શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 24

આશ્વમેધિકાનાં પશૂનાં દેવતાસમ્બન્ધિનિ વિધાયિનો મન્ત્રાઃ

અશ્વસ્ તૂપરો ગોમૃગસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ કૃષ્ણગ્રીવ ઽ આગ્નેયો રરાટે પુરસ્તાત્ સારસ્વતી મેષ્ય્ અધસ્તાદ્ધન્વોર્ આશ્વિનાવ્ અધોરામૌ બાહ્વોઃ સૌમપૌષ્ણઃ શ્યામો નાભ્યાꣳ સૌર્યયામૌ શ્વેતશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ પાર્શ્વયોસ્ ત્વાષ્ટ્રૌ લોમશસક્થૌ સક્થ્યોર્ વાયવ્યઃ શ્વેતઃ પુચ્છ ઽ ઇન્દ્રાય સ્વપસ્યાય વેહદ્ વૈષ્ણવો વામનઃ

રોહિતો ધૂમ્રરોહિતઃ કર્કન્ધુરોહિતસ્ તે સૌમ્યા બભ્રુર્ અરુણબભ્રુઃ શુકબભ્રુસ્ તે વારુણાઃ શિતિરન્ધ્રો ઽન્યતઃશિતિરન્ધ્રઃ સમન્તશિતિરન્ધ્રસ્ તે સાવિત્રાઃ શિતિબાહુર્ અન્યતઃશિતિબાહુઃ સમન્તશિતિબાહુસ્ તે બાર્હસ્પત્યાઃ પૃષતી ક્ષુદ્રપૃષતી સ્થૂલપૃષતી તા મૈત્રાવરુણ્યઃ

શુદ્ધવાલઃ સર્વશુદ્ધવાલો મણિવાલસ્ ત ઽ આશ્વિનાઃ શ્ય૆તઃ શ્યેતાક્ષો ઽરુણસ્ તે રુદ્રાય પશુપતયે કર્ણા યામા ઽ અવલિપ્તા રૌદ્રા નભોરૂપાઃ પાર્જન્યાઃ

પૃશ્નિસ્ તિરશ્ચીનપૃશ્નિર્ ઊર્ધ્વપૃશ્નિસ્ તે મારુતાઃ ફલ્ગૂર્ લોહિતોર્ણી પલક્ષી તાઃ સારસ્વત્યઃ પ્લીહાકર્ણઃ શુણ્ઠાકર્ણો ઽદ્ધ્યાલોહકર્ણસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ શિતિકક્ષો ઽઞ્જિસક્થસ્ ત ઽ ઐન્દ્રાગ્નાઃ કૃષ્ણાઞ્જિર્ અલ્પાઞ્જિર્ મહાઞ્જિસ્ ત ઽ ઉષસ્યાઃ

શિલ્પા વૈશ્વદેવ્યો રોહિણ્યસ્ ત્ર્યવયો વાચે ઽવિજ્ઞાતા ઽ અદિત્યૈ સરૂપા ધાત્રે વત્સતર્યો દેવાનાં પત્નીભ્યઃ

કૃષ્ણગ્રીવા ઽ આગ્નેયાઃ શિતિભ્રવો વસૂનાꣳ રોહિતા રુદ્રાણાꣳ શ્વેતા ઽ અવરોકિણ ઽ આદિત્યાનાં નભોરૂપાઃ પાર્જન્યાઃ

ઉન્નત ઽ ઋષભો વામનસ્ ત ઽ ઐન્દ્રવૈષ્ણવા ઽ ઉન્નતઃ શિતિબાહુઃ શિતિપૃષ્ઠસ્ ત ઽ ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યાઃ શુકરૂપા વાજિનાઃ કલ્માષા ઽ આગ્નિમારુતાઃ શ્યામાઃ પૌષ્ણાઃ

એતા ઽ ઐન્દ્રાગ્ના દ્વિરૂપા ઽ અગ્નીષોમીયા વામના ઽ અનડ્વાહ ઽ આગ્નાવૈષ્ણવા વશા મૈત્રાવરુણ્યોઽન્યત એન્યો ઽ મૈત્ર્યઃ

કૃષ્ણગ્રીવા ઽ આગ્નેયા બભ્રવઃ સૌમ્યાઃ શ્વેતા વાયવ્યા ઽ અવિજ્ઞાતા ઽ અદિત્યૈ સરૂપા ધાત્રે વત્સતર્યો દેવાનાં પત્નીભ્યઃ

કૃષ્ણા ભૌમા ધૂમ્રા ઽ આન્તરિક્ષા બૃહન્તો દિવ્યાઃ શબલા વૈદ્યુતાઃ સિધ્માસ્ તારકાઃ

ધૂમ્રાન્ વસન્તાયા લભતે શ્વેતાન્ ગ્રીષ્માય કૃષ્ણાન્ વર્ષાભ્યો ઽરુણાઞ્છરદે પૃષતો હેમન્તાય પિશઙ્ગાઞ્છિશિરાય

ત્ર્યવયો ગાયત્ર્યૈ પઞ્ચાવયસ્ ત્રિષ્ટુભે દિત્યવાહો જગત્યૈ ત્રિવત્સા ઽ અનુષ્ટુભે તુર્યવાહ ઽ ઉષ્ણિહે

પષ્ઠવાહો વિરાજ ઽ ઉક્ષાણો બૃહત્યા ઽ ઋષભાઃ કકુભે ઽનડ્વાહઃ પઙ્ક્ત્યૈ ધેનવો ઽતિચ્છન્દસે

કૃષ્ણગ્રીવા ઽ આગ્નેયા બભ્રવઃ સૌમ્યા ઽ ઉપધ્વસ્તાઃ સાવિત્રા વત્સતર્યઃ સારસ્વત્યઃ શ્યામાઃ પૌષ્ણાઃ પૃશ્નયો મારુતા બહુરૂપા વૈશ્વદેવા વશા દ્યાવાપૃથિવીયાઃ

ઉક્તાઃ સંચરા ઽ એતા ઽ ઐન્દ્રાગ્નાઃ કૃષ્ણાઃ વારુણાઃ પૃશ્નયો મારુતાઃ કાયાસ્ તૂપરાઃ

અગ્નયે ઽનીકવતે પ્રથમજાન્ આ લભતે મરુદ્ભ્યઃ સાંતપનેભ્યઃ સવાત્યાન્ મરુદ્ભ્યો ગૃહમેધિભ્યો બષ્કિહાન્ મરુદ્ભ્યઃ ક્રીડિભ્યઃ સꣳસૃષ્ટાન્ મરુદ્ભ્યઃ સ્વતવદ્ભ્યોઽનુસૃષ્ટાન્

ઉક્તાઃ સંચરા ઽ એતા ઽ ઐન્દ્રાગ્નાઃ પ્રાશૃઙ્ગા માહેન્દ્રા બહુરૂપા વૈશ્વકર્મણાઃ

ધૂમ્રા બભ્રુનીકાશાઃ પિતૄણાꣳ સોમવતાં બભ્રવો બભ્રુનીકાશાઃ પિતૄણાં બર્હિષદાં કૃષ્ણા બભ્રુનીકાશાઃ પિતૄણામ્ અગ્નિષ્વાત્તાનાં કૃષ્ણાઃ પૃષન્તસ્ ત્રૈયમ્બકાઃ

ઉક્તાઃ સંચરા ઽ એતા શુનાસીરીયાઃ શ્વેતા વાયવ્યાઃ શ્વેતાઃ સૌર્યાઃ

વસન્તાય કપિઞ્જલાન્ આ લભતે ગ્રીષ્માય કલવિઙ્કાન્ વર્ષાભ્યસ્ તિત્તિરીઞ્છરદે વર્તિકા હેમન્તાય કકરાઞ્છિશિરાય વિકકરાન્

સમુદ્રાય શિશુમારાન્ આલભતે પર્જન્યાય મણ્ડૂકાન્ અદ્ભ્યો મત્સ્યાન્ મિત્રાય કુલીપયાન્ વરુણાય નાક્રાન્

સોમાય હꣳસાન્ આ લભતે વાયવે બલાકા ઽ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં ક્રુઞ્ચાન્ મિત્રાય મદ્ગૂન્ વરુણાય ચક્રવાકાન્

અગ્નયે કુટરૂન્ આ લભતે વનસ્પતિભ્ય ઽ ઉલૂકાન્ અગ્નીષોમાભ્યાં ચાષાન્ અશ્વિભ્યાં મયૂરાન્ મિત્રાવરુણાભ્યાં કપોતાન્

સોમાય લબાન્ આ લભતે ત્વષ્ટ્રે કૌલીકાન્ ગોષાદીર્ દેવાનાં પત્નીભ્યઃ કુલીકા દેવજામિભ્યો ઽગ્નયે ગૃહપતયે પારુષ્ણાન્

અહ્ને પારાવતાન્ આ લભતે રાત્ર્યૈ સીચાપૂર્ અહોરાત્રયોઃ સંધિભ્યો જતૂર્ માસેભ્યો દાત્યૌહાન્ત્ સંવત્સરાય મહતઃ સુપર્ણાન્

ભૂમ્યા ઽ આખૂન્ આ લભતે ઽન્તરિક્ષાય પાઙ્ક્તાન્ દિવે કશાન્ દિગ્ભ્યો નકુલાન્ બભ્રુકાન્ અવાન્તરદિશાભ્યઃ

વસુભ્ય ઽ ઋશ્યાન્ આ લભતે રુદ્રેભ્યઃ રુરૂન્ આદિત્યેભ્યો ન્યઙ્કૂન્ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ પૃષતાન્ત્ સાધ્યેભ્યઃ કુલુઙ્ગાન્

ઈશાનાય પરસ્વત ઽ આ લભતે મિત્રાય ગૌરાન્ વરુણાય મહિષાન્ બૃહસ્પતયે ગવયાꣳસ્ ત્વષ્ટ્ર ઽ ઉષ્ટ્રાન્

પ્રજાપતયે પુરુષાન્ હસ્તિન ઽ આ લભતે વાચે પ્લુષીꣳશ્ ચક્ષુષે મશકાઞ્છ્રોત્રાય ભૃઙ્ગાઃ

પ્રજાપતયે ચ વાયવે ચ ગોમૃગો વરુણાયારણ્યો મેષો યમાય કૃષ્ણો મનુષ્યરાજાય મર્કટઃ શાર્દૂલાય રોહિદ્ ઋષભાય ગવયી ક્ષિપ્રશ્યેનાય વર્તિકા નીલઙ્ગોઃ કૃમિઃ સમુદ્રાય શિશુમારો હિમવતે હસ્તી

મયુઃ પ્રાજાપત્ય ઽ ઉલો હલિક્ષ્ણો વૃષદꣳશસ્ તે ધાત્રે દિશાં કઙ્કો ધુઙ્ક્ષાગ્નેયી કલવિઙ્કો લોહિતાહિઃ પુષ્કરસાદસ્ તે ત્વાષ્ટ્રા વાચે ક્રુઞ્ચઃ

સોમાય કુલુઙ્ગ ઽ આરણ્યો ઽજો નકુલઃ શકા તે પૌષ્ણાઃ ક્રોષ્ટા માયોર્ ઇન્દ્રસ્ય ગૌરમૃગઃ પિદ્વો ન્યઙ્કુઃ કક્કટસ્ તે ઽનુમત્યૈ પ્રતિશ્રુત્કાયૈ ચક્રવાકઃ

સૌરી બલાકા શાર્ગઃ સૃજયઃ શયાણ્ડકસ્ તે મૈત્રાઃ સરસ્વત્યૈ શારિઃ પુરુષવાક્ શ્વાવિદ્ ભૌમી શાર્દૂલો વૃકઃ પૃદાકુસ્ તે મન્યવે સરસ્વતે શુકઃ પુરુષવાક્

સુપર્ણઃ પાર્જન્ય ઽ આતિર્વાહસો દર્વિદા તે વાયવે બૃહસ્પતયે વાચસ્ પતયે પૈઙ્ગરાજો ઽલજ ઽ આન્તરિક્ષઃ પ્લવો મદ્ગુર્ મત્સ્યસ્ તે નદીપતયે દ્યાવાપૃથિવીયઃ કૂર્મઃ

પુરુષમૃગશ્ ચન્દ્રમસો ગોધા કાલકા દાર્વાઘાટસ્ તે વનસ્પતીનાં કૃકવાકુઃ સાવિત્રો હꣳસો વાતસ્ય નાક્રો મકરઃ કુલીપયસ્ તે ઽકૂપારસ્ય હ્રિયૈ શલ્પકઃ

એણ્ય્ અહ્નો મણ્ડૂકો મૂષિકા તિત્તિરિસ્ તે સર્પાણાં લોપાશ ઽ આશ્વિનઃ કૃષ્ણો રાત્ર્યા ઽ ઋક્ષો જતૂઃ સુષિલીકા ત ઽ ઇતરજનાનાં જહકા વૈષ્ણવી

અન્યવાપો ઽર્ધમાસાનામ્ ઋશ્યો મયૂરઃ સુપર્ણસ્ તે ગન્ધર્વાણામ્ અપામ્ ઉદ્રો માસાં કશ્યપો રોહિત્ કુણ્ડૃણાચી ગોલત્તિકા તે ઽપ્સરસાં મૃત્યવે ઽસિતઃ

વર્ષાહૂર્ ઋતૂનામ્ આખુઃ કશો માન્થાલસ્ તે પિતૄણાં બલાયાજગરો વસૂનાં કપિઞ્જલઃ કપોત ઽ ઉલૂકઃ શશસ્ તે નિરૃત્યૈ વરુણાયારણ્યો મેષઃ

શ્વિત્ર ઽ આદિત્યાનામ્ ઉષ્ટ્રો ઘૃણીવાન્ વાર્ધ્રીણસસ્ તે મત્યા ઽ અરણ્યાય સૃમરો રુરૂ રૌદ્રઃ ક્વયિઃ કુટરુર્ દાત્યૌહસ્ તે વાજિનાં કામાય પિકઃ

ખડ્ગો વૈશ્વદેવઃ શ્વા કૃષ્ણઃ કર્ણો ગર્દભસ્ તરક્ષુસ્ તે રક્ષસામ્ ઇન્દ્રાય સૂકરઃ સિꣳહો મારુતાઃ કૃકલાસઃ પિપ્પકા શકુનિસ્ તે શરવ્યાયૈ વિશ્વેષાં દેવાનાં પૃષતઃ ॥