શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 13

અગ્નિચયને ચિતિ પુષ્કરપર્ણાદિ ઉપધાન મન્ત્રાઃ

મયિ ગૃહ્ણામ્ય્ અગ્રે ઽ અગ્નિꣳ રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય ।
મામ્ ઉ દેવતાઃ સચન્તામ્

અપાં પૃષ્ઠમ્ અસિ યોનિર્ અગ્નેઃ સમુદ્રમ્ અભિતઃ પિન્વમાનમ્ ।
વર્ધમાનો મહાઁ૨ ઽ આ ચ પુષ્કરે દિવો માત્રયા વરિમ્ણા પ્રથસ્વ

બ્રહ્મ જજ્ઞાનં પ્રથમં પુરસ્તાદ્ વિ સીમતઃ સુરુચો વેન ઽ આવઃ ।
સ બુધ્ન્યા ઽ ઉપમા ઽ અસ્ય વિષ્ઠાઃ સતશ્ ચ યોનિમ્ અસતશ્ ચ વિ વઃ

હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક ઽ આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ

દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ ।
સમાનં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત હોત્રાઃ

નમોઽસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમ્ અનુ ।
યે ઽ અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ

યા ઽ ઇષવો યાતુધાનાનાં યે વા વનસ્પતીꣳ૧ ઽરનુ ।
યે વાવટષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ

યે વામી રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ ।
યેષામ્ અપ્સુ સદસ્ કૃતં તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ

કૃણુષ્વ પાજઃ પ્રસિતિં ન પૃથ્વીં યાહિ રાજેવામવાઁ૨ ઽ ઇભેન ।
તૃષ્વીમ્ અનુ પ્રસિતિં દ્રૂણાનો ઽસ્તાસિ વિધ્ય રક્ષસસ્ તપિષ્ઠૈઃ

તવ ભ્રમાસ ઽ આશુયા પતન્ત્ય્ અનુ સ્પૃશ ધૃષતા શોશુચાનઃ ।
તપૂꣳષ્ય્ અગ્ને જુહ્વા પતઙ્ગાન્ અસંદિતો વિ સૃજ વિષ્વગ્ ઉલ્કાઃ

પ્રતિ સ્પશો વિ સૃજ તૂર્ણિતમો ભવા પાયુર્ વિશો ઽ અસ્યા અદબ્ધઃ ।
યો નો દૂરે ઽ અઘશꣳસો યો ઽ અન્ત્ય્ અગ્ને માકિષ્ ટે વ્યથિર્ આ દધર્ષીત્

ઉદ્ અગ્ને તિષ્ઠ પ્રત્ય્ આ તનુષ્વ ન્ય્ અમિત્રાઁ૨ ઽ ઓષતાત્ તિગ્મહેતે ।
યો નો ઽ અરાતિꣳ સમિધાન ચક્રે નીચા તં ધક્ષ્ય્ અતસં ન શુષ્કમ્

ઊર્ધ્વો ભવ પ્રતિ વિધ્યાધ્ય્ અસ્મદ્ આવિષ્ કૃણુષ્વ દૈવ્યાન્ય્ અગ્ને ।
અવ સ્થિરા તનુહિ યાતુજૂનાં જામિમ્ અજામિં પ્ર મૃણીહિ શત્રૂન્ ।
અગ્નેષ્ ટ્વા તેજસા સાદયામિ

અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ પતિઃ પૃથિવ્યા ઽ અયમ્ ।
અપાꣳ રેતાꣳસિ જિન્વતિ ।
ઇન્દ્રસ્ય ત્વૌજસા સાદયામિ

ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ ચ નેતા યત્રા નિયુદ્ભિઃ સચસે શિવાભિઃ ।
દિવિ મૂર્ધાનં દધિષે સ્વર્ષાં જિહ્વામ્ અગ્ને ચક્રિષે હવ્યવાહમ્

ધ્રુવાસિ ધરુણાસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા ।
મા ત્વા સમુદ્રઽઉદ્ વધીન્ મા સુપર્ણોઽવ્યથમાના પૃથિવીં દૃꣳહ

પ્રજાપતિષ્ ટ્વા સાદયત્વ્ અપા પૃષ્ઠે સમુદ્રસ્યેમન્ ।
વ્યચસ્વતીં પ્રથસ્વતીં પ્રથસ્વ પૃથિવ્યસિ

ભૂર્ અસિ ભૂમિર્ અસ્ય્ અદિતિર્ અસિ વિશ્વધાયા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રી ।
પૃથિવીં યચ્છ પૃથિવીં દૃꣳહ પૃથિવીં મા હિꣳસીઃ

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય ।
અગ્નિષ્ ટ્વાભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ

કાણ્ડાત્-કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તી પરુષઃ-પરુષસ્ પરિ ।
એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચ

યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ ।
તસ્યાસ્ તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્

યાસ્ તે ઽ અગ્ને સૂર્યે રુચો દિવમ્ આતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ ।
તાભિર્ નો ઽ અદ્ય સર્વાભી રુચે જનાય નસ્ કૃધિ

યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચો ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યા રુચઃ ।
ઇન્દ્રાગ્ની તાભિઃ સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે

વિરાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્ ।
સ્વરાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્ ।
પ્રજાપતિષ્ ટ્વા સાદયતુ પૃષ્ઠે પૃથિવ્યા જ્યોતિષ્મતીમ્ ।
વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ ।
અગ્નિષ્ટે ઽધિપતિસ્ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ

મધુશ્ ચ માધવશ્ ચ વાસન્તિકાવ્ ઋતૂ ઽ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષોઽસિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઽ ઓષધયઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ નમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ ।
યે ઽ અગ્નયઃ સમનસો ઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઽ ઇમે વાસન્તિકાવ્ ઋતૂ ઽઅભિકલ્પમાના ઽ ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા ઽ અભિસંવિશન્તુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવે સીદતમ્

અષાઢાસિ સહમાના સહસ્વારાતીઃ સહસ્વ પૃતનાયતઃ ।
સહસ્રવીર્યાસિ સા મા જિન્વ

મધુ વાતા ઽ ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ ।
માધ્વીર્ નઃ સન્ત્વ્ ઓષધીઃ

મધુ નક્તમ્ ઉતોષસો મધુમત્ પાર્થિવꣳ રજઃ ।
મધુ દ્યૌર્ અસ્તુ નઃ પિતા

મધુમાન્ નો વનસ્પતિર્ મધુમાઁ૨ઽ અસ્તુ સૂર્યઃ ।
માધ્વીર્ ગાવો ભવન્તુ નઃ

અપાં ગમ્ભન્ત્ સીદ મા ત્વા સૂર્યોઽભિ તાપ્સીન્ માગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ ।
અચ્છિન્નપત્રાઃ પ્રજા ઽ અનુવીક્ષસ્વાનુ ત્વા દિવ્યા વૃષ્ટિઃ સચતામ્

ત્રીન્ત્ સમુદ્રાન્ત્ સમ્ અસૃપત્ સ્વર્ગાન્ અપાં પતિર્ વૃષભ ઽ ઇષ્ટકાનામ્ ।
પુરીષં વસાનઃ સુકૃતસ્ય લોકે તત્ર ગચ્છ યત્ર પૂર્વે પરેતાઃ

મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઽ ઇમં યજ્ઞં મિમિક્ષતામ્ ।
પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ

વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યત યતો વ્રતાનિ પસ્પશે ।
ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા

ધ્રુવાસિ ધરુણેતો જજ્ઞે પ્રથમમ્ એભ્યો યોનિભ્યો ઽ અધિ જાતવેદાઃ ।
સ ગાયત્ર્યા ત્રિષ્ટુભાનુષ્ટુભા ચ દેવેભ્યો હવ્યં વહતુ પ્રજાનન્

ઇષે રાયે રમસ્વ સહસે દ્યુમ્ન ઽ ઊર્જેઽ અપત્યાય ।
સમ્રાડ્ અસિ સ્વરાડ્ અસિ સારસ્વતૌ ત્વોત્સૌ પ્રાવતામ્

અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવાશ્વાસો દેવ સાધવઃ ।
અરં વહન્તિ મન્યવે

યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાઁ૨ઽ અશ્વાઁ૨ઽ અગ્ને રથીર્ ઇવ ।
નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ

સમ્યક્ સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેના ઽ અન્તર્ હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ ।
ઘૃતસ્ય ધારા ઽ અભિ ચાકશીમિ હિરણ્યયો વેતસો મધ્યે ઽ અગ્નેઃ

ઋચે ત્વા રુચે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વા ।
અભૂદ્ ઇદં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમ્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય ચ

અગ્નિર્ જ્યોતિષા જ્યોતિષ્માન્ રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ।
સહસ્રદા ઽ અસિ સહસ્રાય ત્વા

આદિત્યં ગર્ભં પયસા સમ્ અઙ્ધિ સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં વિશ્વરૂપમ્ ।
પરિ વૃઙ્ધિ હરસા માભિ મꣳસ્થાઃ શતાયુષં કૃણુહિ ચીયમાનઃ

વાતસ્ય જૂતિં વરુણસ્ય નાભિમ્ અશ્વં જજ્ઞાનꣳ સરિરસ્ય મધ્યે ।
શિશું નદીનાꣳ હરિમ્ અદ્રિબુધ્નમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્

અજસ્રમ્ ઇન્દુમ્ અરુષં ભુરણ્યુમ્ અગ્નિમ્ ઈડે પૂર્વચિત્તિં નમોભિઃ ।
સ પર્વભિર્ ઋતુશઃ કલ્પમાનો ગાં મા હિꣳસીર્ અદિતિં વિરાજમ્

વરૂત્રીં ત્વષ્ટુર્ વરુણસ્ય નાભિમ્ અવિં જજ્ઞાનાꣳ રજસઃ પરસ્માત્ ।
મહીꣳ સાહસ્રીમ્ અસુરસ્ય માયામ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્

યો ઽ અગ્નિર્ અગ્નેર્ અધિય્ અજાયત શોકાત્ પૃથિવ્યા ઽ ઉત વા દિવસ્ પરિ ।
યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા જજાન તમ્ અગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ

ચિત્રં દેવાનામ્ ઉદ્ અગાદ્ અનીકં ચક્ષુર્ મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ ।
આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષꣳ સૂર્ય ઽ આત્મા જગતસ્ તસ્થુષશ્ ચ

ઇમં મા હિꣳસીર્ દ્વિપાદં પશુꣳ સહસ્રાક્ષો મેધાય ચીયમાનઃ ।
મયું પશું મેધમ્ અગ્ને જુષસ્વ તેન ચિન્વાનસ્ તન્વો નિ ષીદ ।
મયું તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ

ઇમં મા હિꣳસીર્ એકશફં પશું કનિક્રદં વાજિનં વાજિનેષુ ।
ગૌરમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તન્વો નિ ષીદ ।
ગૌરં તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ

ઇમꣳ સાહસ્રꣳ શતધારમ્ ઉત્સં વ્યચ્યમાનꣳ સરિરસ્ય મધ્યે ।
ઘૃતં દુહાનામ્ અદિતિં જનાયાગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ ।
ગવયમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તન્વો નિ ષીદ ।
ગવયં તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ

ઇમમૂર્ણાયું વરુણસ્ય નાભિં ત્વચં પશૂનાં દ્વિપદાંચતુષ્પદામ્ ।
ત્વષ્ટુઃ પ્રજાનાં પ્રથમં જનિત્રમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ ।
ઉષ્ટ્રમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તન્વો નિ ષીદ ।
ઉષ્ટ્રં તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ

અજો હ્ય્ અગ્નેર્ અજનિષ્ટ શોકાત્ સો ઽ અપશ્યજ્ જનિતારમ્ અગ્રે ।
તેન દેવા દેવતામ્ અગ્રમ્ આયꣳસ્ તેન રોહમ્ આયન્ન્ ઉપ મેધ્યાસઃ ।
શરભમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તન્વો નિ ષીદ ।
શરભં તે શુગ્ ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ

ત્વં યવિષ્ઠ દાશુષો નૄꣳઃ પાહિ શૃણુધી ગિરઃ ।
રક્ષા તોકમ્ ઉત ત્મના

અપાં ત્વેમન્ત્ સાદયામિ ।
અપાં ત્વોદ્મન્ત્ સાદયામિ ।
અપાં ત્વા ભસ્મન્ત્ સાદયામિ ।
અપાં ત્વા જ્યોતિષિ સાદયામિ ।
અપાં ત્વાયને સાદયામિ ।
અર્ણવે ત્વા સદને સાદયામિ ।
સમુદ્રે ત્વા સદને સાદયામિ ।
સરિરે ત્વા સદને સાદયામિ ।
અપાં ત્વા ક્ષયે સાદયામિ ।
અપાં ત્વા સધિષિ સાદયામિ ।
અપાં ત્વા સદને સાદયામિ ।
અપાં ત્વા સધસ્થે સાદયામિ ।
અપાં ત્વા યોનૌ સાદયામિ ।
અપાં ત્વા પુરીષે સાદયામિ ।
અપાં ત્વા પાથસિ સાદયામિ ।
ગાયત્રેણ ત્વા છન્દસા સાદયામિ ।
ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ ।
જાગતેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ ।
આનુષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ ।
પાશ્રૂન ત્વા છન્દસા સાદયામિ

અયં પુરો ભુવઃ ।
તસ્ય પ્રાણો ભૌવનાયઃ ।
વસન્તઃ પ્રાણાયનઃ ।
ગાયત્રી વાસન્તી ।
ગાયત્ર્યૈ ગાયત્રમ્ ।
ગાયત્રાદ્ ઉપાꣳશુઃ ।
ઉપાꣳશોસ્ ત્રિવૃત્ ।
ત્રિવૃતો રથન્તરમ્ ।
વસિષ્ઠ ઽ ઋષિઃ ।
પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા પ્રાણં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ

અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા ।
તસ્ય મનો વૈશ્વકર્મણમ્ ।
ગ્રીષ્મો માનસઃ ।
ત્રિષ્ટુબ્ ગ્રૈષ્મી ।
ત્રિષ્ટુભઃ સ્વારમ્ ।
સ્વારાદ્ અન્તર્યામઃ ।
ઽઅન્તર્યામાત્ પઞ્ચદશઃ ।
પઞ્ચદશાદ્ બૃહત્ ।
ભરદ્વાજ ઽ ઋષિઃ ।
પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા મનો ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ

અયં પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યચાઃ ।
તસ્ય ચક્ષુર્ વૈશ્વવ્યચસમ્ ।
વર્ષાશ્ ચાક્ષુષ્યઃ ।
જગતી વાર્ષી ।
જગત્યા ઽ ઋક્સમમ્ ।
ઋક્સમાચ્ છુક્રઃ ।
શુક્રાત્ સપ્તદશઃ ।
સપ્તદશાદ્ વૈરૂપમ્ ।
જમદગ્નિર્ ઋષિઃ ।
પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા ચક્ષુર્ ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ

ઇદં ઉત્તરાત્ સ્વઃ ।
તસ્ય શ્રોત્રꣳ સૌવમ્ ।
શરચ્ છ્રૌત્રી ।
અનુષ્ટુપ્ શારદી ।
અનુષ્ટુભ ઽ ઐડમ્ ।
ઐડાન્ મન્થી ।
મન્થિન ઽ એકવિꣳશઃ ઽ ।
એકવિꣳશાદ્ વૈરાજમ્ ।
વિશ્વામિત્ર ઽ ઋષિઃ ।
પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા શ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ

ઇયં ઉપરિ મતિઃ ।
તસ્યૈ વાઙ્ માત્યા ।
હેમન્તો વાચ્યઃ ।
પઙ્ક્તિર્ હૈમન્તી ।
પઙ્ક્ત્યૈ નિધનવત્ ।
નિધનવત ઽ આગ્રયણઃ ।
આગ્રયણાત્ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ ।
ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશાભ્યાꣳ શાક્વરરૈવતે ।
વિશ્વકર્મ ઽ ઋષિઃ ।
પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ ।
[ લોકં પૃણ છિદ્રં પૃણાથો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ ।
તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ ।
જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ ।
ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ ।
રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિં પતિમ્ ॥ ]???