શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 23

આશ્વમેધિકાહુતિ મન્ત્રાઃ

હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક ઽ આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ ।
એષ તે યોનિઃ સૂર્યસ્ તે મહિમા ।
યસ્ તે ઽહન્ત્ સંવત્સરે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે વાયાવ્ અન્તરિક્ષે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે દિવિ સૂર્યે મહિમા સંબભૂવ તસ્મૈ તે મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા દેવેભ્યઃ

યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઽ ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ ।
ય ઽ ઈશે ઽ અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ ।
એષ તે યોનિશ્ ચન્દ્રસ્ તે મહિમા ।
યસ્ તે રાત્રૌ સંવત્સરે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે પૃથિવ્યામ્ અગ્નૌ મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે નક્ષત્રેષુ ચન્દ્રમસિ મહિમા સંબભૂવ તસ્મૈ તે મહિમ્ને પ્રજાપતયે દેવેભ્યઃ સ્વાહા

યુઞ્જન્તિ બ્રધ્નમ્ અરુષં ચરન્તં પરિ તસ્થુષઃ ।
રોચન્તે રોચના દિવિ

યુઞ્જન્ત્ય્ અસ્ય કામ્યા હરી વિપક્ષસા રથે ।
શોણા ધૃષ્ણૂ નૃવાહસા

યદ્ વાતો ઽ અપો ઽ અગનીગન્ પ્રિયામ્ ઇન્દ્રસ્ય તન્વમ્ ।
એતꣳ સ્તોતર્ અનેન પથા પુનર્ અશ્વમ્ આ વર્તયાસિ નઃ

વસવસ્ ત્વાઞ્જન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા ।
રુદ્રાસ્ ત્વાઞ્જન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા ।
આદિત્યાસ્ ત્વાઞ્જન્તુ જાગતેન છન્દસા ।
ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ લાજી3ઞ્ છાચી3ન્ યવ્યે ગવ્યઽ એતદ્ અન્નમ્ અત્ત દેવા ઽ એતદ્ અન્નમ્ અદ્ધિ પ્રજાપતે

કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ ।
કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્

સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ ।
અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્

કા સ્વિદ્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ ।
કા સ્વિદ્ આસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદ્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા

દ્યૌર્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ અશ્વ ઽ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ ।
અવિર્ આસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિર્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા

વાયુષ્ ટ્વા પચતૈર્ અવતુ ।
અસિતગ્રીવશ્ છાગૈઃ ।
ન્યગ્રોધશ્ ચમસૈઃ ।
શલ્મલિર્ વૃદ્ધ્યા ।
એષ સ્ય રાથ્યો વૃષા ।
પડ્ભિશ્ ચતુર્ભિર્ એદ્ અગન્ ।
બ્રહ્માકૃષ્ણશ્ ચ નો ઽવતુ ।
નમો ઽગ્નયે

સꣳશિતો રશ્મિના રથઃ સꣳશિતો રશ્મિના હયઃ ।
સꣳશિતો અપ્સ્વ્ અપ્સુજા બ્રહ્મા સોમપુરોગવઃ

સ્વયં વાજિꣳસ્ તન્વં કલ્પયસ્વ સ્વયં યજસ્વ સ્વયં જુષસ્વ ।
મહિમા તે ઽન્યેન ન સંનશે

ન વા ઽ ઉ ઽ એતન્ મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાꣳ૨ઽ ઇદ્ એષિ પથિભિઃ સુગેભિઃ ।
યત્રાસતે સુકૃતો યત્ર તે યયુસ્ તત્ર ત્વા દેવઃ સવિતા દધાતુ

અગ્નિઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ અગ્નિઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ ।
વાયુઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ વાયુઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ ।
સૂર્યઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ત્ સૂર્યઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ

પ્રાણાય સ્વાહા ।
અપાનાય સ્વાહા ।
વ્યાનાય સ્વાહા અમ્બે ઽ અમ્બિકે ઽમ્બાલિકે ન મા નયતિ કશ્ ચન ।
સસસ્ત્ય્ અશ્વકઃ સુભદ્રિકાં કામ્પીલવાસિનીમ્

ગણાનાં ત્વા ગણપતિꣳ હવામહે પ્રિયાણાં ત્વા પ્રિયપતિꣳ હવામહે નિધીનાં ત્વા નિધિપતિꣳ હવામહે વસો મમ ।
આહમ્ અજાનિ ગર્ભધમ્ આ ત્વમ્ અજાસિ ગર્ભધમ્

તા ઽ ઉભૌ ચતુરઃ પદઃ સમ્પ્ર સારયાવ સ્વર્ગે લોકે પ્રોર્ણુવાથાં વૃષા વાજી રેતોધા રેતો દધાતુ

ઉત્સક્થ્યા ઽ અવ ગુદં ધેહિ સમ્ અઞ્જિં ચારયા વૃષન્ ।
ય સ્ત્રીણાં જીવભોજનઃ

યકાસકૌ શકુન્તિકાહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ ।
આ હન્તિ ગભે પસો નિગલ્ગલીતિ ધારકા

યકો ઽસકૌ શકુન્તક ઽ આહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ ।
વિવક્ષત ઽ ઇવ તે મુખમ્ અધ્વર્યો મા નસ્ ત્વમ્ અભિ ભાષથાઃ

માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રં વૃક્ષસ્ય રોહતઃ ।
પ્રતિલામીતિ તે પિતા ગભે મુષ્ટિમ્ અતꣳસયત્

માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રે વૃક્ષસ્ય ક્રીડતઃ ।
વિવક્ષત ઽઇવ તે મુખં બ્રહ્મન્ મા નસ્ ત્વં વદો બહુ

ઊર્ધ્વમ્ એનામ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ ।
અથાસ્યૈ મધ્યમ્ એધતાꣳ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ

ઊર્ધ્વમ્ એનમ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ ।
અથાસ્ય મધ્યમ્ એજતુ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ

યદ્ અસ્યા ઽ અꣳહુભેદ્યાઃ કૃધુ સ્થૂલમ્ ઉપાતસત્ ।
મુષ્કાવિદસ્યા ઽ એજતો ગોશફે શકુલાવ્ ઇવ

યદ્ દેવાસો લલામગું પ્ર વિષ્ટીમિનમ્ આવિષુઃ ।
સક્થ્ના દેદિશ્યતે નારી સત્યસ્યાક્ષિભુવો યથા

યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં પશુ મન્યતે ।
શૂદ્રા યદ્ અર્યજારા ન પોષાય ધનાયતિ

યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં બહુ મન્યતે ।
શૂદ્રો યદ્ અર્યાયૈ જારો ન પોષમ્ અનુ મન્યતે

દધિક્રાવ્ણો ઽ અકારિષં જિષ્ણોર્ અશ્વસ્ય વાજિનઃ ।
સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ણ ઽ આયૂꣳષિ તારિષત્

ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુપ્ પઙ્ક્ત્યા સહ ।
બૃહત્ય્ ઉષ્ણિહા કકુપ્ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા

દ્વિપદા યાશ્ ચતુષ્પદાસ્ ત્રિપદા યાશ્ ચ ષટ્પદાઃ ।
વિચ્છન્દા યાશ્ ચ સચ્છન્દાઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા

મહાનામ્ન્યો રેવત્યો વિશ્વા આશાઃ પ્રભૂવરીઃ ।
મૈઘીર્ વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા

નાર્યસ્ તે પત્ન્યો લોમ વિચિન્વન્તુ મનીષયા ।
દેવાનાં પત્ન્યો દિશઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા

રજતા હરિણીઃ સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ ।
અશ્વસ્ય વાજિનસ્ ત્વચિ સિમાઃ શમ્યન્તુ શમ્યન્તીઃ

કુવિદ્ અઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્ યથા દાન્ત્ય્ અનુપૂર્વં વિયૂય ।
ઇહેહૈષાં કૃણુહિ ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમ ઽ ઉક્તિં યજન્તિ

કસ્ ત્વા છ્યતિ કસ્ ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્ તે ગાત્રાણિ શમ્યતિ ।
ક ઽ ઉ તે શમિતા કવિઃ

ઋતવસ્ત ઽ ઋતુથા પર્વ શમિતારો વિ શાસતુ ।
સંવત્સરસ્ય તેજસા શમીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા

અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસા ઽ આ ચ્છ્યન્તુ શમ્યન્તઃ ।
અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટꣳ સૂદયન્તુ તે

દૈવ્યા ઽ અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ આસતુ ।
ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે સિમાઃ કૃણ્વન્તુ શમ્યન્તીઃ

દ્યૌસ્ તે પૃથિવ્યન્તરિક્ષં વાયુશ્ છિદ્રં પૃણાતુ તે ।
સૂયસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ લોકં કૃણોતુ સાધુયા

શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ ।
શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ વ્ અસ્તુ તન્વૈ તવ

કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ ।
કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્

સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ ।
અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્

કિꣳ સ્વિત્ સૂર્યસમં જ્યોતિઃ કિꣳ સમુદ્રસમꣳ સરઃ ।
કિꣳ સ્વિત્ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયઃ કસ્ય માત્રા ન વિદ્યતે

બ્રહ્મ સૂર્યસમં જ્યોતિર્ દ્યૌઃ સમુદ્રસમꣳ સરઃ ।
ઇન્દ્રઃ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયાન્ ગોસ્ તુ માત્રા ન વિદ્યતે

પૃચ્છામિ ત્વા ચિતયે દેવસખ યદિ ત્વમ્ અત્ર મનસા જગન્થ ।
યેષુ વિષ્ણુસ્ ત્રિષુ પદેષ્વ્ એષ્ટસ્ તેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આ વિવેશાꣳ૩ઽ

અપિ તેષુ ત્રિષુ પદેષ્વ્ અસ્મિ યેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ ।
સદ્યઃ પર્ય્ એમિ પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ એકેનાઙ્ગેન દિવો ઽ અસ્ય પૃષ્ઠમ્

કેષ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ કાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ ।
એતદ્ બ્રહ્મન્ન્ ઉપવલ્હામસિ ત્વા કિꣳ સ્વિન્ નઃ પ્રતિ વોચાસ્ય્ અત્ર

પઞ્ચસ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ તાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ ।
એતત્ ત્વાત્ર પ્રતિમન્વાનો ઽ અસ્મિ ન માયયા ભવસ્ય્ ઉત્તરો મત્

કા સ્વિદ્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ ।
કા સ્વિદ્ આસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદ્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા

દ્યૌર્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ અશ્વઽ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ ।
અવિર્ આસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિર્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા

કા ઽ ઈમરે પિશંગિલા કા ઽ ઈં કુરુપિશંગિલા ।
ક ઽ ઈમ્ આસ્કન્દમ્ અર્ષતિ ક ઽ ઈં પન્થાં વિ સર્પતિ

અજારે પિશંગિલા શ્વાવિત્ કુરુપિશંગિલા ।
શશ આસ્કન્દમ્ અર્ષત્ય્ અહિઃ પન્થાં વિ સર્પતિ

કત્ય્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ કત્ય્ અક્ષરાણિ કતિ હોમાસઃ કતિધા સમિદ્ધઃ ।
યજ્ઞસ્ય ત્વા વિદથા પૃચ્છમ્ અત્ર કતિ હોતાર ઽ ઋતુશો યજન્તિ

ષડ્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ શતમ્ અક્ષરાણ્ય્ અશીતિર્ હોમાઃ સમિધો હ તિસ્રઃ ।
યજ્ઞસ્ય તે વિદથા પ્ર બ્રવીમિ સપ્ત હોતાર ઋતુશો યજન્તિ

કો ઽ અસ્ય વેદ ભુવનસ્ય નાભિં કો દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ ।
કઃ સૂર્યસ્ય વેદ બૃહતો જનિત્રં કો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ

વેદાહમ્ અસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં વેદ દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ ।
વેદ સૂર્યસ્ય બૃહતો જનિત્રં અથો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ

પૃચ્છામિ ત્વા પરમ્ અન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃચ્છામિ યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ ।
પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો ઽ અશ્વસ્ય રેતઃ પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ

ઇયં વેદિઃ પરો ઽ અન્તઃ પૃથિવ્યા ઽ અયં યજ્ઞો યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ ।
અયꣳ સોમો વૃષ્ણો ઽ અશ્વસ્ય રેતઃ બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ

સુભૂઃ સ્વયમ્ભૂઃ પ્રથમો ઽન્તર્ મહત્ય્ અર્ણવે ।
દધે હ ગર્ભમ્ ઋત્વિયં યતો જાતઃ પ્રજાપતિઃ

હોતા યક્ષત્ પ્રજાપતિꣳ સોમસ્ય મહિમ્નઃ ।
જુષતાં પિબતુ સોમꣳ હોતર્ યજ

પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા રૂપાણિ પરિ તા બભૂવ ।
યત્કામાસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો ઽ અસ્તુ । વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્॥