ણકૈઃ કુલૈર્ન ભેજે ફણિનાં ભુજઙ્ગતા

તદીયમાતઙ્ગઘટાવિઘટ્ટિતૈઃ કટસ્થલપ્રોષિતદાનવારિભિઃ ।
ગૃહીતદિક્કૈરપુનર્નિવર્તિભિશ્ચિરાય યાથાર્થ્યમલમ્બિ દિગ્ગજૈઃ

અભીક્ષ્ણમુષ્ણૈરપિ તસ્ય સોષ્મણઃ સુરેન્દ્રવન્દીશ્વસિતાનિલૈર્યથા ।
સચન્દનામ્ભઃકણકોમલૈસ્તથા વપુર્જલાર્દ્રાપવનૈર્ન નિર્વબૌ

તપેન વર્ષાઃ શરદા હિમાગમો વસન્તલક્ષ્મ્યા શિશિરઃ સમેત્ય ચ ।
પ્રસૂનકૢપ્તિં દધતઃ સદર્તવઃ પુરોસ્ય વાસ્તવ્યકુટુમ્બિતાં યયૌ

અમાનવં જાતમજં કુલે મનોઃ પ્રભાવિનં ભાવિન્નમન્તમાત્મનઃ ।
મુમોચ જાનન્નપિ જાનકીં ન યઃ સદભિમાનૈકધના હિ માનિનઃ

સ્મરત્યદો દાશરથિર્ભવાનમું વનાન્તાદ્વનિતાપહારિણમ્ ।
પયોધિમાબદ્ધચલજ્જલાબિલં વિલઙ્ઘ્યલઙ્ગાં નિકષા હનિષ્યતિ

અતોપપત્તિં છલનાપરો ઽપરામવાપ્ય શૈલૂષ ઇવૈષ ભૂમિકાં ।
તિરોહિતાત્મા શિશુપાલસંજ્ઞયા પ્રતીયતે સંપ્રતિ સાપ્યસઃ પરૈઃ

સ બાલ આસીદ્વપુષા ચતુર્ભુજો મુખેન પૂર્ણેન્દુનિભસ્ત્રિલોચનઃ ।
યુવાકરાક્રાન્તમહીભૃદુચ્ચકૈરસંશયં સંપ્રતિ તેજસા રવિઃ

સ્વયં વિધાતા સુરદૈત્યરક્ષસામનુગ્રહાવગ્રહયોર્યદૃચ્છયા ।
દશાનનાદીનભિરાદ્ધદૈવતાવિતીર્ણવીર્યાતિશયાન્ હસત્યસૌ

બલાવલેપાદધુનાપિપૂર્વવપ્રબાદ્ધ્યતે તેન જગજ્જિગીષુણા ।
સતીવ યોષિત્પ્રકૃતિઃ સુનિશ્ચલા પુમાંસંમબ્યેતિ ભવાન્તરેષ્વપિ

તદેનમુલ્લઙ્ઘિતશાસનં વિધેર્વિધેહિ કીનાશનિકેતનાતિથિમ્ ।
શુભેતરાચારવિપક્ત્રિમાપદો વિપાદનીયા હિ સતામસાધવઃ

હૃદયમવિરોધોદયદદૂઢદ્રઢિમ દધાતુ પુનઃ પુરન્દરસ્ય ।
ઘનપુલકપુલોમજાકુચાગ્રદ્રુતપરિરમ્ભનિપીડનક્ષમત્વમ્

ઓમિત્યુક્તવતો ઽથ શાઙ્ગિણા ઇતિ વ્યાહૃત્ય વાચં નભસ્તસ્મિન્નુત્પતિતે પુરઃ સુરમુનાવિન્દોઃ શ્રિયં બિભ્રતિ ।
શત્રુણામનિશ વિનાશપિશુનઃ ક્રુદ્ધસ્ય ચૈદ્યં પ્રતિ વ્યોમ્નિ ભ્રકુટિચ્છલેન વદને કેતુશચકારાસ્પદમ્