શિવસંહિતા · અધ્યાય p1

આદૌ પૂરક યોગેન સ્વાધારે પૂરયેન્મનઃ
ગુદમેઢ્રન્તરે યોનિસ્તામાકુચ્ય પ્રવર્તતે

બહ્યયોનિગતં ધ્યાત્વા કામં કન્દુકસન્નિભમ્
સૂર્ખ્યકોટિ પ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્
તસ્યોર્ધ્વં તુ શિખાસૂક્ષ્મા ચિદ્રૂપા પરમાકલા
તયા સહિતમાત્માનમેકીભૂતં વિચિન્તયેત્

ગચ્છતિ બહ્યમાર્ગેણ લિંગત્રયક્રમેણ વૈ
અમૃતં તદ્ધિ સ્વર્ગસ્થં પરમાનન્દલક્ષણમ્
શ્વેતરક્ત તેજસા?ચં સુધાધારાપ્રવર્ષિણમ્
પીત્વા કુલામૃતં દિવ્યં પુનરેવ વિશેત્કુલમ્

પુનરેવ કુલં ગચ્છેન્માત્રાયોગેન નાન્યથા
સા ચ પ્રાણસમાખ્યાતા હ્યસ્મિંસ્તન્ત્રે મયોદિતા

પુનઃ પ્રલીયતે તસ્યાં કાલાવન્યાદિશિવાક્ષ્ણકમ્
યોનિમુદ્રા પરા હ્યેષા બન્ધસ્તન્ત્વાઃ પ્રકીર્તિતઃ
તસ્યાસ્તુ કધામત્રેણ તન્નાસ્તિ યત્ર સાધયેત્

છિન્નરૂપાસ્તુ યે મન્ત્રાઃ કીલિતાઃ સ્તૈભિતાશ્ચ યે
દાધામન્ત્રાઃ શિરવાહીના મલિનાસ્તુ તિરસ્કૃતાઃ
મન્દા બાલાસ્તથા વૃદ્ધાઃ પ્રૌઢા યૌવનગર્વિતાઃ
અરિપક્ષે સ્થિતા યે ચ નિર્વીર્યાઃ સત્ત્વવર્જિતાઃ
તથા સત્ત્વેન હીનાશ્ચ ખણ્ડિતાઃ શતધાકૃતાઃ
વિધાનેન ચ સંયુક્તાઃ પ્રભવન્ત્યચિરેણ તુ
સિદ્ધિમોક્ષપ્રદાઃ સર્વે ગુરુણા વિનિયોજિતાઃ
દીક્ષયિત્વા વિધાનેન અભિષિચ્ય સહસ્રધા
તતો મંત્રાધિકારાર્થમેષા મુદ્રા પ્રકીર્તિતા

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ ત્રૈલોક્યમપિ ધાતયેત્
નાસૌ લિપ્યતિ પાપેન યોનિમુદ્રાનિબન્ધનાત્

ગુરુહા ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ
એતૈઃ પાપૈર્ન બધ્યેત યોનિમુદ્રાનિબન્ધનાત્

તસ્માદભ્યાસનં નિત્યં કર્તવ્યં મોક્ષકાંક્ષિભિઃ
અભ્યાસાજાય તે સિદ્ધિરભ્યાસાન્મોક્ષમાપ્નુયાત્

સંવિદં લભતેઽભ્યાસાદ્યોગોભ્યાસાત્પવર્તતે
મુદ્રાણાં સિદ્ધિરભ્યાસાદભ્યાસાદ્વાયુસાધનમ્
કાલવઞ્ચનમભ્યાસાત્તથા મૃત્યુઞ્જયો ભવેત્

વાક્ત્યિદ્ધિઃ કામચારિત્વં ભવેદભ્યાસયોગતઃ
યોનિમુદ્રા પરં ગોપ્યા ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્
સર્વથા નૈવ દાતવ્યા પ્રાપ્તૈઃ કયદ્ધ્યાતેરપિ

અધુના કથયિષ્યામિ યોગસિદ્ધિકરં પરમ્
ગોપનીયં સુસિદ્ધાનાં યોગ પરમદુર્લભમ્

સુપ્તા ગુરુપ્રસાદેન યદા જાગર્તિ કુણ્ડલી
તદા સર્વાણિ પદ્યાનિ ભિદ્યન્તે યન્થયોપિ ચ

તસ્માસર્વપ્રયત્રેન પ્રબોધયિતુમશ્વિરીમ્
બહ્યરન્ધ્રમુખે સુપ્તાં મુદ્રાભ્યાસં સમાચરેત્

મહામુદ્રા મહાબન્ધો મહાવેધશ્ચ ખેચરી
જાલંધરો મૂલબધો વિપરીતકૃતિસ્તથા
ઉડાનં ચૈવ વજ્રોણી દશમે શક્તિચાલનમ્
ઇદં હિ મુદ્રાદશકં મુદ્રાણામુત્તમોત્તમમ્

મહામુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ તન્ત્રેઽસ્મિન્મમ વલ્લભે
યાં પ્રાપ્ય સિદ્ધાઃ સિદ્ધિં ચ કપિલાદ્યાઃ પુરાગતાઃ

અપસવ્યેન સંપીડ્ય પાદમૂલેન સાદરમ્
ગુરૂપદેશતો યોનિં ગુદમેઢ્રાનારાલગામ્
સલયં પ્રસારિતં પાદં ધૃત્વા પાણિયુગેન વૈ
નવદ્વારાણિ સંયમ્ય ચિબુકં હૃદયોપરિ
ચિત્તં ચિત્તપથે દત્ત્વા પ્રભવેદ્વાયુસાધનમ્
મહામુદ્રાભવેદેષા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા
વામાહેન સમભ્યસ્ય દક્ષાહેનાભ્યસેત્પુનઃ
પ્રાણાયામં સમં કૃત્વા યોગી નિયતમાનસઃ

અનેન વિધિના યોગી મન્દથાબયોપિ સિધ્યતિ
સર્વાસામેવ નાડીનાં ચાલનં બિન્દુમારરગમ્
જીવનન્તુ કષાયસ્ય પાતકાનાં વિનાશનમ્
સવરોગોપશમનં જઢરાગ્નિવિવર્ધનમ્
વપુષા કાન્તિમમલાં જરામૃત્યુવિનાશનમ્
વાંછિતાર્થફલં સૌખ્યમિન્દ્રિયાણાઞ્ચ મારણમ્
એતદુક્તાનિ સર્વાણિ યોગારૂઢસ્ય યોગિનઃ
ભવેદભ્યાસતોઽવશ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ગોપનીયા પ્રયત્રેન મુદ્રેયં સુરપૂજિતે
યાં તુ પ્રાપ્ય ભવાસ્થોધેઃ પારં ગચ્છન્તિ યોગિનઃ

મુદ્રા કામદુઘા હ્યેષા સાધકાનાં મયોદિતા
ગુપ્તાચારેણ કર્તવ્યા ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્

તતઃ પ્રસારિતઃ પાદો વિન્યસ્ય તમુરૂપરિ
ણુદયોનિ સમાકુચ્ય કૃત્વા ચાપાનમૂર્ધ્વગમ્
યોજયિત્વા સમાનેન કૃત્વા પ્રાણમધોમુખમ્
બન્ધયેદૂર્ધ્વગત્યર્થં પ્રાણાપાનેન યઃ સુધીઃ
કથિતોઽયં મહાબન્ધઃ સિદ્ધિમાર્ગપ્રદાયકઃ
નાડીજાલાદ્રસવ્યૂહો મૂર્ધાનં યાતિ યોગિનઃ
ઉભાભ્યાં સાધયેત્પદ્ધ્યામેકૈ સુપ્રયત્રતઃ

ભવેદભ્યાસતો વાયુઃ સુષુમ્નાં મધ્યસહતઃ
અનેન વપુશ્ચ પુષ્ટિર્હતકધોઽસ્થિપજરે
સંપૂર્ણહૃદયો યોગી ભવન્ત્યેતાનિ યોગિનઃ
બન્ધેનાનેન યોગીન્દ્રઃ સાધયેત્સર્વમીષ્મિતમ્

અપાનપ્રાણયોરૈક્યં કૃત્વા ત્રિભુવનેશ્વરિ
મહાવેધસ્થિતો યોગી કુક્ષિમાપૂર્ય વાયુના
સ્ફિચૌ સંતાડયેદ્ધીમાન્વેધોઽયં કીર્તિતો મયા

વેધેનાનેન સંવિધ્ય વાયુના યોગિપુંગવઃ
યથિ સુષુમ્યગામાર્ગેણ બ્રહ્મગ્રંથિં ભિનત્ત્વસૌ

યઃ કરોતિ સદાભ્યાસં મહાવેધં સુગોપિતમ્
વાયુસિદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય જરામરણનાશિની

ચક્રમધ્યે સ્થિતા દેવાઃ કમ્પન્તિ વાયુતાડનાત્
કુણ્ડલ્યપિ મહામાયા કૈલાસે સા વિલીયતે

મહામુદ્રામહાકધૌ નિષ્કલૌ વેધવર્જિતૌ
તસ્માદ્યોગી પ્રયત્રેન કરોતિ ત્રિતયં ક્રમાત્

એતત્ત્રયં પ્રયત્રેન ચતુર્વારં કરોતિ યઃ
ષયમાસાભ્યનાર મૃત્યું જયત્યેવ ન સંશયઃ

એતત્ત્રયસ્ય માહાત્મ્યં સિદ્ધો જાનાતિ નેતરઃ
યજ્જ્ઞાત્વા સાધકાઃ સર્વે સિદ્ધિં સમ્યભન્તિ વૈ

ગોપનીયા પ્રયત્નેન સાધકૈઃ સિદ્ધિમીષ્મુભિઃ
અન્યથા ચ ન સિદ્ધિઃ ખ્યાન્મુદ્રાણામેષ નિશ્ચયઃ

ભ્રુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિં વિધાય સુદૃઢાં સુધીઃ
ઉપવિશ્યાસને વજ્રે નાનોપદ્રવવર્જિતઃ
લમ્બિકોર્ધ્વ સ્થિતે ગર્તે રસનાં વિપરીતગામ્
સંયોજયેત્પયત્રેન સુધાકૂપે વિચક્ષણાઃ
મુદ્રૈષા ખેચરી પ્રોક્તા ભક્તાનામનુરોધતઃ

સિદ્ધીનાં જનની હ્યેષા મમ પ્રાણાધિકપ્રિયા
નિરનારકૃતાભ્યાસાત્પીયૂષં પ્રત્યહં પિબેત્
તેન વિયહસિદ્ધિઃ ખ્યાભ્યુત્યુમાતહકેસરી

અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિવા
ખેચરી યસ્ય શુદ્ધા તુ સ શુદ્ધો નાત્ર સંશયઃ

ક્ષણાર્ધં કુરુતે યસ્તુ તીર્ત્વા પાપમહાર્ણવમ્
દિવ્યભોગાન્મભુક્ત્યા ચ સત્કુલે સ પ્રજાયતે

મુદ્રૈષા ખેચરી યસ્તુ સ્વસ્થચિત્તો હ્યતન્દ્રિતઃ
શતબ્રહ્મગતેનાપિ ક્ષણાર્ધં મન્યતે હિ સઃ

ગુરૂપદેશતો મુદ્રાં યો વેત્તિ રવેચરીમિમામ્
નાનાપાપરતો ધીમાન્ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

સા પ્રાણસદૃશી મુદ્રા યસ્મિષ્કસ્મિન્ન દીયતે
પ્રચ્છાદ્યતે પ્રયત્રેન મુદ્રેયં સુરપૂજિતે

બદ્ધાગલશિરાજાલં હૃદયે ચિબુકં ન્યસેત્
બન્ધોજાલન્ધરઃ પ્રોક્તો દેવાનામપિ દુર્લભઃ
નાભિસ્થવહ્નિર્જન્તૂનાં સહસ્રકમલચ્યુતમ્
પિબેત્પીયૂષવિસ્તારં તદર્થં કધયેદિમમ્

બન્ધેનાનેન પીયૂષં સ્વયં પિબતિ બુદ્ધિમાન્
અમરત્વઞ્ચ સમ્પ્રાપ્ય મોદતે ભુવનત્રયે

જાલન્ધરો બન્ધ એષ સિદ્ધાનાં સિદ્ધિદાયકઃ
અભ્યાસઃ ક્રિયતે નિત્યં યોગિના સિદ્ધિમિચ્છતા

પાદમૂલેન સંપીડ્ય ગુદમાર્ગં સુયન્ત્રિતમ્
વલાદપાનમાકૃષ્ય ક્રમાદૂર્ધ્વં સુચારયેત્
કલ્પિતોઽયં મૂલબન્ધો જરામરણનાશનઃ

અપાનપ્રાણયોરૈક્યં પ્રકરોત્યધિકલ્પિતમ્
બન્ધેનાનેન સુતરાં યોનિમુદ્રા પ્રસિદ્ધ્યતિ

સિદ્ધાયાં યોનિમુદ્રાયાં કિં ન સિધ્યતિ ભૂતલે
બન્ધખ્યાસ્ય પ્રસાદેન ગગને વિજિતાલસઃ
પદ્માસને સ્થિતો યોગી ભુવમુત્સૃજ્ય વર્તતે

સુગુપ્તે નિર્જને દેશે કધમેન સમભ્યસેત્
સંસારસાગરં તર્તું યદીચ્છેદ્યોગિ પુંગવઃ

ભૂતલે સ્વશિરોદત્ત્વા ખે નયેઞ્ચરણદ્વયમ્
વિપરીતકૃતિશ્ચૈષા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા

એતદ્યઃ કુરુતે નિત્યમભ્યાસં યામમાત્રતઃ
મૃત્યું જયતિ સ યોગી પ્રલયે નાપિ સીદતિ

કુરુતેઽમૂતપાનં યઃ સિદ્ધાનાં સમતામિયાત્
સ સેવ્યઃ સર્વલોકાનાં કધમેન કરોતિ યઃ

નાભેરૂર્ધ્વમધશ્ચાપિ તાનં પશ્ચિમમાચરેત્
ઉડુઽયાનબધ એષ ખ્યાત્સર્વદુરવૌઘનાશનઃ
ઉદરે પશ્ચિમં તાનં નાભેરૂર્ધ્વં તુ કારયેત્
ઉડ્યાનાખ્યોઽત્ર કથયિ મૃત્યુમાતહકેસરી

નિત્યં યઃ કુરુતે યોગી ચતુર્વારં દિને દિને
તસ્ય નાભેસ્તુ શુદ્ધિઃ સ્યાદ્યેન સિદ્ધો ભવેન્મરુત્

ષયમાસમભ્યસન્યોગી મૃત્યું જયતિ નિશ્ચિતમ્
તખ્યોદરાગ્નિર્જ્વલતિ રસવૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે

અનેન સુતરાં સિદ્ધિર્વિયહસ્ય પ્રજાયતે
રોગાણાં સંક્ષયશ્ચાપિ યોગિનો ભવતિ ધ્રુવમ્

ગુરોર્ક્વદ્યધ્વા પ્રયત્નેન સાધયેત્તુ વિચક્ષણાઃ
નિર્જને સુસ્થિતે દેશે બન્ધં પરમદુર્લભમ્

આધારકમલે સુપ્તાં ચાલયેલ્કુયડલી દૃઢામ્
અપાનવાયુમારુહ્ય બલાદાકૃષ્ય બુદ્ધિમાન્
શક્તિચાલનમુદ્રેયં સર્વશાકપ્રદાયિની

શક્તિચાલનમેવં હિ પ્રત્યહં યઃ સમાચરેત્
આયુર્ભૂદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય રોગાણાં ચ વિનાશનમ્

વિહાય નિદ્રા ભુજગી સ્વયમૂર્ધ્વે ભવેત્ખલુ
તસ્માદભ્યાસનં કાર્યં યોગિના સિદ્ધમિચ્છતા

યઃ કરોતિ સદાભ્યાસં શક્તિચાલનમુત્તમમ્
યેન વિયહસિદ્ધિઃ ખ્યાદરિગમાદિગુણપ્રદા
ગુરૂપદેશવિધિના તસ્ય મૃત્યુભયં કુતઃ

મુહૂર્તદ્વયપર્યના વિધિના શક્તિચાલનમ્
યઃ કરોતિ પ્રયત્રેન તસ્ય સિદ્ધિરદૂરતઃ
યુક્તાસનેન કર્તવ્યં યોગિભિઃ શક્તિચાલનમ્

એતત્તુમુદ્રાદશકં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ
એકૈકાભ્યાસને સિદ્ધિઃ સિદ્ધો ભવતિ નાન્યથા