શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 25

અશ્વમેધે અશ્વાઙ્ગેભ્યો હોમઃ

શાદં દદ્ભિર્ અવકાં દન્તમૂલૈર્ મૃદં બર્સ્વૈસ્ તેગાન્ દꣳષ્ટ્રાભ્યાꣳ સરસ્વત્યા ઽ અગ્રજિહ્વં જિહ્વાયા ઽ ઉત્સાદમ્ અવક્રન્દેન તાલુ વાજꣳ હનુભ્યામ્ અપ ઽ આસ્યેન વૃષણમ્ આણ્ડાભ્યામ્ આદિત્યાꣳ શ્મશ્રુભિઃ પન્થાનં ભ્રૂભ્યાં દ્યાવાપૃથિવી વર્તોભ્યાં વિદ્યુતં કનીનકાભ્યાꣳ શુક્લાય સ્વાહા કૃષ્ણાય સ્વાહા પાર્યાણિ પક્ષ્માણ્ય્ અવાર્યા ઽ ઇક્ષવો વાર્યાણિ પક્ષ્માણિ પાર્યા ઽ ઇક્ષવઃ

વાતં પ્રાણેનાપાનેન નાસિકે ઽ ઉપયામમ્ અધરેણૌષ્ઠેન સદ્ ઉત્તરેણ પ્રકાશેનાન્તરમ્ અનૂકાશેન બાહ્યં નિવેષ્યં મૂર્ધ્ના સ્તનયિત્નું નિર્બાધેનાશનિં મસ્તિષ્કેણ વિદ્યુતં કનીનકાભ્યાં કર્ણાભ્યાꣳ શ્રોત્રꣳ શ્રોત્રાભ્યાં કર્ણૌ તેદનીમ્ અધરકણ્ઠેનાપઃ શુષ્કકણ્ઠેન ચિત્તં મન્યાભિર્ અદિતિꣳ શીર્ષ્ણા નિરૃતિં નિર્જર્જલ્પેન શીર્ષ્ણા સંક્રોશૈઃ પ્રાણાન્ રેષ્માણꣳ સ્તુપેન

મશકાન્ કેશૈર્ ઇન્દ્રꣳ સ્વપસા વહેન બૃહસ્પતિꣳ શકુનિસાદેન કૂર્માઞ્છફૈર્ આક્રમણꣳ સ્થૂરાભ્યામ્ ઋક્ષલાભિઃ કપિઞ્જલાન્ જવં જઙ્ઘાભ્યામ્ અધ્વાનં બાહુભ્યાં જામ્બીલેનારણ્યમ્ અગ્નિમ્ અતિરુગ્ભ્યાં પૂષણં દોર્ભ્યામ્ અશ્વિનાવ્ અꣳસાભ્યાꣳ રુદ્રꣳ રોરાભ્યામ્

અગ્નેઃ પક્ષતિર્ વાયોર્ નિપક્ષતિર્ ઇન્દ્રસ્ય તૃતીયા સોમસ્ય ચતુર્થ્ય્ અદિત્યૈ પઞ્ચમીન્દ્રાણ્યૈ ષષ્ઠી મરુતાꣳ સપ્તમી બૃહસ્પતેર્ અષ્ટમ્ય્ અર્યમ્ણો નવમી ધાતુર્ દશમીન્દ્રસ્યૈકાદશી વરુણસ્ય દ્વાદશી યમસ્ય ત્રયોદશી

ઇન્દ્રાગ્ન્યોઃ પક્ષતિર્ સરસ્વત્યૈ નિપક્ષતિર્ મિત્રસ્ય તૃતીયાપાં ચતુર્થી નિરૃત્યૈ પઞ્ચમ્ય્ અગ્નીષોમયોઃ ષષ્ઠી સર્પાણાꣳ સપ્તમી વિષ્ણોર્ અષ્ટમી પૂષ્ણો નવમી ત્વષ્ટુર્ દશમીન્દ્રસ્યૈકાદશી વરુણસ્ય દ્વાદશી યમ્યૈ ત્રયોદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ દક્ષિણં પાર્શ્વં વિશ્વેષાં દેવાનામ્ ઉત્તરમ્

મરુતાꣳ સ્કન્ધા વિશ્વેષાં દેવાનાં પ્રથમા કીકસા રુદ્રાણાં દ્વિતીયાદિત્યાનાં તૃતીયા વાયોઃ પુચ્છમ્ અગ્નીષોમયોર્ ભાસદૌ ક્રુઞ્ચૌ શ્રોણિભ્યામ્ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી ઽ ઊરુભ્યાં મિત્રાવરુણાવ્ અલ્ગાભ્યામ્ આક્રમણꣳ સ્થૂરાભ્યાં બલં કુષ્ઠાભ્યામ્

પૂષણં વનિષ્ઠુનાન્ધાહીન્ત્ સ્થૂલગુદયા સર્પાન્ ગુદાભિર્ વિહ્રુત ઽ આન્ત્રૈર્ અપો વસ્તિના વૃષણમ્ આણ્ડાભ્યાં વાજિનꣳ શેપેન પ્રજાꣳ રેતસા ચાષાન્ પિત્તેન પ્રદરાન્ પાયુના કૂશ્માઞ્છકપિણ્ડૈઃ

ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડો ઽદિત્યૈ પાજસ્યં દિશાં જત્રવો ઽદિત્યૈ ભસજ્ જીમૂતાન્ હૃદયૌપશેનાન્તરિક્ષં પુરીતતા નભ ઽ ઉદર્યેણ ચક્રવાકૌ મતસ્નાભ્યાં દિવં વૃક્કાભ્યાં ગિરીન્ પ્લાશિભિર્ ઉપલાન્ પ્લીહ્ના વલ્મીકાન્ ક્લોમભિર્ ગ્લૌભિર્ ગુલ્માન્ હિરાભિઃ સ્રવન્તીર્ હ્રદાન્ કુક્ષિભ્યાꣳ સમુદ્રમ્ ઉદરેણ વૈશ્વાનરં ભસ્મના

વિધૃતિં નાભ્યા ધૃતꣳ રસેનાપો યૂષ્ણા મરીચીર્ વિપ્રુડ્ભિર્ નીહારમૂષ્મણા શીનં વસયા પ્રુષ્વા ઽ અશ્રુભિર્ હ્રાદુનીર્ દૂષીકાભિર્ અસ્ના રક્ષાꣳસિ ચિત્રાણ્ય્ અઙ્ગૈર્ નક્ષત્રાણિ રૂપેણ પૃથિવીં ત્વચા જુમ્બકાય સ્વાહા

હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક ઽ આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઽ ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ ।
ય ઽ ઈશે ઽ અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રꣳ રસયા સહાહુઃ ।
યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

ય ઽ આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઽ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ ।
યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

આ નો ભદ્રાઃ ક્રતવો યન્તુ વિશ્વતો દબ્ધાસો ઽ અપરીતાસ ઽ ઉદ્ભિદઃ ।
દેવા નો યથા સદમ્ ઇદ્ વૃધે ઽ અસન્ન્ અપ્રાયુવો રક્ષિતારો દિવે-દિવે

દેવાનાં ભદ્રા સુમતિર્ ઋજૂયતાં દેવાનાꣳ રાતિર્ અભિ નો નિ વર્તતામ્ ।
દેવાનાꣳ સખ્યમ્ ઉપ સેદિમા વયં દેવા ન ઽ આયુઃ પ્ર તિરન્તુ જીવસે

તાન્ પૂર્વયા નિવિદા હૂમહે વયં ભગં મિત્રમ્ અદિતિં દક્ષમ્ અસ્રિધમ્ ।
અર્યમણં વરુણꣳ સોમમ્ અશ્વિના સરસ્વતી નઃ સુભગા મયસ્ કરત્

તન્ નો વાતો મયોભુ વાતુ ભેષજં તન્ માતા પૃથિવી તત્ પિતા દ્યૌઃ ।
તદ્ ગ્રાવાણઃ સોમસુતો મયોભુવસ્ તદ્ અશ્વિના શૃણુતં ધિષ્ણ્યા યુવમ્

તમ્ ઈશાનં જગતસ્ તસ્થુષસ્ પતિં ધિયંજિન્વમ્ અવસે હૂમહે વયમ્ ।
પૂષા નો યથા વેદસામ્ અસદ્ વૃધે રક્ષિતા પાયુર્ અદબ્ધઃ સ્વસ્તયે

સ્વસ્તિ ન ઽ ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્ તાર્ક્ષ્યો ઽ અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્ દધાતુ

પૃષદશ્વા મરુતઃ પૃશ્નિમાતરઃ શુભંયાવાનો વિદથેષુ જગ્મયઃ ।
અગ્નિજિહ્વા મનવઃ સૂરચક્ષસો વિશ્વે નો દેવા ઽ અવસા ગમન્ન્ ઇહ

ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્ યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈર્ અઙ્ગૈસ્ તુષ્ટુવાꣳસસ્ તનૂભિર્ વ્યશેમહિ દેવહિતં યદ્ આયુઃ

શતમ્ ઇન્ નુ શરદો ઽ અન્તિ દેવા યત્રા નશ્ ચક્રા જરસં તનૂનામ્ ।
પુત્રાસો યત્ર પિતરો ભવન્તિ મા નો મધ્યા રીરિષતાયુર્ ગન્તોઃ

અદિતિર્ દ્યૌર્ અદિતિર્ અન્તરિક્ષમ્ અદિતિર્ માતા સ પિતા સ પુત્રઃ ।
વિશ્વે દેવા ઽ અદિતિઃ પઞ્ચ જના ઽ અદિતિર્ જાતમ્ અદિતિર્ જનિત્વમ્

મા નો મિત્રો વરુણો ઽ અર્યમાયુર્ ઇન્દ્ર ઽ ઋભુક્ષા મરુતઃ પરિ ખ્યન્ ।
યદ્ વાજિનો દેવજાતસ્ય સપ્તેઃ પ્રવક્ષ્યામો વિદથે વીર્યાણિ

યન્ નિર્ણિજા રેક્ણસા પ્રાવૃતસ્ય રાતિં ગૃભીતાં મુખતો નયન્તિ ।
સુપ્રાઙ્ અજો મેમ્યદ્ વિશ્વરૂપ ઽ ઇન્દ્રાપૂષ્ણોઃ પ્રિયમ્ અપ્ય્ એતિ પાથઃ

એષ છાગઃ પુરો ઽ અશ્વેન વાજિના પૂષ્ણો ભાગો નીયતે વિશ્વદેવ્યઃ ।
અભિપ્રિયં યત્ પુરોડાશમ્ અર્વતા ત્વષ્ટેદ્ એનꣳ સૌશ્રવસાય જિન્વતિ

યદ્ધવિષ્યમ્ ઋતુશો દેવયાનં ત્રિર્ માનુષાઃ પર્ય્ અશ્વં નયન્તિ ।
અત્રા પૂષ્ણઃ પ્રથમો ભાગ ઽ એતિ યજ્ઞં દેવેભ્યઃ પ્રતિવેદયન્ન્ અજઃ

હોતાધ્વર્યુર્ આવયા ઽ અગ્નિમિન્ધો ગ્રાવગ્રાભ ઽ ઉત શꣳસ્તા સુવિપ્રઃ ।
તેન યજ્ઞેન સ્વરંકૃતેન સ્વિષ્ટેન વક્ષણા આ પૃણધ્વમ્

યૂપવ્રસ્કા ઽ ઉત યે યૂપવાહાશ્ ચષાલં યે ઽ અશ્વયૂપાય તક્ષતિ ।
યે ચાર્વતે પચનꣳ સમ્ભરન્ત્ય્ ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઽ ઇન્વતુ

ઉપ પ્રાગાત્ સુમન્ મે ધાયિ મન્મ દેવાનામ્ આશા ઽ ઉપ વીતપૃષ્ઠઃ ।
અન્વ્ એનં વિપ્રા ઽ ઋષયો મદન્તિ દેવાનાં પુષ્ટે ચકૃમા સુબન્ધુમ્

યદ્ વાજિનો દામ સંદાનમ્ અર્વતો યા શીર્ષણ્યા રશના રજ્જુર્ અસ્ય ।
યદ્ વા ઘાસ્ય પ્રભૃતમ્ આસ્યે તૃણꣳ સર્વા તા તે ઽ અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ

યદ્ અશ્વસ્ય ક્રવિષો મક્ષિકાશ યદ્ વા સ્વરૌ સ્વધિતૌ રિપ્તમ્ અસ્તિ ।
યદ્ધસ્તયોઃ શમિતુર્ યન્ નખેષુ સર્વા તા તે ઽ અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ

યદ્ ઊવધ્યમ્ ઉદરસ્યાપવાતિ ય ઽ આમસ્ય ક્રવિષો ગન્ધો ઽ અસ્તિ ।
સુકૃતા તચ્છમિતારઃ કૃણ્વન્તૂત મેધꣳ શૃતપાકં પચન્તુ

યત્ તે ગાત્રાદ્ અગ્નિના પચ્યમાનાદ્ અભિ શૂલં નિહતસ્યાવધાવતિ ।
મા તદ્ ભૂમ્યામ્ આ શ્રિષન્ મા તૃણેષુ દેવેભ્યસ્ તદ્ ઉશદ્ભ્યો રાતમ્ અસ્તુ

યે વાજિનં પરિપશ્યન્તિ પક્વં ય ઽ ઈમ્ આહુઃ સુરભિર્ નિર્ હરેતિ ।
યે ચાર્વતો માꣳસભિક્ષામ્ ઉપાસત ઽ ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઽ ઇન્વતુ

યન્નીક્ષણં માꣳસ્પચન્યા ઉખાયા યા પાત્રાણિ યૂષ્ણ ઽ આસેચનાનિ ।
ઊષ્મણ્યાપિધાના ચરૂણામ્ અઙ્કાઃ સૂનાઃ પરિ ભૂષન્ત્ય્ અશ્વમ્

મા ત્વાગ્નિર્ ધ્વનયીદ્ ધૂમગન્ધિર્ મોખા ભ્રાજન્ત્ય્ અભિ વિક્ત જઘ્રિઃ ।
ઇષ્ટં વીતમ્ અભિગૂર્તં વષટ્કૃતં તં દેવાસઃ પ્રતિ ગૃભ્ણન્ત્યશ્વમ્

નિક્રમણં નિષદનં વિવર્તનં યચ્ ચ પડ્વીશમ્ અર્વતઃ ।
યચ્ ચ પપૌ યચ્ ચ ઘાસિં જઘાસ સર્વા તા તે ઽ અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ

યદ્ અશ્વાય વાસ ઽ ઉપસ્તૃણન્ત્ય્ અધીવાસં યા હિરણ્યાન્ય્ અસ્મૈ ।
સંદાનમ્ અર્વન્તં પડ્વીશં પ્રિયા દેવેષ્વ્ આ યામયન્તિ

યત્ તે સાદે મહસા શૂકૃતસ્ય પાર્ષ્ણ્યા વા કશયા વા તુતોદ ।
સ્રુચેવ તા હવિષો ઽ અધ્વરેષુ સર્વા તા તે બ્રહ્મણા સૂદયામિ

ચતુસ્ત્રિꣳશદ્ વાજિનો દેવબન્ધોર્ વઙ્ક્રીર્ અશ્વસ્ય સ્વધિતિઃ સમ્ એતિ ।
અચ્છિદ્રા ગાત્રા વયુના કૃણોત પરુષ્-પરુર્ અનુઘુષ્યા વિ શસ્ત

એકસ્ ત્વષ્ટુર્ અશ્વસ્યા વિશસ્તા દ્વા યન્તારા ભવતસ્ તથ ઽ ઋતુઃ ।
યા તે ગાત્રાણામ્ ઋતુથા કૃણોમિ તા-તા પિણ્ડાનાં પ્ર જુહોમ્ય્ અગ્નૌ

મા ત્વા તપત્ પ્રિય ઽ આત્માપિયન્તં મા સ્વધિતિસ્ તન્વ ઽઆ તિષ્ઠિપત્ તે ।
મા તે ગૃધ્નુર્ અવિશસ્તાતિહાય છિદ્રા ગાત્રાણ્ય્ અસિના મિથૂ કઃ

ન વા ઽ ઉ ઽ એતન્ મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાꣳ૨ઽ ઇદ્ એષિ પથિભિઃ સુગેભિઃ ।
હરી તે યુઞ્જા પૃષતી ઽ અભૂતામ્ ઉપાસ્થાદ્ વાજી ધુરિ રાસભસ્ય

સુગવ્યં નો વાજી સ્વશ્વ્યં પુꣳસઃ પુત્રાꣳ૨ઽ ઉત વિશ્વાપુષꣳ રયિમ્ ।
અનાગાસ્ત્વં નો ઽ અદિતિઃ કૃણોતુ ક્ષત્રં નો ઽ અશ્વો વનતાꣳ હવિષ્માન્

ઇમા નુ કં ભુવના સીષધામેન્દ્રશ્ ચ વિશ્વે ચ દેવાઃ ।
આદિત્યૈર્ ઇન્દ્રઃ સગણો મરુદ્ભિર્ અસ્મભ્યં ભેષજા કરત્ ।
યજ્ઞં ચ નસ્ તન્વં ચ પ્રજાં ચાદિત્યૈર્ ઇન્દ્રઃ સહ સીષધાતિ

અગ્ને ત્વં નો ઽ અન્તમ ઽ ઉત ત્રાતા શિવો ભવ વરૂથ્યઃ ।
વસુર્ અગ્નિર્ વસુશ્રવા ઽ અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમꣳ રયિં દાઃ ।
તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ સુમ્નાય નૂનમ્ ઈમહે સખિભ્યઃ ॥
[સ નો બોધિ શ્રુધી હવમુરુષ્યા ણો ઽ અઘાયતઃ સમસ્માત્]