શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.5-2

સૂત ઉવાચ
તત્ર પૂર્વં મહાભાગા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ

પ્રણિપત્ય યથાન્યાયં પપ્રચ્છુઃ પવનં પ્રભુમ્

નૈમિષીયા ઊચુઃ
ભવાન્ કથમનુપ્રાપ્તો જ્ઞાનમીશ્વરગોચરમ્

કથં ચ શિવભાવસ્તે બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

વાયુરુવાચ
એકોનવિંશતિઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ શ્વેતલોહિતઃ

તસ્મિન્કલ્પે ચતુર્વક્ત્રસ્સ્રષ્ટુકામો ઽતપત્તપઃ

તપસા તેન તીવ્રેણ તુષ્ટસ્તસ્ય પિતા સ્વયમ્

દિવ્યં કૌમારમાસ્થાય રૂપં રૂપવતાં વરઃ

શ્વેતો નામ મુનિર્ભૂત્વા દિવ્યાં વાચમુદીરયન્

દર્શનં પ્રદદૌ તસ્મૈ દેવદેવો મહેશ્વરઃ

તં દૃષ્ટ્વા પિતરં બ્રહ્મા બ્રહ્મણો ઽધિપતિં પતિમ્

પ્રણમ્ય પરમજ્ઞાનં ગાયત્ર્યા સહ લબ્ધવાન્

તતસ્સ લબ્ધવિજ્ઞાનો વિશ્વકર્મા ચતુર્મુખઃ

અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

યતશ્શ્રુત્વામૃતં લબ્ધં બ્રહ્મણા પરમેશ્વરાત્

તતસ્તદ્વદનાદેવ મયા લબ્ધં તપોબલાત્

મુનય ઊચુઃ
કિં તજ્જ્ઞાનં ત્વયા લબ્ધં તથ્યાત્તથ્યંતરં શુભમ્

યત્ર કૃત્વા પરાં નિષ્ઠાં પુરુષસ્સુખમૃચ્છતિ

વાયુરુવાચ
પશુપાશપતિજ્ઞાનં યલ્લબ્ધં તુ મયા પુરા

તત્ર નિષ્ઠા પરા કાર્યા પુરુષેણ સુખાર્થિના

અજ્ઞાનપ્રભવં દુઃખં જ્ઞાનેનૈવ નિવર્તતે

જ્ઞાનં વસ્તુપરિચ્છેદો વસ્તુ ચ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

અજડં ચ જડં ચૈવ નિયંતૃ ચ તયોરપિ

પશુઃ પાશઃ પતિશ્ચેતિ કથ્યતે તત્ત્રયં ક્રમાત્

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ ક્ષરાક્ષરપરં તથા

તદેતત્ત્રિતયં ભૂમ્ના કથ્યતે તત્ત્વવેદિભિઃ

અક્ષરં પશુરિત્યુક્તઃ ક્ષરં પાશ ઉદાહૃતઃ

ક્ષરાક્ષરપરં યત્તત્પતિરિત્યભિધીયતે

મુનય ઊચુઃ
કિં તદક્ષરમિત્યુક્તં કિં ચ ક્ષરમુદાહૃતમ્

તયોશ્ચ પરમં કિં વા તદેતદ્બ્રૂહિ મારુત

વાયુરુવાચ
પ્રકૃતિઃ ક્ષરમિત્યુક્તં પુરુષો ઽક્ષર ઉચ્યતે

તાવિમૌ પ્રેરયત્યન્યસ્સ પરા પરમેશ્વરઃ

મુનય ઊચુઃ
કૈષા પ્રકૃતિરિત્યુક્તા ક એષ પુરુષો મતઃ

અનયોઃ કેન સમ્બન્ધઃ કોયં પ્રેરક ઈશ્વરઃ

વાયુરુવાચ
માયા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા પુરુષો માયયા વૃતઃ

સંબન્ધો મૂલકર્મભ્યાં શિવઃ પ્રેરક ઈશ્વરઃ

મુનય ઊચુઃ
કેયં માયા સમા ખ્યાતા કિંરૂપો માયયા વૃતઃ

મૂલં કીદૃક્કુતો વાસ્ય કિં શિવત્વં કુતશ્શિવઃ

વાયુરુવાચ
માયા માહેશ્વરી શક્તિશ્ચિદ્રૂપો માયયા વૃતઃ

મલશ્ચિચ્છાદકો નૈજો વિશુદ્ધિશ્શિવતા સ્વતઃ

મુનય ઊચુઃ
આવૃણોતિ કથં માયા વ્યાપિનં કેન હેતુના

કિમર્થં ચાવૃતિઃ પુંસઃ કેન વા વિનિવર્તતે

વાયુરુવાચ
આવૃતિર્વ્યપિનો ઽપિ સ્યાદ્વ્યાપિ યસ્માત્કલાદ્યપિ

હેતુઃ કર્મૈવ ભોગાર્થં નિવર્તેત મલક્ષયાત્

મુનય ઊચુઃ
કલાદિ કથ્યતે કિં તત્કર્મ વા કિમુદાહૃતમ્

તત્કિમાદિ કિમન્તં વા કિં ફલં વા કિમાશ્રયમ્

કસ્ય ભોગેન કિં ભોગ્યં કિં વા તદ્ભોગસાધનમ્

મલક્ષયસ્ય કો હેતુઃ કીદૃક્ક્ષીણમલઃ પુમાન્

વાયુરુવાચ
કલા વિદ્યા ચ રાગશ્ચ કાલો નિયતિરેવ ચ

કલાદયસ્સમાખ્યાતા યો ભોક્તા પુરુષો ભવેત્

પુણ્યપાપાત્મકં કર્મ સુખદુઃખફલં તુ યત્

અનાદિમલભોગાન્તમજ્ઞાનાત્મસમાશ્રયમ્

ભોગઃ કર્મવિનાશાય ભોગમવ્યક્તમુચ્યતે

બાહ્યાંતઃકરણદ્વારં શરીરં ભોગસાધનમ્

ભાવાતિશયલબ્ધેન પ્રસાદેન મલક્ષયઃ

ક્ષીણે ચાત્મમલે તસ્મિન્ પુમાઞ્ચ્છિવસમો ભવેત્

મુનય ઊચુઃ
કલાદિપઞ્ચતત્ત્વાનાં કિં કર્મ પૃથગુચ્યતે

ભોક્તેતિ પુરુષશ્ચેતિ યેનાત્મા વ્યપદિશ્યતે

કિમાત્મકં તદવ્યક્તં કેનાકારેણ ભુજ્યતે

કિં તસ્ય શરણં ભુક્તૌ શરીરં ચ કિમુચ્યતે

વાયુરુવાચ
દિક્ક્રિયાવ્યંજકા વિદ્યા કાલો રાગઃ પ્રવર્તકઃ

કાલો ઽવચ્છેદકસ્તત્ર નિયતિસ્તુ નિયામિકા

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્

પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિંતકાઃ

કલાતસ્તદભિવ્યક્તમનભિવ્યક્તલક્ષણમ્

સુખદુઃખવિમોહાત્મા ભુજ્યતે ગુણવાંસ્ત્રિધા

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ

પ્રકૃતૌ સૂક્ષ્મરૂપેણ તિલે તૈલમિવ સ્થિતાઃ

સુખં ચ સુખહેતુશ્ચ સમાસાત્સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્

રાજસં તદ્વિપર્યાસાત્સ્તંભમોહૌ તુ તામસૌ

સાત્ત્વિક્યૂર્ધ્વગતિઃ પ્રોક્તા તામસી સ્યાદધોગતિઃ

મધ્યમા તુ ગતિર્યા સા રાજસી પરિપઠ્યતે

તન્માત્રાપઞ્ચકં ચૈવ ભૂતપઞ્ચકમેવ ચ

જ્ઞાનેંદ્રિયાણિ પઞ્ચૈક્યં પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ચ ચતુષ્ટયમ્

સમાસાદેવમવ્યક્તં સવિકારમુદાહૃતમ્

તત્કારણદશાપન્નમવ્યક્તમિતિ કથ્યતે

વ્યક્તં કાર્યદશાપન્નં શરીરાદિઘટાદિવત્

યથા ઘટાદિકં કાર્યં મૃદાદેર્નાતિભિદ્યતે

શરીરાદિ તથા વ્યક્તમવ્યક્તાન્નાતિભિદ્યતે

તસ્માદવ્યક્તમેવૈક્યકારણં કરણાનિ ચ

શરીરં ચ તદાધારં તદ્ભોગ્યં ચાપિ નેતરત્

મુનય ઊચુઃ
બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકસ્ય કસ્યચિત્

આત્મશબ્દાભિધેયસ્ય વસ્તુતો ઽપિ કુતઃ સ્થિતિઃ

વાયુરુવાચ
બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકો વિભોર્ધ્રુવમ્

અસ્ત્યેવ કશ્ચિદાત્મેતિ હેતુસ્તત્ર સુદુર્ગમઃ

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાણાં નાત્મતા સદ્ભિરિષ્યતે

સ્મૃતેરનિયતજ્ઞાનાદયાવદ્દેહવેદનાત્

અતઃ સ્મર્તાનુભૂતાનામશેષજ્ઞેયગોચરઃ

અન્તર્યામીતિ વેદેષુ વેદાંતેષુ ચ ગીયતે

સર્વં તત્ર સ સર્વત્ર વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ શાશ્વતઃ

તથાપિ ક્વાપિ કેનાપિ વ્યક્તમેષ ન દૃશ્યતે

નૈવાયં ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો નાપરૈરિન્દ્રિયૈરપિ

મનસૈવ પ્રદીપ્તેન મહાનાત્માવસીયતે ૧

ન ચ સ્ત્રી ન પુમાનેષ નૈવ ચાપિ નપુંસકઃ

નૈવોર્ધ્વં નાપિ તિર્યક્નાધસ્તાન્ન કુતશ્ચન

અશરીરં શરીરેષુ ચલેષુ સ્થાણુમવ્યયમ્

સદા પશ્યતિ તં ધીરો નરઃ પ્રત્યવમર્શનાત્

કિમત્ર બહુનોક્તેન પુરુષો દેહતઃ પૃથક્

અપૃથગ્યે તુ પશ્યંતિ હ્યસમ્યક્તેષુ દર્શનમ્

યચ્છરીરમિદં પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તતઃ પરમ્

અશુદ્ધમવશં દુઃખમધ્રુવં ન ચ વિદ્યતે

વિપદાં વીજભૂતેન પુરુષસ્તેન સંયુતઃ

સુખી દુઃખી ચ મૂઢશ્ચ ભવતિ સ્વેન કર્મણા

અદ્ભિરાપ્લવિતં ક્ષેત્રં જનયત્યંકુરં યથા

આજ્ઞાનાત્પ્લાવિતં કર્મ દેહં જનયતે તથા

અત્યંતમસુખાવાસાસ્સ્મૃતાશ્ચૈકાંતમૃત્યવઃ

અનાગતા અતીતાશ્ચ તનવો ઽસ્ય સહસ્રશઃ

આગત્યાગત્ય શીર્ણેષુ શરીરેષુ શરીરિણઃ

અત્યંતવસતિઃ ક્વાપિ ન કેનાપિ ચ લભ્યતે

છાદિતશ્ચ વિયુક્તશ્ચ શરીરૈરેષુ લક્ષ્યતે

ચંદ્રબિંબવદાકાશે તરલૈરભ્રસંચયૈઃ

અનેકદેહભેદેન ભિન્ના વૃત્તિરિહાત્મનઃ

અષ્ટાપદપરિક્ષેપે હ્યક્ષમુદ્રેવ લક્ષ્યતે

નૈવાસ્ય ભવિતા કશ્ચિન્નાસૌ ભવતિ કસ્યચિત્

પથિ સંગમ એવાયં દારૈઃ પુત્રૈશ્ચ બંધુભિઃ

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ

સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ

સ પશ્યતિ શરીરં તચ્છરીરં તન્ન પશ્યતિ

તૌ પશ્યતિ પરઃ કશ્ચિત્તાવુભૌ તં ન પશ્યતઃ

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતશ્ચ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ

પશૂનામેવ સર્વેષાં પ્રોક્તમેતન્નિદર્શનમ્

સ એષ બધ્યતે પાશૈઃ સુખદુઃખાશનઃ પશુઃ

લીલાસાધનભૂતો ય ઈશ્વરસ્યેતિ સૂરયઃ

અજ્ઞો જંતુરનીશો ઽયમાત્મનસ્સુખદુઃખયોઃ

ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા

સૂત ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્યાનિલવચો મુનયઃ પ્રીતમાનસાઃ

પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય તં વાયું શૈવાગમવિચક્ષણમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શિવતત્ત્વજ્ઞાનવર્ણનં નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ