શિવસંહિતા · અધ્યાય p2

હૃદ્યસ્તિ પઙ્કજ દિવ્યં દિતયલિહેન ભૂષિતમ્
કાદિઢાન્તાક્ષતેપેતં દ્વાદશાર્ણવિભૂષિતમ્

પ્રાણો વસતિ તત્રૈવ વાસનાથિરલકૃત ।
અનાદિકર્મસંશ્લિષ્ટ । પ્રાપ્યાહઙ્કારસંયુત

પ્રાણસ્ય વૃત્તિભેદેન નામાનિ વિવિધાનિ ચ
વર્તન્તે તાનિ સર્વાણિ કથિતું નૈવ શક્યતે

પ્રાણોઽપાન । સમાનશ્ચોદનો વ્યાનશ્ચ પઞ્ચમ ।
નાગ । કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જય

દશ નામાનિ મુખ્યાનિ મયોક્તાનીહ શાસ્ત્રકે
કુર્વન્તિ તેઽત્ર કાર્યાણિ પ્રેરિતાનિ સ્વકર્મભિઃ

અત્રાપિ વાયવ । પઞ્ચ મુખ્યા । ખ્યુર્દશત । પુનઃ
તત્રાપિ શ્રેષ્ઠકર્ત્તારૌ પ્રાણાપાનૌ મયોદિતૌ

હૃદિ પ્રાણો ગુદેઽપાન । સમાનો નાભિમણ્ડલે
ઉદાન । કયૌદેશસ્થો વ્યાન । સર્વશરીરગઃ

નાગાદિવાયવ । પઞ્ચ તે કુર્વન્તિ ચ વિગ્રહે
ઉદ્ગારોન્મીલનં ક્ષુત્તૃડૂજુસ્થા હિકા ચ પઞ્ચમ

અનેન વિધિના યો વૈ બ્રહ્યાડં વેત્તિ વિગ્રહમ્
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

અધુના કથયિષ્યામિ ક્ષિપ્રં યોગસ્ય સિદ્ધયે
યજ્જ્ઞાત્વા નાવસીદન્તિ યોગિનો યોગસાધને

ભવેદ્વીર્યવતી વિદ્યા ગુરુવક્યસમુત્યવા
અન્યથા ફલહીના ખ્યાન્નિર્વીર્યાપ્યતિદુરવદા

ગુરું સન્તોષ્ય યત્રેન યે વૈ વિદ્યામુપાસતે
અવલમ્બેન વિદ્યાયાસાખ્યા । ફલમવાપ્નુયાત્

ગુરુ । પિતા ગુરુર્માતા ગુરુર્દેવો ન સંશય ।
કર્મણા મનસા વાચા તસ્માત્સર્વૈ પ્રસેવ્યતે

ગુરુપ્રસાદત । સર્વં લભ્યતે શુભમાલ્પન ।
તસ્માત્સેતયો ગુરુર્નિત્યમન્યથા ન શુભં ભવેત્

પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા સ્પૃષ્ટ્વા સવ્યેન પાણિના
ત્ર્યષ્ટાંગેન નમસ્કુર્યાદુરુપાદસરોરુહમ્

શ્રદ્ધયાલ્પવતા પુંસાં સિદ્ધિર્ભવતિ નિશ્ચિતા
અન્યેષાઞ્ચ ન સિદ્ધિ । ખ્યાત્તસ્માદ્યત્રેન સાધયેત્

ન ભવેત્સંગયુક્તાનાં તથાઽવિશ્વાસિનામપિ
ગુરુપૂજાવિહીનાનાં તથા ચ બહુસોગનામ્
મિથ્યાવાદરતાનાં ચ તથા નિષ્ઠુરભાષિણામ્
ગુરુસન્તોષહીનાનાં ન સિદ્ધિ । ખ્યાત્કદાચન

ફલિષ્યતીતિ વિશ્વાસ । સિદ્ધે । પ્રથમલક્ષણમ્
દ્વિતીયં શ્રદ્ધયા યુક્તં તૃતીયં ગુરુપૂજનમ્
ચતુર્થં સમતાભાવં પઞ્ચમેન્દ્રિયનિગ્રહમ્
ષષ્ઠં ચ પ્રમિતાહારં સપ્તમં વિદ્યતે

યોગોપદેશં સંપ્રાપ્ય લબ્ધ્વા યોગવિદં ગુરુમ્
ગુરૂપદિષ્ટવિધિના ધિયા નિશ્ચિત્ય સાધયેત્

સુશોભને મઢે યોગી પદ્યાસનસમન્વિત ।
આસનોપરિ સંવિશ્ય પવનાભ્યાસમાચરેત્

સમકાય । પ્રાઞ્જલિશ્ચ પ્રણમ્ય ચ ગુરૂન્ સુધી ।
દક્ષે વામે ચ વિઘ્નેશં ક્ષત્રપાલાંબિકાં પુન

તતશ્ચ દક્ષાગુષ્ઠેન નિરુદ્ધ્ય ઓષગલા સુધી ।
ઇડયા પૂરયેદ્વાયું યથાશક્ત્યા તુ કુમ્ભયેત્
તતસ્ત્યક્ત્વા પિગલયાશનૈરેવ ન વેગતઃ

પુન । પિંગલયાઽઽપૂર્ય યથાશક્ત્યા તુ કુમ્ભયેત્
ઇડયા રેચયેદ્વાયું ન વેગેન શનૈઃશનૈઃ

ઇદં યોગવિધાનેન કુર્યાદ્વિશતિકુસ્થકાન્
સર્વદ્વન્દ્રવિનિર્મુક્ત । પ્રત્યહં વિગતાલસ

પ્રાતઃકાલે ચ મધ્યાહ્ને સૂર્યાસ્તે ચાર્દ્ધરાત્રકે
કુર્યાદેવં ચતુર્વારં કાલેષ્વેતેષુ કુમ્ભકાન્

ઇત્થં માસત્રયં કુર્યાદનાલખ્યો દિને દિને
તતો નાડીવિશુદ્ધિ । ખ્યાદવિલમ્બેન નિશ્ચિતમ્

યદા તુ નાડીશુદ્ધિ । સ્યાદ્યોગિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ
તદા વિધ્વસ્તદોષશ્ચ ભવેદારમ્મસસ્થવ

ચિહ્નાનિ યોગિનો દેહે દૃશ્યન્તે નાડિશુદ્ધિત ।
કથ્યન્તે તુ સમસ્તાન્યહાનિ સંક્ષેપતો મયા

સમકાય । સુગન્ધિશ્ચ સુકાન્તિઃ સ્વરસાધક ।
આરમ્મઘટકશ્ચૈવ યથા પરિચયસ્તદા
નિષ્પત્તિઃ સર્વયોગેષુ યોગાવસ્થા ભવન્તિ તા

આરસ્થ । કથિતોઽસ્માગ્નિરધુના વાયુસિદ્ધયે
અપર । કથ્યતે પશ્ચાત્સર્વદુરવૌઘનાશન

પ્રૌઢવહ્નિ । સુભોગી ચ સુરવીસર્વાહસુન્દર ।
સંપૂરર્ગહૃદયો યોગી સર્વોત્સાહબલાન્વિત ।
જાયતે શ્રોગિનોઽવશ્યમેતત્સર્વં કલેવરે

અથ વર્જ્યં પ્રવક્ષ્યામિ યોગવિઘ્નકરં પરમ્
યેન સંસારદુરવાદ્યિધં તીર્ત્વા યાખ્યન્તિ યોગિન

આચ્ચ રૂક્ષં તથા તીક્ષ્ણં લવણં સાર્ષપં કટુમ્
બહુલં ભ્રમણં પ્રાત । સ્નાનં તૈલવિદાહકમ્
સ્તેયં હિંસાં જનદ્વેષઞ્ચાહઙ્કારમનાર્જવમ્
ઉપવાસમસત્યઞ્ચ મોક્ષઞ્ચ પ્રાણિપીડનમ્
સ્ત્રીસહમયિસેવા ચ બહ્નાલાપં પ્રિયાપ્રિયમ્
અતીવ ભોજનં યોગી ત્યજેદેતાનિ નિશ્ચિતમ્

ઉપાયં ચ પ્રવક્ષ્યામિ ક્ષિપ્રં યોગસ્ય સિદ્ધયે
ગોપનીયં સાધકાનાં યેન સિદ્ધિર્ભવેતવલુ

ઘૃતં ક્ષીરં ચ મિષ્ટાન્નં તામ્બૂલં ચૂર્ણવર્જિતમ્
કર્પૂરં નિષ્તુષ મિષ્ટં સુમૌ સૂક્ષ્મરન્ધકમ્
સિદ્ધાન્તશ્રવણં નિત્યં વૈરાવયજાહસેવનમ્
નામસઙ્કીર્તનં વિષ્ણોઃ સુનાદશ્રવણં પરમ્
ધૃતિઃ ક્ષમા તપ । શૌચં હ્રીર્મતિર્ગુરુસેવનમ્
સદૈતાનિ પરં યોગી નિયમાનિ સમાચરેત્

અનિલેઽર્કપ્રવેશે ચ ભોક્તવ્યં યોગિભિઃ સદા
વાયૌ પ્રવિષ્ટે શશિનિ શયનં સાધકોત્તમૈઃ

સદ્યો ભુક્તેઽપિ ક્ષુધિતે નાધ્યાસ । ક્રિયતે બુધૈઃ
અભ્યાસકાલે પ્રથમં કુર્યાચ્ચતિજ્યભોજનમ્

તતોઽભ્યાસે સ્થિરીભૂતે ન તાદૃઙ્નિયમયહ ।
અભ્યાસિના વિભોક્તવ્યં સ્તોકં સ્તોકમનેકધા
પૂર્વોક્તકાલે કુર્યાત્તુ કુસ્થકાલ્પતિવાસરે

તતો યથેષ્ટા શક્તિ । સ્યાદ્યોગિનો વાયુધારણે
યથેષ્ટં ધારણાદ્વાયો । કુમ્ભકઃ સિધ્યતિ ધ્રુવમ્
કેવલે કુમ્ભકે સિદ્ધે કિં ન સ્યાદિહ યોગિનઃ

સ્વેદ । સંજાયતે દેહે યોગિનઃ પ્રથમોદ્યમે
યદા સંજાયતે સ્વેદો મર્દનં કારયેત્સુધીઃ
અન્યથા વિગ્રહે ધાતુર્નષ્ટો ભવતિ યોગિનઃ

દ્વિતીયે હિ ભવેલ્કમ્પો દાર્દુરી મધ્યમે મતા
તતોઽધિકતરાભ્યાસાક્ત્વાનેચરસાધક

યોગી પદ્યાસનસ્થોઽપિ ભુવમુત્સૃજ્ય વર્તતે
વાયુસિદ્ધિસ્તદા જ્ઞેયા સંસારધ્વાન્તનાશિની

તાવત્કાલં પ્રકુર્વીત યોગોક્તનિયમયહમ્
અલ્પનિદ્રા પુરીષં ચ સ્તોકં મૂત્રં ચ જાયતે

અગૌગત્વમદીનત્વં ન્ધ્યોગિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ
સ્વેદો લાલા કૃમિશ્ચૈવ સર્વથૈવ ન જાયતે

કફપિત્તાનિલાશ્ચૈવ સાધકસ્ય કલેવરે
તસ્મિન્કાલે સાધકસ્ય ભોજ્યેષ્વનિયમયહ

અત્યલ્પં બહુધા ભુક્ત્યા યોગી ન વ્યથતે હિ સ ।
અથાભ્યાસવશાદ્યોગી ભૂચરીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્
યથા દદુરજનૂનાં ગતિ । ખ્યાત્પારિગતાડનાત્

સન્ત્યત્ર બહવો વિધ્રા દારુણા દુર્નિવારણા ।
તથાપિ સાધયેદ્યોગી પ્રાપ્તૈઃ કૌગતૈરપિ

તતો રહખ્યુપાવિષ્ટ । સાધક । સંયતેન્દ્રિયઃ
પ્રણવ પ્રજપેદ્દીર્ઘ વિઘ્નાનાં નાશહેતવે

પૂર્વાર્જિતાનિ કર્માણિ પ્રાણાયામેન નિશ્ચિતમ્
નાશયેત્સાધકો ધીમાનિહલોકોવ્યવાનિ ચ

પૂર્વાજિતાનિ પાપાનિ પુયયાનિ વિવિધાનિ ચ
નાશયેત્પોડશપ્રાણાયામેન યોગિ પુંગવઃ

પાપતૂલચયાનાહોપ્રદહેત્પલયાયિના
તત । પાપવિનિર્મુક્તઃ પશ્ચાત્પુયયાનિ નાશયેત્

પ્રાણાયામેન યોગીન્દ્રો લબ્ધ્વૈશ્વર્યાષ્ટકાનિ વૈ
પાપપરાયોદધિ તીર્ત્વા ત્રૈલોક્યચરતામિયાત્

તતોઽલ ઘટિકાત્રિતયં ભવેત્
યેન સ્યાત્સકલાસિદ્ભિયોગિનઃ સ્વેપ્સિતા ધ્રુવમ્

વાક્ત્યિદ્ધિ । કામચારિત્વં દૂરદૃષ્ટિસ્તથૈવ ચ
દૂરશ્રુતિ । સૂક્ષ્મદૃષ્ટિ । હપરકાયપ્રવેશનમ્
વિયમૂત્રલેપને સ્વર્ણમદૃશ્યકરણં તથા
ભવન્ત્યેતાનિ સર્વાણિ ખેચરત્વં ચ યોગિનામ્

યદા ભવેદ્ધટાવસ્થા પવનાભ્યાસને પરા
તદા સંસારચક્રેઽસ્મિન્નાસ્તિ યત્ર સધારયેત્

પ્રારગાપાનનાદબિદુજીવાલ્પપરામાલ્પન ।
મિલિત્વા ઘટતે યસ્માત્તસ્માદ્વૈ ઘટ ઉચ્યતે

યામમાત્રં યદા ધર્ત્તું સમર્થ । ખ્યાત્તદાત્યુત ।
પ્રત્યાહારસ્તદૈવ ખ્યાત્રાંતરા ભવતિ ધ્રુવમ્

યં યં જાનાતિ યોગીન્દ્રસ્તં તમાલ્પેતિ ભાવયેત્
યૈરિન્દ્રિયૈર્યદ્વિધાનસ્તદિન્દ્રિયજયો ભવેત્

યામમાત્રં યદા પૂર્ણ ભવેદભ્યાસયોગત ।
એકવારં પ્રકુર્વીત તદા યોગી ચ કુમ્ભકમ્
દયડાષ્ટકં યદા વાયુર્નિશ્ચલો યોગિનો ભવેત્
સ્વસામર્થ્યાત્તદાંગુષ્ઠે તિષ્ઠેદ્વાતુલબત્સુધી

તત । પરિચયાવસ્થા શ્રોગિનોઽભ્યાસતો ભવેત્
યદા વયુશ્ચદ્રસૂર્ય ત્યક્ત્યા તિષ્ઠતિ નિશ્ચલમ્
વાયુ । પરિચિતો વાયુ । સુષુમ્ના તયોમ્રિ સંચરેત્

ક્રિયાશક્તિં ગૃહીત્વૈવ ચક્રાન્મિત્ત્વા સુનિશ્ચિતમ્
યદા પરિચયાવસ્થા ભવેદભ્યાસયોગત ।
ત્રિકૂટં કર્મણા યોગી તદા પશ્યતિ નિશ્ચિતમ્

તતશ્ચ કર્મકૂટાનિ પ્રણવેન વિનાશયેત્
સ યોગી કર્મભોગાય કાયવ્યૂહં સમાચરેત્

અસ્મિન્કાલે મહાયોગી પંચધા ધારણ ચરેત્
યેન ભરાદિસિદ્ધિ । સ્યાત્તતો ભૂતભયાપહા

આધારે ઘટિકા । પંચ લિંગસ્થાને ત ચ
તદૂર્ધ્વં ઘટિકા । પઞ્ચ નાભિહૃન્મધ્યકે તથા
ભ્રૂમધ્યોર્ધ્વં તથા પંચ ઘટિકા ધારયેત્સુધી ।
તથા ભૂરાદિના નષ્ટો યોગિન્દ્રો ન ભવેત્ખલુ

મેધાવી સર્વભૂતાનાં ધારણા ય । સમભ્યસેત્
શતબ્રહ્યમૃતેનાપિ મૃત્યુસ્તસ્ય ન વિદ્યતે

તતોઽભ્યાસક્રમેણૈવ નિષ્પત્તિર્યોગિનો ભવેત્
અનાદિકર્મબીજાનિ યેન તીર્ત્વાઽમૂત પિબેત્

યદા નિષ્પત્તિર્ભવતિ સમાધેઃ સ્વેનકર્મણા
જીવન્મુક્તસ્ય શાંતસ્ય ભવેદ્ધીરસ્ય યોગિનઃ
યદા નિષ્પત્તિસંપન્ન । સમાધિ । સ્વેચ્છયા ભવેત્
ગૃહીત્વા ચેતનાં વાયુ । ક્રિયાશક્તિં ચ વેગવાન્
સર્વાંશ્ચક્રાન્વિજિત્વા ચ જ્ઞાનશક્તૌ વિલીયતે

ઇદાનીં ક્ત્યેશહાન્યથ વક્તવ્યં વાયુસાધનમ્
યેન સંસારચક્રેસ્મિન્ ભોગહાનિર્ભવેદધ્રુવમ્

રસનાં તાલુમૂલે ય । સ્થાપયિત્વા વિચક્ષણાઃ
પિબેત્પ્રાણાનિલં તસ્ય યોગાનાં સંક્ષયો ભવેત્

કાકચંચ્ચા પિબેદ્વાયું શીતલં યો વિચક્ષણાઃ
પ્રાણાપાનવિધાનજ્ઞ । સ ભવેન્મુક્તિભાજન

સરસં ય । પિબેદ્વાયું પ્રત્યહં વિધિના સુધી ।
નશ્યંતિ યોગિનસ્તસ્ય શ્રમદાહજરામયા

રસનામૂર્ધ્વગાં કૃત્વા યશ્ચન્દ્રે સલિલં પિબેત્
માસમાત્રેણ યોગિન્દ્રો મૃત્યું જયતિ નિશ્ચિતમ્

રાજદંતબિલં ગાઢં સંપીડ્ય વિધિના પિબેત્
ધ્યાત્વા કુણ્ડલિનીં દેવીં ષણ્માસેન કવિર્ભવેત્

કાકચંચ્ચા પિબેદ્વાયું સન્ધ્યયોરુભયોરપિ
કુણ્ડલિન્યા મુખે ધ્યાત્વા ક્ષયરોગસ્ય શાન્તયે

અહર્નિશં પિબેદ્યોગી કાકચંચ્ચા વિચક્ષણ ।
પિબેત્પ્રાણાનિલં તસ્ય રોગાણાં સંક્ષયો ભવેત્
દૂરશ્રુતિર્દૂરદૃષ્ટિસ્તથા ખ્યાદ્દર્શનં ખલુ

દન્તૈર્દન્તાન્મમત્પીડ્ય પિબેદ્વાયું શનૈ । શનૈ ।
ઊર્ધ્વજિહ્ન । સુમેધાવી મૃત્યું જયતિ સોચિરાત્

ષયમાસમાત્રમભ્યાસ ય । કરોતિ દિને દિને
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રોગાન્નાશયતે હિ સ

સંવત્સરકૃતાઽભ્યાસાત્યૈરવો ભવતિ ધ્રુવમ્
અરિગમાદિગુણાક્ત્યઁધ્વા જિતભૂતગણ । સ્વયમ્

રસનામૂર્ધ્વગાં કૃત્વા ક્ષણાર્ધં યદિ તિષ્ઠતિ
ક્ષણેન મુચ્યતે યોગી વ્યાધિમૃત્યુજરાદિભિઃ

રસનાં પ્રાણસંયુક્તાં પીડ્યમાના વિચિંતયેત્
ન તસ્ય જાયતે મૃત્યુ । સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

એવમભ્યાસયોગેન કામદેવો દ્વિતીયકઃ
ન ક્ષુધા ન તૃષા નિદ્રા નૈવ મૂર્ચ્છા પ્રજાયતે

અનેનૈવ વિધાનેન યોગીન્દ્રોઽવનિમણ્ડલે
ભવેક્ત્યચ્છન્દચારી ચ સર્વાપત્પરિવર્જિત

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્મોદતે સસુરૈરપિ
પુયયપાયૈર્ન લિપ્યેત એતદાચરણેન સ

ચતુરશીત્યાસનાનિ સન્તિ નાનાવિધાનિ ચ
તેભ્યશ્ચતુષ્કમાદાય મયોકાનિ બ્રવીમ્યહમ્
સિદ્ધાસનં તત । પદ્યાસનઞ્ચયિ ચ સ્વસ્તિકમ્

યોનિં સંપીડ્ય યત્રેન પાદમૂલેન સાધક ।
મેઢોપરિ પાદમૂલં વિન્યસેદ્યોગવિત્સદા
ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય ભ્રૂમધ્યં નિશ્ચલ । સંયતેન્દ્રિયઃ
વિશેષોઽવક્રકાયશ્ચ રહસ્યુક્ત્વોવર્જિત ।
એતત્સિદ્ધાસનં જ્ઞેયં સિદ્ધાનાં સિદ્ધિદાયકમ્

યેનાભ્યાસવશાચ્છીઘ્નં યોગનિષ્પત્તિમાપ્રુયાત્
સિદ્ધાસનં સદા સેવ્યં પવનાભ્યાસિના પરમ્

યેન સંસારમુત્સૃજ્ય લભતે પરમાં ગતિમ્
નાત । પરતરં ગુહ્યમાસનં વિદ્યતે ભુવિ
યેનાનુધ્યાનમાત્રેણ યોગી પાપાદ્વિમુચ્યતે

ઉત્તાનૌ ચરણૌ કૃત્વા ઊરુસસ્થૌ પ્રયત્નતઃ
ઊરુમધ્યે તથોત્તાનૌ પાણી કૃત્વા તુ તાદૃશૌ
નાસાગ્રે વિન્યસેદ્દષ્ટિં દન્તમૂલઞ્ચ જિહ્નયા
ઉત્તોલ્ય ચિબુકં વક્ષ ઉત્થાપ્ય પવનં શનૈ ।
યથાશક્ત્યા સમાકૃષ્ય પૂરયેદુદરં શનૈ ।
યથા શક્ત્યૈવ પશ્ચાત્તુ રેચયેદવિરોધત ।
ઇદં પદ્માસનં પ્રોક્તં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્

દુર્લભં યેન કેનાપિ ધીમતા લભ્યતે પરમ્

અનુષ્ઠાને કૃતે પ્રાણ । સમશ્ચલતિ તત્ત્વાત્
ભવેદભ્યાસને સમ્યક્ત્યાધકસ્ય ન સંશય

પદ્માસને સ્થિતો યોગી પ્રાણાપાનવિધાનત ।
પૂરયેત્સ વિમુક્ત । ખ્યાત્સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

પ્રસાર્ય ચરણદ્વન્દ્રં પરસ્પરમસંયુતમ્
સ્વપાણિભ્યાં દૃઢં ધૃત્વા જાનૂપરિ શિરો ન્યસેત્
આસનોયમિદં પ્રોક્તં ભવેદનિલદીપનમ્
દેહાવસાનહરણં પશ્ચિમોત્તાનસંજ્ઞકમ્
ય એતદાસનં શ્રેષ્ઠં પ્રત્યહં સાધયેત્સુધી ।
વાયુ । પશ્ચિમમાર્ગેણ તસ્ય સઞ્ચરતિ ધ્રુવમ્

એતભ્યાસશીલાનાં સર્વસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે
તસ્માદ્યોગી પ્રયત્રેન સાધયેત્સિદ્ધમાલ્પન

ગોપનીયં પ્રયત્રેન ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્
યેન શીધં મરુત્સિદ્ધિર્ભવેદ દુખૌઘનાશિની

જાનૂર્વોરન્તરે સમ્યાધૃત્વા પાદતલે ઉભે
સમકાય । સુખાસીન । સ્વસ્તિકં તત્પ્રચક્ષતે

અનેન વિધિના યોગી મારુતં સાધયેત્સુધી ।
દેહે ન ક્રમતે વ્યાધિસ્તસ્ય વાયુશ્ચ સિદ્ધ્યતિ

સુખાસનમિદં પ્રોક્તં સર્વદુરવપ્રણાશનમ્
સ્વસ્તિકં યોગિભિર્ગોજ્યં સ્વસ્તીકરરગમત્તમમ્