શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 29

આશ્વમેધિકો અધ્યાયઃ। શિષ્ટાશ્વમેધ મન્ત્રાઃ

સમિદ્ધો ઽ અઞ્જન્ કૃદરં મતીનાં ઘૃતમ્ અગ્ને મધુમત્ પિન્વમાનઃ ।
વાજી વહન્ વાજિનં જાતવેદો દેવાનાં વક્ષિ પ્રિયમ્ આ સધસ્થમ્

ઘૃતેનાઞ્જન્ત્ સં પથો દેવયાનાન્ પ્રજાનન્ વાજ્ય્ અપ્ય્ એતુ દેવાન્ ।
અનુ ત્વા સપ્તે પ્રદિશઃ સચન્તાꣳ સ્વધામ્ અસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ

ઈડ્યશ્ ચાસિ વન્દ્યશ્ ચ વાજિન્ન્ આશુશ્ ચાસિ મેધ્યશ્ ચ સપ્તે ।
અગ્નિષ્ ટ્વા દેવૈર્ વસુભિઃ સજોષાઃ પ્રીતં વહ્નિં વહતુ જાતવેદાઃ

સ્તીર્ણં બર્હિઃ સુષ્ટરીમા જુષાણોરુ પૃથુ પ્રથમાનં પૃથિવ્યામ્ ।
દેવેભિર્ યુક્તમ્ અદિતિઃ સજોષાઃ સ્યોનં કૃણ્વાન સુવિતે દધાતુ

એતા ઽ ઉ વઃ સુભગા વિશ્વરૂપા વિ પક્ષોભિઃ શ્રયમાણા ઽ ઉદાતૈઃ ।
ઋષ્વાઃ સતીઃ કવષઃ શુમ્ભમાના દ્વારો દેવીઃ સુપ્રાયણા ભવન્તુ

અન્તરા મિત્રાવરુણા ચરન્તી મુખં યજ્ઞાનામ્ અભિ સંવિદાને ।
ઉષાસા વાꣳ સુહિરણ્યે સુશિલ્પે ઽ ઋતસ્ય યોનાવ્ ઇહ સાદયામિ

પ્રથમા વાꣳ સરથિના સુવર્ણા દેવૌ પશ્યન્તૌ ભુવનાનિ વિશ્વા ।
અપિપ્રયં ચોદના વાં મિમાના હોતારા જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા

આદિત્યૈર્ નો ભારતી વષ્ટુ યજ્ઞꣳ સરસ્વતી સહ રુદ્રૈર્ ન ઽ આવીત્ ।
ઇડોપહૂતા વસુભિઃ સજોષા યજ્ઞં નો દેવીર્ અમૃતેષુ ધત્ત

ત્વષ્ટા વીરં દેવકામં જજાન ત્વષ્ટુર્ અર્વા જાયત ઽ આશુર્ અશ્વઃ ।
ત્વષ્ટેદં વિશ્વં ભુવનં જજાન બહોઃ કર્તારમ્ ઇહ યક્ષિ હોતઃ

અશ્વો ઘૃતેન ત્મન્યા સમક્ત ઽ ઉપ દેવાꣳ૨ઽ ઋતુશઃ પાથ ઽ એતુ ।
વનસ્પતિર્ દેવલોકં પ્રજાનન્ન્ અગ્નિના હવ્યા સ્વદિતાનિ વક્ષત્

પ્રજાપતેસ્ તપસા વાવૃધાનઃ સદ્યો જાતો દધિષે યજ્ઞમ્ અગ્ને ।
સ્વાહાકૃતેન હવિષા પુરોગા યાહિ સાધ્યા હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ

યદ્ અક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઽ ઉદ્યન્ત્ સમુદ્રાદ્ ઉત વા પુરીષાત્ ।
શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઽ ઉપસ્તુત્યં મહિ જાતં તે ઽ અર્વન્

યમેન દત્તં ત્રિત ઽ એનમ્ આયુનગ્ ઇન્દ્ર ઽ એણં પ્રથમો ઽ અધ્ય્ અતિષ્ઠત્ ।
ગન્ધર્વો ઽ અસ્ય રશનામ્ અગૃભ્ણાત્ સૂરાદ્ અશ્વં વસવો નિર્ અતષ્ટ

અસિ યમો ઽ અસ્ય્ આદિત્યો ઽ અર્વન્ન્ અસિ ત્રિતો ગુહ્યેન વ્રતેન ।
અસિ સોમેન સમયા વિપૃક્ત ઽ આહુસ્ તે ત્રીણિ દિવિ બન્ધનાનિ

ત્રીણિ ત ઽ આહુર્ દિવિ બન્ધનાનિ ત્રીણ્ય્ અપ્સુ ત્રીણ્ય્ અન્તઃ સમુદ્રે ।
ઉતેવ મે વરુણશ્ છન્ત્સ્ય્ અર્વન્ યત્રા ત ઽ આહુઃ પરમં જનિત્રમ્

ઇમા તે વાજિન્ન્ અવમાર્જનાનીમા શફાનાꣳ સનિતુર્ નિધાના ।
અત્રા તે ભદ્રા રશના ઽ અપશ્યમ્ ઋતસ્ય યા ઽ અભિરક્ષન્તિ ગોપાઃ

આત્માનં તે મનસારાદ્ અજાનામ્ અવો દિવા પતયન્તં પતંગમ્ ।
શિરો ઽ અપશ્યં પથિભિઃ સુગેભિર્ અરેણુભિર્ જેહમાનં પતત્રિ

અત્રા તે રૂપમ્ ઉત્તમમ્ અપશ્યં જિગીષમાણમ્ ઇષ ઽ આ પદે ગોઃ ।
યદા તે મર્તો ઽ અનુ ભોગમ્ આનડ્ આદ્ ઇદ્ ગ્રસિષ્ઠ ઽ ઓષધીર્ અજીગઃ

અનુ ત્વા રથો ઽ અનુ મર્યો ઽ અર્વન્ન્ અનુ ગાવો ઽનુ ભગઃ કનીનામ્ ।
અનુ વ્રાતાસસ્ તવ સખ્યમ્ ઈયુર્ અનુ દેવા મમિરે વીર્યં તે

હિરણ્યશૃઙ્ગો ઽયો અસ્ય પાદા મનોજવા ઽ અવર ઇન્દ્ર ઽ આસીત્ ।
દેવા ઽ ઇદ્ અસ્ય હવિરદ્યમ્ આયન્ યો ઽ અર્વન્તં પ્રથમો ઽ અધ્યતિષ્ઠત્

ઈર્માન્તાસઃ સિલિકમધ્યમાસઃ સꣳ શૂરણાસો દિવ્યાસો ઽ અત્યાઃ ।
હꣳસા ઽ ઇવ શ્રેણિશો યતન્તે યદ્ આક્ષિષુર્ દિવ્યમ્ અજ્મમ્ અશ્વાઃ

તવ શરીરં પતયિષ્ણ્વ્ અર્વન્ તવ ચિત્તં વાત ઽ ઇવ ધ્રજીમાન્ ।
તવ શૃઙ્ગાણિ વિષ્ઠિતા પુરુત્રારણ્યેષુ જર્ભુરાણા ચરન્તિ

ઉપ પ્રાગાચ્ છસનં વાજ્ય્ અર્વા દેવદ્રીચા મનસા દીધ્યાનઃ ।
અજઃ પુરો નીયતે નાભિર્ અસ્યાનુ પશ્ચાત્ કવયો યન્તિ રેભાઃ

ઉપ પ્રાગાત્ પરમં યત્ સધસ્થમ્ અર્વાꣳ૨ઽ અચ્છા પિતરં માતરં ચ ।
અદ્યા દેવાન્ જુષ્ટતમો હિ ગમ્યા ઽ અથા શાસ્તે દાશુષે વાર્યાણિ

સમિદ્ધો ઽ અદ્ય મનુષો દુરોણે દેવો દેવાન્ યજસિ જાતવેદઃ ।
આ ચ વહ મિત્રમહશ્ ચિકિત્વાન્ ત્વં દૂતઃ કવિર્ અસિ પ્રચેતાઃ

તનૂનપાત્ પથ ઽ ઋતસ્ય યાનાન્ મધ્વા સમઞ્જન્ત્ સ્વદયા સુજિહ્વ ।
મન્માનિ ધીભિર્ ઉત યજ્ઞમ્ ઋન્ધન્ દેવત્રા ચ કૃણુહ્ય્ અધ્વરં નઃ

નરાશꣳસસ્ય મહિમાનમ્ એષામ્ ઉપ સ્તોષામ યજતસ્ય યજ્ઞૈઃ ।
યે સુક્રતવઃ શુચયો ધિયંધાઃ સ્વદન્તિ દેવા ઽ ઉભયાનિ હવ્યા

આજુહ્વાન ઽ ઈડ્યો વન્દ્યશ્ ચા યાહ્ય્ અગ્ને વસુભિઃ સજોષાઃ ।
ત્વં દેવાનામ્ અસિ યહ્વ હોતા સ ઽ એનાન્ યક્ષીષિતો યજીયાન્

પ્રાચીનં બર્હિઃ પ્રદિશા પૃથિવ્યા વસ્તોર્ અસ્યા વૃજ્યતે ઽ અગ્રે ઽ અહ્નામ્ ।
વ્ય્ ઉ પ્રથતે વિતરં વરીયો દેવેભ્યો ઽ અદિતયે સ્યોનમ્

વ્યચસ્વતીર્ ઉર્વિયા વિ શ્રયન્તાં પતિભ્યો ન જનયઃ શુમ્ભમાનાઃ ।
દેવીર્ દ્વારો બૃહતીર્ વિશ્વમિન્વા દેવેભ્યો ભવત સુપ્રાયણાઃ

આ સુષ્વયન્તી યજતે ઽ ઉપાકે ઽ ઉષાસાનક્તા સદતાં નિ યોનૌ ।
દિવ્યે યોષણે બૃહતી સુરુક્મે ઽ અધિ શ્રિયꣳ શુક્રપિશં દધાને

દૈવ્યા હોતારા પ્રથમા સુવાચા મિમાના યજ્ઞં મનુષો યજધ્યૈ ।
પ્રચોદયન્તા વિદથેષુ કારૂ પ્રાચીનં જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા

આ નો યજ્ઞં ભારતી તૂયમ્ એત્વ્ ઇડા મનુષ્વદ્ ઇહ ચેતયન્તી ।
તિસ્રો દેવીર્ બર્હિર્ એદꣳ સ્યોનꣳ સરસ્વતી સ્વપસઃ સદન્તુ

ય ઽ ઇમે દ્યાવાપૃથિવી જનિત્રી રૂપૈર્ અપિꣳશદ્ ભુવનાનિ વિશ્વા ।
તમ્ અદ્ય હોતર્ ઇષિતો યજીયાન્ દેવં ત્વષ્ટારમ્ ઇહ યક્ષિ વિદ્વાન્

ઉપાવ સૃજ ત્મન્યા સમઞ્જન્ દેવાનાં પાથ ઽ ઋતુથા હવીꣳષિ ।
વનસ્પતિઃ શમિતા દેવો ઽ અગ્નિઃ સ્વદન્તુ હવ્યં મધુના ઘૃતેન

સદ્યો જાતો વ્યમિમીત યજ્ઞમ્ અગ્નિર્ દેવાનામ્ અભવત્ પુરોગાઃ ।
અસ્ય હોતુઃ પ્રદિશ્ય્ ઋતસ્ય વાચિ સ્વાહાકૃતꣳ હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ

કેતું કૃણ્વન્ન્ અકેતવે પેશો મર્યા ઽ અપેશસે ।
સમ્ ઉષદ્ભિર્ અજાયથાઃ

જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકં યદ્ વર્મી યાતિ સમદામ્ ઉપસ્થે ।
અનાવિદ્ધયા તન્વા જય ત્વꣳ સ ત્વા વર્મણો મહિમા પિપર્તુ

ધન્વના ગા ધન્વનાજિં જયેમ ધન્વના તીવ્રાઃ સમદો જયેમ ।
ધનુઃ શત્રોર્ અપકામં કૃણોતિ ધન્વના સર્વાઃ પ્રદિશો જયેમ

વક્ષ્યન્તીવેદ્ આ ગનીગન્તિ કર્ણં પ્રિયꣳ સખાયં પરિષસ્વજાના ।
યોષેવ શિઙ્ક્તે વિતતાધિ ધન્વન્ જ્યા ઇયꣳ સમને પારયન્તી

તે ઽ આચરન્તી સમનેવ યોષા માતેવ પુત્રં બિભૃતામ્ ઉપસ્થે ।
અપ શત્રૂન્ વિધ્યતાꣳ સંવિદાને ઽ આર્ત્ની ઇમે વિષ્ફુરન્તી ઽ અમિત્રાન્

બહ્વીનાં પિતા બહુર્ અસ્ય પુત્રશ્ ચિશ્ચા કૃણોતિ સમનાવગત્ય ।
ઇષુધિઃ સઙ્કાઃ પૃતનાશ્ ચ સર્વાઃ પૃષ્ઠે નિનદ્ધો જયતિ પ્રસૂતઃ

રથે તિષ્ઠન્ નયતિ વાજિનઃ પુરો યત્ર-યત્ર કામયતે સુષારથિઃ ।
અભીશૂનાં મહિમાનં પનાયત મનઃ પશ્ચાદ્ અનુ યચ્છન્તિ રશ્મયઃ

તીવ્રાન્ ઘોષાન્ કૃણ્વતે વૃષપાણયો ઽશ્વા રથેભિઃ સહ વાજયન્તઃ ।
અવક્રામન્તઃ પ્રપદૈર્ અમિત્રાન્ ક્ષિણન્તિ શત્રૂꣳ૧ઽ રનપવ્યયન્તઃ

રથવાહનꣳ હવિર્ અસ્ય નામ યત્રાયુધં નિહિતમ્ અસ્ય વર્મ ।
તત્રા રથમ્ ઉપ શગ્મꣳ સદેમ વિશ્વાહા વયꣳ સુમનસ્યમાનાઃ

સ્વાદુષꣳસદઃ પિતરો વયોધાઃ કૃચ્છ્રેશ્રિતઃ શક્તીવન્તો ગભીરાઃ ।
ચિત્રસેના ઽ ઇષુબલા ઽ અમૃધ્રાઃ સતોવીરા ઽ ઉરવો વ્રાતસાહાઃ

બ્રાહ્મણાસઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ શિવે નો દ્યાવાપૃથિવી ઽ અનેહસા ।
પૂષા નઃ પાતુ દુરિતાદ્ ઋતાવૃધો રક્ષા માકિર્ નો ઽ અઘશꣳસ ઽ ઈશત

સુપર્ણં વસ્તે મૃગો ઽ અસ્યા દન્તો ગોભિઃ સંનદ્ધા પતતિ પ્રસૂતા ।
યત્રા નરઃ સં ચ વિ ચ દ્રવન્તિ તત્રાસ્મભ્યમ્ ઇષવઃ શર્મ યꣳસન્

ઋજીતે પરિ વૃઙ્ધિ નો ઽશ્મા ભવતુ નસ્ તનૂઃ ।
સોમો ઽ અધિ બ્રવીતુ નો ઽદિતિઃ શર્મ યચ્છતુ

આ જઙ્ઘન્તિ સાન્વ્ એષાં જઘનાꣳ૨ઽ ઉપ જિઘ્નતે ।
અશ્વાજનિ પ્રચેતસો ઽશ્વાન્ત્ સમત્સુ ચોદય

અહિર્ ઇવ ભોગૈઃ પર્ય્ એતિ બાહું જ્યાયા હેતિં પરિબાધમાનઃ ।
હસ્તઘ્નો વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પુમાન્ પુમાꣳસં પરિ પાતુ વિશ્વતઃ

વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા ઽ અસ્મત્સખા પ્રતરણઃ સુવીરઃ ।
ગોભિઃ સંનદ્ધો ઽ અસિ વીડયસ્વાસ્થાતા તે જયતુ જેત્વાનિ

દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ ઓજ ઽ ઉદ્ભૃતં વનસ્પતિભ્યઃ પર્ય્ આભૃતꣳ સહઃ ।
અપામ્ ઓજ્માનં પરિ ગોભિર્ આવૃતમ્ ઇન્દ્રસ્ય વજ્રꣳ હવિષા રથં યજ

ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો મરુતામ્ અનીકં મિત્રસ્ય ગર્ભો વરુણસ્ય નાભિઃ ।
સેમાં નો હવ્યદાતિં જુષાણો દેવ રથ પ્રતિ હવ્યા ગૃભાય

ઉપ શ્વાસય પૃથિવીમ્ ઉત દ્યાં પુરુત્રા તે મનુતાં વિષ્ઠિતં જગત્ ।
સ દુન્દુભે સજૂર્ ઇન્દ્રેણ દેવૈર્ દૂરાદ્ દવીયો ઽ અપ સેધ શત્રૂન્

આ ક્રન્દય બલમ્ ઓજો ન ઽ આ ધા નિ ષ્ટનિહિ દુરિતા બાધમાનઃ ।
અપ પ્રોથ દુન્દુભે દુચ્છુના ઽ ઇત ઽ ઇન્દ્રસ્ય મુષ્ટિર્ અસિ વીડયસ્વ

આમૂર્ અજ પ્રત્યા વર્તયેમાઃ કેતુમદ્ દુન્દુભિર્ વાવદીતિ ।
સમ્ અશ્વપર્ણાશ્ ચરન્તિ નો નરો ઽસ્માકમ્ ઇન્દ્ર રથિનો જયન્તુ

આગ્નેયઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ સારસ્વતી મેષી બભ્રુઃ સૌમ્યઃ પૌષ્ણઃ શ્યામઃ શિતિપૃષ્ઠો બાર્હસ્પત્યઃ શિલ્પો વૈશ્વદેવ ઽ ઐન્દ્રો ઽરુણો મારુતઃ કલ્માષ ઽ ઐન્દ્રાગ્નઃ સꣳહિતો ઽધોરામઃ સાવિત્રો વારુણઃ કૃષ્ણ ઽ એકશિતિપાત્ પેત્વઃ

અગ્નયે ઽનીકવતે રોહિતાઞ્જિર્ અનડ્વાન્ અધોરામૌ સાવિત્રૌ પૌષ્ણૌ રજતનાભી વૈશ્વદેવૌ પિશંગૌ તૂપરુ મારુતઃ કલ્માષ ઽ આગ્નેયઃ કૃષ્ણો ઽજઃ સારસ્વતી મેષી વારુણઃ પેત્વઃ

અગ્નયે ગાયત્રાય ત્રિવૃતે રાથન્તરાયાષ્ટાકપાલ ઽ ઇન્દ્રાય ત્રૈષ્ટુભાય પઞ્ચદશાય બર્હતાયૈકાદશકપાલો વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો જાગતેભ્યઃ સપ્તદશેભ્યો વૈરૂપેભ્યો દ્વાદશકપાલો મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આનુષ્ટુભાભ્યામ્ એકવિꣳશાભ્યાં વૈરાજાભ્યાં પયસ્યા બૃહસ્પતયે પાઙ્ક્તાય ત્રિણવાય શાક્વરાય ચરુઃ સવિત્ર ઽ ઔષ્ણિહાય ત્રયસ્ત્રિꣳશાય રૈવતાય દ્વાદશકપાલઃ પ્રાજાપત્યશ્ ચરુર્ અદિત્યૈ વિષ્ણુપત્ન્યૈ ચરુર્ અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલો ઽનુમત્યા ઽ અષ્ટાકપાલઃ ॥